Accessibility links

logo-print

გიორგი ცხადაია

კალენდარი

დიდი და საფუძვლიანი იმედი არსებობს იმისა, რომ 2016 წლის 8 ოქტომბერს ჩავატარებთ ერთ-ერთ ყველაზე დემოკრატიულ არჩევნებს ჩვენი ქვეყნის ისტორიაში.

დიდი და საფუძვლიანი იმედი არსებობს იმისა, რომ 2016 წლის 8 ოქტომბერს ჩავატარებთ ერთ-ერთ ყველაზე დემოკრატიულ არჩევნებს ჩვენი ქვეყნის ისტორიაში. ტყუილი იქნება, თუ ვიტყვით, რომ ამ იმედის გაცრუების შანსი ნულის ტოლია, მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ საარჩევნო გარემო ახლა ისე თავისუფალია, როგორც არასდროს. ოპოზიციას მეტ-ნაკლებად რეალისტური შანსი აქვს არჩევნებში გამარჯვებისა; არჩევნებს რევოლუციური სენტიმენტები არ უძღვის წინ, რაც იმის მომასწავებელია, რომ 2012 წლისგან განსხვავებით, ამჯერად ამომრჩეველი უფრო მომზადებული იქნება არაემოციური არჩევანის გასაკეთებლად.

თუ ეს მოლოდინები გამართლდა და დემოკრატიული განვითარება არ შეფერხდა, ჩვენი პოლიტიკური კულტურა და პოლიტიკური დისკურსი ფუნდამენტურად გარდაიქმნება. სწორედ ამ შესაძლო გარდაქმნის თავისებურებაზე და დადებით და უარყოფით მხარეებზე მინდა გესაუბროთ. სასურველია ვიცოდეთ ის, თუ საით მივდივართ და რას მოგვიტანს ეს გზა.

პირველ რიგში, დავიწყოთ იმით, თუ რა იყო აქამდე საქართველოში ძალაუფლების ლეგიტიმაციის მთავარი წყარო. ჩვენს შემთხვევაში ეს იყო არა საზოგადოებრივი შეთანხმება, არამედ უფრო მეტად - ხისტი ძალა. საქართველოში - ისე, როგორც ჩვენი რეგიონის სხვა ქვეყნებში - ხელისუფლებას ლეგიტიმურობას განსაზღვრავდა არა საზოგადოებრივი მხარდაჭერა, არამედ უფრო მეტად ამ ხელისუფლების უნარი, გამოეყენებინა ძალადობრივი მეთოდები თავისი მიზნების მისაღწევად. დასახული მიზნების მიღწევაში იგულისხმება არა მხოლოდ არჩევნებში გამარჯვება, არამედ ასევე კონკრეტული ადმინისტრაციული ამოცანების შესრულებაც (მაგალითად, ინფრასტრუქტურული პროექტების ან ბიუროკრატიული სისტემის რეფორმების განხორციელება).

ჩვენი რეგიონის ბევრ ქვეყანაში ხელისუფლების ლეგიტიმაციას სწორედ ამგვარი ძალადობრივი ბერკეტების ფლობა და გამოყენება განსაზღვრავს. რეგიონის ამ ქვეყნების მმართველები, ამასთანავე, გაცილებით უფრო ერთპიროვნულად მართავენ თავიანთ ქვეყნებს, ვიდრე მმართველი ძალები მართავდნენ და მართავენ საქართველოში. პუტინის რუსეთი, ალიევის აზერბაიჯანი და ლუკაშენკოს ბელორუსია ამგვარ ხისტ ძალაზე დაფუძნებული მმართველობის კარგი მაგალითებია. ამ სიას ასევე შეგვიძლია დავამატოთ ერდოანის თურქეთიც.

ასეთ ქვეყნებში ხელისუფლება გარკვეული ამოცანების შესრულებას მაინც ახერხებს, მაგრამ უპირველესად - საყოველთაო დაშინებისა და რეპრესიების ხარჯზე. მმართველს ემორჩილებიან არა იმიტომ, რომ მას ლეგიტიმაცია თავისუფალმა სამოქალაქო საზოგადოებამ მისცა (ასეთი საზოგადოებები ამ ქვეყნებში ფაქტობრივად არ არსებობს, ვინაიდან სახელმწიფო თითქმის მთლიანად აკონტროლებს მოქალაქეთა მიერ შექმნილ ნებაყოფლობით ორგანიზაციებს), არამედ იმიტომ, რომ მისი ეშინიათ და მის ძალადობრივი მეთოდებით შექმნილ ავტორიტეტს უპირობოდ აღიარებენ.

ასეთი საზოგადოებები ზოგიერთ დარგებში მაინც ფუნქციონირებენ მეტნაკლებად ეფექტურად (ყოველ შემთხვევაში იქამდე მაინც, სანამ ლიდერი ცოცხალია), მაგრამ მათი საფუძველი მყიფეა და განვითარების პოტენციალი - შეზღუდული. ამ თეზისის დასადასტურებლად შეგვიძლია მოვიტანოთ საბჭოთა კავშირის მაგალითი, რომლის მმართველი ელიტაც, სწორედ ძალადობრივი მეთოდებით, ხშირად მართლაც აღწევდა შთამბეჭდავ ეკონომიკურ და სოციალურ შედეგებს (აგრარული იმპერიის ინდუსტრიალიზაციით დაწყებული, ძირითადი სოციალური სერვისებისა და ურბანული ცხოვრების სტანდარტების განვითარებით დამთავრებული), მაგრამ ასეთ მიღწევებს ზურგს არასდროს უმაგრებდა ფართო საზოგადოებრივი კონსენსუსი. თუ გაინტერესებთ, რატომ მოჰყვა საბჭოთა კავშირის დაშლას მასში შემავალი რესპუბლიკების უმეტესობაში სოციალური და ეკონომიკური კატაკლიზმები, ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ძალაუფლების ლეგიტიმაციის სახალხო წყაროების არარსებობაში უნდა ვეძებოთ.

დღეს ჩვენ ფაქტობრივად ვიგონებთ ახალ, დემოკრატიულ წესრიგს და ვცდილობთ შევქმნათ მისი ინსტიტუციური საფუძვლები. ჩვენ, საქართველოს მოქალაქეებს, გვაქვს პრეტენზია იმისა, რომ, ევროპული დემოკრატიების მსგავსად, საქართველოშიც ძალაუფლება დამყარებული უნდა იყოს არა ხისტ ძალაზე, არამედ, უპირველესად, ფართო საზოგადოებრივ კონსენსუსზე. ეს კონსენსუსი შეიძლება მემარცხენე იყოს, მემარჯვენე ან ცენტრისტული, მაგრამ ძირითადი მოთხოვნა ევროპული დემოკრატიისა ის არის, რომ ამგვარი შეთანხმება - სოციალური კონტრაქტი - უნდა არსებობდეს.

დემოკრატიის გზა მარტივი არ არის. დესპოტი ლიდერის ბრძანებების შესრულება უფრო ადვილია, ვიდრე დემოკრატიული განსჯის, დელიბერაციის გზით გადაწყვეტილებების მიღება და შემდეგ ამ გადაწყვეტილებების ცხოვრებაში გატარება. ბრძანებების ერთპიროვნული შესრულება არ მოითხოვს ისეთი დამღლელი ოპერაციების განხორციელებას, როგორიცაა გადაწყვეტილებების დადებითი და უარყოფითი მხარეების კრიტიკული ანალიზი, განსხვავებული შეხედულებების ადამიანებთან დისკუსია, პოლიტიკური იდეის გარშემო თანამოაზრეების გაერთიანება და ზოგჯერ მტკივნეულ პოლიტიკურ დათმობებზე წასვლა. ამის საპირისპიროდ, ერთპიროვნული ლიდერის ბრძანებას, როგორც წესი, ქვეშევრდომები თვალდახუჭული ასრულებენ, ზედმეტი კითხვებისა და შენიშვნების გარეშე.

იმის გამო, რომ დემოკრატიის შენება ამგვარი სირთულეების გადალახვას გულისხმობს, ხშირად მოქალაქეთა ნაწილიც კი განვითარების უფრო მარტივ გზას ანიჭებს უპირატესობას. მაგალითად, საქართველოში ხშირად გაიგონებთ რიგითი მოქალაქეებისგან ფრაზას „ამათ სტალინი უნდათ“ (უმრავლეს შემთხვევაში, გაუაზრებლად, ემოციურ ფონზე წამოსროლილს), ძირითადად, წარმოთქმულს მოურჯულებელი ბიუროკრატების ან თავგასული ძალოვანების მისამართით. „სტალინი“, რასაკვირველია, აღნიშნავს დაუნდობელ, სისხლისმსმელ მმართველს, რომელიც ყველაზე სასტიკი მეთოდებით ამყარებს წესრიგს. ასეთ დროს, წამიერად ლეგიტიმური წესრიგის დამყარების სხვა, უფრო ცივილური გზები მეორე პლანზე გადადის.

ჩვენი პოლიტიკური სივრცე სწორედ ავტორიტარულიდან დემოკრატიულ ლეგიტიმაციაზე დაფუძნებულ მმართველობის ფორმაზე გადასვლას ცდილობს. როგორც გვაჩვენებს ბევრ შემთხვევაში წარუმატებელი ქართული სამოქალაქო მოძრაობების ისტორია, ამის გაკეთება ყოველთვის ადვილი არ არის. ამის მიუხედავად, რაღაც მიზეზების გამო, მცდელობა ჯერ არ შეგვიწყვეტია, პირიქით, უფრო და უფრო მეტი ენერგიით ვცდილობთ თვისებრივი გარღვევის განხორციელებას.

სწორედ ჩვენი საზოგადოებისა და პოლიტიკური ელიტების (რომელთაც სხვა მხრივ, უამრავი ნაკლი და მინუსი აქვთ) ასეთი შემართება მაფიქრებინებს იმას, რომ ამ არჩევნებზე მაინც არის შანსი იმისა, რომ დემოკრატიის გზაზე წინ წავიწიოთ. დემოკრატიული აზროვნების ბუნება კი ისეთია, რომ მან თუ ერთხელ მოიკიდა ფეხი საზოგადოებაში, შემდეგ მისი შეფერხება ავტორიტარული ელემენტების მხრიდან განსაკუთრებულად დიდ ძალისხმევას მოითხოვს. იმედია, 2016 წლის 8 ოქტომბერს და მის შემდგომ პერიოდში ჩვენი ერი კიდევ ერთხელ დაადასტურებს ამ იდეის მართებულობას.

მეცნიერების გარეშე თანამედროვე პოლიტიკა არათუ ვერ მოაგვარებს ქვეყნის წინაშე მდგარ პრობლემებს, არამედ კიდევ უფრო დაამძიმებს ვითარებას.

გადაწყვეტილების მიმღებებს, რომლებიც მხოლოდ მეცნიერული ცოდნის საფუძველზე ქმნიან პოლიტიკას, „ტექნოკრატებს“ უწოდებენ. „ტექნოკრატი“ ბევრ კონტექსტში უარყოფითი მნიშვნელობის მატარებელი სიტყვაა და ამის მიზეზი ის არის, რომ ტექნოკრატია, გარკვეული თვალსაზრისით, პოლიტიკის არსის უარყოფას ნიშნავს. ჩვენ ვიცით, რომ პოლიტიკაში თითქმის შეუძლებელია არსებობდეს მდგომარეობა, როდესაც აბსოლუტურად ყველა მხარე მოგებიან მდგომარეობაში იქნება. მაშინ, როდესაც იდეალური თავისუფალი ბაზარი გულისხმობს, რომ მყიდველიცა და გამყიდველიც კმაყოფილნი უნდა დარჩნენ განხორციელებული ტრანსაქციით (თუმცა ასე, ცხადია, ყოველთვის როდი ხდება), პოლიტიკაში, სადაც საქმე რესურსების განაწილებას ეხება, რომელიმე მხარე, დანარჩენებთან შედარებით, არასახარბიელო მდგომარეობაში ვარდება.

პოლიტიკის ასეთი კონფლიქტური ბუნებიდან გამომდინარე, გადაწყვეტილების მიღება მხოლოდ მეცნიერული ცოდნის საფუძველზე ხშირად ვერ გვაძლევს სასურველ შედეგს. თუ მეცნიერულ ცოდნას წინ არ უძღვის გარკვეული საზოგადოებრივი კონსენსუსი იმასთან დაკავშირებით, თუ რომელმა მხარემ უნდა დათმოს (მაგალითად, მაღალშემოსავლიანმა მოქალაქემ თუ საშუალო ფენამ, ავტომანქანის მფლობელმა თუ ფეხით მოსიარულემ, მსხვილმა თუ მცირე ბიზნესმა, გარემოს დამაბინძურებელმა თუ გარემოს დამცველმა, დამსაქმებელმა თუ დასაქმებულმა და ა.შ.), მიზანი, როგორც წესი, მიუღწეველი დარჩება. მეტიც, შესაძლოა ისეთი სიტუაციაც შეიქმნას, რომ ტექნოკრატმა ვითომ ობიექტური მეცნიერული ჭეშმარიტების სახელით, მიიღოს კონკრეტულ ინტერესთა ჯგუფების სასარგებლო გადაწყვეტილებები. სწორედ ამიტომ, სიტყვა „ტექნოკრატის“ მნიშვნელობა ზოგჯერ ორმაგად უარყოფით დატვირთვას ატარებს.

ამავე დროს, პრობლემების უმრავლესობა ვერც მხოლოდ პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღებით გადაიჭრება. მართალია, გადაწყვეტილების მისაღებად აუცილებელია გარკვეული სახის პოლიტიკური ნებისა და საზოგადოებრივი თანხმობის არსებობა, მაგრამ მეცნიერული შესწავლის გარეშე, მიღებული გადაწყვეტილება, დიდი ალბათობით, პრობლემას ვერ გადაჭრის.

საქართველოში ბევრ სფეროში მოწმენი ვართ სწორედ მეცნიერული ცოდნის საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილებების ნაკლებობისა. არც არასამთავრობო სექტორია მაინცდამაინც მოწოდებული იმისთვის, რომ ამ მიმართულებით მეტი იმუშაოს (მისი წარმომადგენლები მეტ აქცენტს აკეთებენ ადამიანის უფლებათა დაცვაზე, მმართველობის სისტემის რეფორმასა და ბიუჯეტის მონიტორინგზე). ის მცირერიცხოვანი გამოკვლევებიც კი, რომლებიც ტარდება და ქვეყნდება, ხშირად მოკლებულია მეცნიერულ სტანდარტებს (ვინაიდან არ არის შესრულებული სპეციალისტების მიერ და არ გადის გარე შეფასების პროცესს).

არადა, არსებობს უამრავი ისეთი პრობლემა, რომელთა გადაჭრაც აუცილებლად მოითხოვს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სპეციალისტთა ჩართვასა და მეცნიერული მეთოდების გამოყენებას (განსაკუთრებით, სოციალური კვლევის რაოდენობრივი და თვისებრივი მეთოდებისა). საქართველოში ერთი ასეთი სფეროა სატრანსპორტო მოძრაობა, რომელსაც სათანადოდ არ იკვლევენ (თუ რამდენიმე გამონაკლისს არ ჩავთვლით). ასევე, დაწყებითი, საშუალო და უმაღლესი განათლების სისტემა, სოციალური დახმარების მექანიზმები, ჯანდაცვასთან დაკავშირებული მომსახურება, შრომითი უფლებები, დასაქმების ბაზარი და ა.შ. რა თქმა უნდა, იმის არ ვამტკიცებ, რომ ამ საკითხებს საერთოდ არ იკვლევენ. ცხადია, ასე არ არის. მაგრამ, ამავე დროს, აღსანიშნავია, რომ ასეთი გამოკვლევების უმრავლესობა არც ოფიციალური სამთავრობო არხებით ვრცელდება, არც მათი ხარისხი მოწმდება და მათ საწარმოებლად არც ადგილობრივ აკადემიურ რესურსებს იყენებენ.

ხშირად ისეც ხდება, რომ გამოკვლევის შედეგები ქვეყნდება, მაგრამ ეჭვს იწვევს მათი სანდოობა. ამის მიზეზია ის, რომ გამოკვლევების შემსრულებლებად თავად სამთავრობო უწყებები გვევლინებიან. რეალობის გაცილებით უფრო ობიექტურ სურათს მივიღებთ, თუ კვლევას ჩაატარებენ არა სამთავრობო უწყებები, არამედ ნომინალურად დამოუკიდებელი ორგანოები, რომელთა რეპუტაცია არავითარ ეჭვს არ იწვევს. საქართველოში ამის განსახორციელებად ოპტიმალური გზა იქნება ასეთ კვლევით საქმიანობაში აკადემიური რესურსების ჩართვა. მაღალი ხარისხისა და მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად შესაძლებელია უცხოელი ექსპერტების მოწვევა და გარე შეფასების მექანიზმების ამოქმედება (მაგალითად, საყოველთაოდ ცნობილია, რომ ურბანული პრობლემების გადასაჭრელად რამდენიმე წლის წინ მოსკოვში მიიწვიეს ურბანული დაგეგმარების დანიელი გურუ, იან გელი.

ცხადია, ამგვარი გამოკვლევების ჩატარების შემდეგ მთავრობას მაინც ექნება შედეგების მანიპულირების საშუალება. ამისგან დაზღვეული არასოდეს ვართ, ყველაზე ნაკლებად კი მაშინ, როდესაც საკითხის გადაჭრა გავლენიან ინტერესთა ჯგუფების მოთოკვას საჭიროებს. ამის მიუხედავად, უარი არ უნდა ვთქვათ მეტი ცოდნის დაგროვებაზე; პირიქით, რაც უფრო მეტ ექსპერტულ ცოდნას შევიძენთ, მით უფრო მაღალ დონეზე ავა საჯარო დისკუსიები და, გაიზრდება მიღებული გადაწყვეტილებების ეფექტიანობა.

თანამედროვე სამყაროში შეუძლებელია გადაწყვეტილებების მიღება საკითხის სათანადოდ შეუსწავლელად. ნებისმიერი ახალი ინიციატივა თუ მასშტაბური რეფორმა უნდა დაეფუძნოს სწორედ ამგვარ წინასწარ გამოკვლევებსა და ექსპერტებისგან მიღებულ ცოდნას. პოლიტიკის წარმოების საჭიროებას სამეცნიერო გამოკვლევები, მართალია, ვერ გააუქმებს, მაგრამ მეცნიერების გარეშე თანამედროვე პოლიტიკა არათუ ვერ მოაგვარებს ქვეყნის წინაშე მდგარ პრობლემებს, არამედ კიდევ უფრო დაამძიმებს ვითარებას.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG