Accessibility links

ლაშა ოთხმეზური

ორშაბათი, 27 მარტი 2017

კალენდარი

„სხვა პოლიტიკურ სისტემაში ბერიასგან შეიძლება გამოსულიყო სტივ ჯობსი, ბილ გეიტსი, ან კიდევ... ალ კაპონე, ოღონდ ბევრად უფრო სასტიკი ვიდრე ჩიკაგოელი მაფიოზო გახლდათ“.

სტალინის დაკრძალვის დამსწრე ბევრი მოსკოველი შეამჩნევს და იქნება ღრმად გაოცებული, ლავრენტი ბერიას სიტყვებით, რომლებიც უპატივცემულო ფორმით, მხოლოდ გვარით და არა ტრადიციად მიღებული სახელი-მამის სახელით მოიხსენიებს სტალინს. ნაკლები მოსკოველი შეამჩნევს, რომ ბერია ბელადის დაკრძალვისას წარმოთქმულ სიტყვაში დაარღვევს ბოლშევიკების პირველ მცნებას და მთავრობას პარტიის წინ ახსენებს. აქ გასაკვირი არაფერი არ იყო - უსაფრთხოების შეფ ბერიას გადაწყვეტილი ჰქონდა პარტიული მარწუხებისგან გაეთავისუფლებინა ზოგადად მთავრობა და განსაკუთრებით საკუთარი სამინისტრო.

მაგრამ ბერიას ორიგინალურობა ამით არ შემოიფარგლებოდა. სტალინის სიკვდილიდან 112 დღის განმავლობაში ბერია გააჩაღებს თავბრუდამხვევ მუშაობას, რომელიც კომუნისტურ ნომეკლატურას შეაშინებს, ხოლო საბჭოთა ხალხსა და დასავლეთს გააკვირვებს.

მოსახლეობა ძალიან მალე იგემებს ბერიას რეფორმების გემოს: გაუქმდება ქვეყანაში თავისუფალი გადაადგილების და ცხოვრების შეზღუდვა. ცხოვრების შეზღუდვა გამონაკლისის სახით მხოლოდ ხუთ ქალაქში დარჩება. (ამგვარი შეზღუდვები დღესაც არსებობს ჩრდილოეთ კორეაში, რუსეთსა და თითო-ოროლა ავტოკრატიულ სახელმწიფოში). ციხიდან განთავისუფლებული იქნებიან „ექიმების“ და „მეგრელების საქმეზე“ მსჯავრდებულნი. ნოემბერში საქართველოში დაბრუნდება „მეგრელთა საქმის“ გამო გადასახლებული 11 200 ქართველი. ბერიას ინიციატივით მოხდება ასევე 1,2 მილიონი პატიმრის ამნისტირება.

20 მარტიდან მოყოლებული, პრესაში თითქმის შეწყდება სტალინის სახელის ხსენება: ივნისში გაზეთი „პრავდა“ მხოლოდ ერთხელ მოიხსენიებს სტალინს. ჟურნალ „სოვეტსკაია ლიტერატურის“ მთავარი რედაქტორი, რომელიც სტალინისათვის მიძღვნილ სპეციალურ ნომერს ამზადებდა, ბერიას უწყებიდან მიიღებს ნომრის დახურვის „შეთავაზებას“. 9 მაისს, მეორე მსოფლიო ომში გამარჯვების აღსანიშნავ პარადზე, ბერიას წინადადებით აიკრძალება ქვეყნის ხელმძღვანელების, (მათ შორის გენერალისიმუსს სტალინის) პორტრეტის აფიშირება.

ბერია სტალინის ხელმოწერილ დახვრეტის სიებს გააცნობს პოლიტბიუროს (პრეზიდიუმის) წევრებსა და კანდიდატებს. მწერალი კონსტანტინ სიმონოვი დაწერს, რომ მას თმები ყალყზე უდგებოდა ამ დოკუმენტების კითხვისას.

დასავლეთ უკრაინასა და ბალტიის რესპუბლიკებში მოხდება რეპრესიულიდან შემრიგებლურ პოლიტიკაზე გადასვლა (1945 წლიდან მოყოლებული, ბალტიისპირეთში და დასავლეთ უკრაინაში ნამდვილი პარტიზანული ომი მიმდინარეობდა. ამ პერიოდში ლიტვის მოსახლეობის 10% იქნა რეპრესირებული, ხოლო მხოლოდ დასავლეთ უკრაინის რეგიონებში 153 000-ზე მეტი ფიზიკურად განადგურებული და ასობით ათასი დეპორტირებული).

უშიშროების სამსახურის ხელმძღვანელი დაგმობს რუსიფიკაციის შოვინისტურ პოლიტიკას: უკრაინაში დაიწყება რუსული ენის უკრაინულით ჩანაცვლება პოლიტიკურ, კულტურულ და, რაც მთავარია, საგანმანათლებლო სფეროში. ბერია ასევე გაათავისუფლებს უნიატური ეკლესიის მიტროპოლიტ იოსიფ სლიპის და საკუთარ კაბინეტში მიიღებს მას. მიტროპოლიტთან საუბრის თემა უნიატური ეკლესიის ლეგალიზება და საბჭოთა კავშირსა და ვატიკანს შორის დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარება იქნება. ამას მოჰყვება დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენა ისრაელთან, ურთიერთობის გამოსწორება იუგოსლავიასთან, საბრძოლო მოქმედებების დასრულება კორეაში, დესტალინიზაციის პროცესის დაწყება გერმანიასა და უნგრეთში...

ბერია მოქმედებდა ძალზე სწრაფად და თამამად და ეს შიშს გვრიდა სტალინის კუბოსთან შექმნილი „კოლექტიური მმართველობის“ სხვა წევრებს. განსაკუთრებით ხრუშჩოვი და ბულგანინი გრძნობდნენ თავს საფრთხეში.

მაგრამ როგორ გინდა დაიჭირო ადამიანი, რომელიც 1,2-მილიონიანი ჯარის პატრონ უსაფრთხოების სამინისტროს უდგას სათავეში? როგორ გინდა მოაწყო უსაფრთხოების სამსახურის ხელმძღვანელის წინააღმდეგ შეთქმულება, როცა მისი მოსასმენი აპარატურა პოლიტბიუროს ყველა წევრის კაბინეტში დგას?

„აი, რატომ მოგვიწია ჩვენ, დახმარების თხოვნით სამხედროებისათვის მიგვემართა“ - აღიარებს მოგვიანებით თავის მოგონებებში ხრუშჩოვი.

როგორ გადალახეს „კოლექტიური მმართველობის“ წევრებმა შიში და გადაწყვიტეს ბერიას დაპატიმრება? რომელი იყო ის ბოლო მოვლენა, რომელმაც „კოლექტიური მმართველობის“ წევრებს შეთქმულების განხორციელებისკენ უბიძგა? ძნელია დღეს ზუსტად ამის თქმა. ერთადერთი, რაც დანამდვილებით ვიცით, ისაა, რომ ამ გადაწყვეტილებას ოთხეული (ხრუშჩოვ-ბულგანინ-მალენკოვ-მოლოტოვი) მიიღებს ივნისში, როცა ბერია აღმოსავლეთ გერმანიაში გაემგზავრება.

ბულგანინი ბერიას დაპატიმრებას დაავალებს მოსკოვის ანტისაჰაერო თავდაცვის უფროსს, გენერალ მოსკალენკოს. გენერალი მოსკალენკო დასახმარებლად მარშალ ჟუკოვს იხმობს - შეთქმულების მონაწილეებს ყველაზე პოპულარული სამხედრო სჭირდებოდათ იმ შემთხვევისთვის, თუ საქმე ცუდად წავიდოდა.

პირველად საბჭოთა დიქტატურის ისტორიაში არმიას ეკისრებოდა როლი პოლიტიკურ დისპუტში ჩარეულიყო და კრემლის „გორდიას კვანძი“ გადაეჭრა.

26 ივნისს გერმანიიდან დაბრუნებული ბერიას დაპატიმრება კარგ ვოდევილს უფრო წააგავდა, ვიდრე ცუდ დეტექტიურ ფილმს: მალენკოვის კაბინეტში ბერია ხრუშჩოვთან, ბულგანინთან და მოლოტოვთან იქნება მიწვეული სათათბიროდ, ხოლო მალენკოვის კაბინეტის მიმდებარე ოთახში ექვსი გენერალი და ერთი მარშალი (!) დაელოდებიან სიგნალს. ზარის ხმაზე ღიპიანი და თმაჭაღარა სამხედროები მალენკოვის კაბინეტში შევარდებიან, ბერიას გათოკავენ და პირაკრულს გაიყვანენ. შემდეგ მანქანაში, უკან, ძირს გართხმულს საკუთარი ფეხებით გადაფარავენ და კრემლის დაცვისგან შეუმჩნევლად გაიყვანენ ტერიტორიიდან. ბერია პირველ ღამეს გაატარებს მოსკოვის სამხედრო გარნიზონის საკანში, შემდეგ კი გადაყვანილ იქნება მოსკოვის სამხედრო ოლქის შტაბის ბუნკერში, სადაც ბერიას „უსაფრთხოებას“ ოთხი ტანკი (!) დაიცავს.

დეკემბერში სასამართლო, რომელსაც მარშალი კონევი (!) თავმჯდომარეობდა, ბერიას დახვრეტას მიუსჯის. დამსჯელთა (დამხვრეტთა) რაზმს გენერალი ბატიცკი (მოსკალენკოს შტაბის უფროსი) უხელმძღვანელებს. ასე „პატივში“ გააცილებენ ბერიას საიქიოში სამხედროები...

ბერიას გაქრობა ბევრ კითხვას დატოვებს, რომლებზეც დღესაც თავს იტეხენ ისტორიკოსები. ვინ იყო ბერია? სტალინის ჰიმლერი? (ასე წარუდგენს ჯუღაშვილი ბერიას რუზველტს იალტის კონფერენციაზე). თუ იდეოლოგიისგან თავისუფალი პრაგმატული მენეჯერი? თუ ქართველი ნაციონალისტი და რეფორმატორი, რომელსაც უნდოდა სსრკ-ისგან გაეკეთებინა კონფედერაციულ სახელმწიფოთა კავშირი, სადაც ყოველ რესპუბლიკას საკუთარი ეროვნული ჯარი და პოლიცია ეყოლებოდა?...

„სხვა პოლიტიკურ სისტემაში ბერიასგან შეიძლება გამოსულიყო სტივ ჯობსი, ბილ გეიტსი, ან კიდევ... ალ კაპონე, ოღონდ ბევრად უფრო სასტიკი ვიდრე ჩიკაგოელი მაფიოზო გახლდათ“ - აღნიშნავს ბერიას ერთ-ერთი ფრანგი ბიოგრაფი.

ბერიას გაქრობას მალე შეამჩნევს დასავლეთი: „რუსულმა არმიამ მოახერხა პოლიტიკური პოლიციისათვის თავი მოეკვეთა“, - გაზეთ მონდში გამოქვეყნებული სტატიის ეს სათაური კარგად ასახავდა „ბერიას საქმის“ დასავლურ ინტერპრეტაციას. თუმცა დასავლელ „კრემლინოლოგებს“, ისევე, როგორც ხშირად, ამჯერადაც შეეშლებათ: მიუხედავად იმისა, რომ ბერიას დაპატიმრებას სამხედროები განახორციელებენ, „ბერიას საქმე“ 100%-ით პარტიული გახლდათ. სამხედროები მხოლოდ შემსრულებლის როლში დარჩებიან. საბჭოთა დიქტატურა ბევრი ნიშნით განსხვავდებოდა XX საუკუნის სხვა დიქტატურებისგან და ერთ-ერთი მთავარი განსხვავება, საბჭოთა ჯარის სტატუსი გახლდათ: წითელი არმია ყოველთვის იყო ბოლშევიკურ-კომუნისტური პარტიის მიერ დაკაბალებული ჯარი. მეორე მსოფლიო ომიდან ძლევამოსილად გამოსულ ჯარს არათუ არასდროს ექნება ბონაპარტისტული ცდუნება, არამედ პარტიისგან დამოუკიდებელ ინსტიტუტად, ანუ პროფესიონალურ ჯარად ჩამოყალიბებასაც კი ვერ მოახერხებს. იგი დარჩება პარტიის მსახურ არმიად და ბერიას წინააღმდეგ შეთქმულებაში მონაწილე სამხედროების შემდგომი ბედი ამის კიდევ ერთი კარგი დასტური იქნება.

სტალინიზმის, როგორც ფენომენის, მორიგი პარადოქსი გახლდათ ის ფაქტი, რომ ამ სისტემის დემონტაჟი დაიწყება ბელადის სიკვდილამდე ერთი დღით ადრე.

ერთი ცნობილი ფრანგული ანეკდოტის მიხედვით სტალინის სიკვდილის შემდეგ გაფითრებული და აკანკალებული პრეზიდიუმის (პოლიტბიუროს) წევრები შეიკრიბებიან სათათბიროდ, თუ ვინ აიღებდა თავის თავზე მძიმე მისიას და აცნობებდა ბელადს, რომ იგი უკვე მკვდარი იყო.

სინამდვილეში ყველაფერი ცოტა სხვანაირად მოხდა. სტალინიზმის, როგორც ფენომენის, მორიგი პარადოქსი გახლდათ ის ფაქტი, რომ ამ სისტემის დემონტაჟი დაიწყება ბელადის სიკვდილამდე ერთი დღით ადრე: 1953 წლის 4 მარტს, ბერია და მალენკოვი, „ძველი გვარდიის“ სხვა წევრებთან შეთანხმებით, უბრალო ბიუროკრატიული ფანდის საშუალებით გააუქმებენ სტალინის მიერ 1952 წლის ოქტომბერში შექმნილ პრეზიდიუმს (პოლიტბიუროს) და შექმნიან ახალს. ხოლო 5 მარტს, სტალინის სიკვდილამდე რამდენიმე საათით ადრე (სტალინი გარდაიცვალა მოსკოვის დროით 21 საათსა 50 წუთზე) ახალი პრეზიდიუმის წევრები ბელადს გაათავისუფლებენ მინისტრთა საბჭოს თავჯდომარის და ცენტრალური კომიტეტის გენერალური მდივნის პოსტებიდან. ამგვარად, სტალინი სიცოცხლის ბოლო საათებს უმუშევრის სტატუსში გაატარებს...

სტალინის სიკვდილს ყველა საბჭოთა მოქალაქე იგრძნობს საკუთარ თავზე, დაწყებული პოლიტბიუროს წევრებით და დამთავრებული გულაგის პატიმრებით: ბერია გულაჩუყებულ მოლოტოვს საკნიდან პირდაპირ კაბინეტში მიუყვანს მეუღლე პოლინა ჟემჩუჟინას, ხოლო სხვადასხვა სამინისტროს თანამშრომლები პირველად შეძლებენ ნორმალურ სამუშაო დღეზე გადასვლას - სტალინის პეიოდში „სტრატეგიული“ მნიშვნელობის სამინისტროები ბელადის განრიგის მიხედვით, ანუ შუადღიდან დილის 2-3 საათამდე მუშაობდნენ.

ციხიდან გამოვლენ „ექიმი-მავნებლები“, მათ შორის სტალინის პირადი ექიმი ვინოგრადოვი („ექიმი-მავნებლების“ საქმე გახლდათ სტალინის მიერ მომზადებელი უკანასკნელი „საჩვენებელი პროცესი“). „ექიმი-მავნებლების“ შემდეგ, 27 მარტს, გულაგის მილიონ ორასი ათასი პატიმრის განთავისუფლების ჯერი დადგება.

მე ერთ-ერთ ჩემს წინა ბლოგში უკვე ვახსენე, რომ საბჭოთა კავშირის ცენტრალური სტატისტიკური სამმართველოს მონაცემების თანახმად, 1952 წელს მოქალაქის დღიური საშუალო საკვები ნორმა (რომელიც მხოლოდ დიდ ქალაქებში სრულდებოდა) უფრო ნაკლები გახლდათ, ვიდრე ნაცისტური გერმანიის საოკუპაციო რეჟიმის მიერ 1940 წელს დაწესებული ნორმა ოკუპირებული საფრანგეთისათვის.

აქედან გამომდინარე, 1953 წლის მარტში, ისეთი „ორასპროცენტიანი სტალინისტებიც“ კი, როგორებიც იყვნენ მოლოტოვი, ვოროშილოვი და კაგანოვიჩი (ასე უწოდებდნენ ისინი საკუთარ თავს), ხვდებოდნენ, რომ სტალინისტური სისტემის გაგრძელება აღარ შეიძლებოდა.

ჯუღაშვილის სიკვდილის შემდეგ სოფლის მეურნეობა პირველად ამოისუნთქებს: ბელადის მემკვიდრეები არა მარტო შეამცირებენ გადასახადების ტვირთს კოლმეურნეზე, მაგრამ ასევე გაზრდიან მოსავლის ჩაბარების ფასს.

ბელადის მემკვიდრეები გაყინავენ 1952 წელს სტალინის მიერ მიღებულ ძალზედ ძვირადღირებულ ჯარის გადაიარაღების პროექტს. დაზოგილი ფულადი სახსრები ძირითადად საცხოვრებელი სიტუაციის გაუმჯობესებაზე დაიხარჯება. ბარაკებში შეყუჟული საბჭოთა მოსახლეობა (საბინაო ნორმა, რომელიც არ სრულდებოდა, ერთ სულ მოსახლეზე 4,5 კვადრატული მეტრი იყო) მალე ამ ცვლილებას საკუთარ თავზე იგრძნობს - დაიწყება ე.წ. „ხრუშჩოვკების“ მშენებლობა.

სტალინის სიკვდილს მალე საბჭოთა კავშირის ე.წ. სატელიტური ქვეყნებიც იგრძნობენ საკუთარ თავზე: 1953 წლის ივნისში აღმოსავლეთ ბერლინში და გდრ-ის სხვა ქალაქებში მუშები გაიფიცებიან. ეკონომიური მოთხოვნები ძალიან სწრაფად პოლიტიკურში გადაიზრდება. მალე მათ მხარს აუბამენ მუშები ჩეხოსლოვაკიის ქალაქ ბრნოში. 2 ივნისს, მიუხედავად ხრუშჩოვისა და მოლოტოვის წინააღმდეგობისა, ბერია აიძულებს პრეზიდიუმის წევრებს, მიიღონ დოკუმენტი, რომელიც გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობას „ურჩევდა“, შეენარჩუნებინა კაპიტალიზმის ელემენტები და არ ეჩქარა სოციალიზმის მშენებლობის გზაზე.

13 ივნისს ბერიას დამსახურებით, უნგრეთში იმრე ნადი სტალინისტ მატიას რაკოშის შეცვლის მინისტრთა საბჭოს თავჯდომარის პოსტზე და დასაბამს მისცემს უნგრულ დესტალინიზაციას.

ივლისის დასასრულს კორეის პატარა სოფელ პანმუნჟომში ხელი მოეწერება ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულებას ჩრდილო და სამხრეთ კორეას შორის.

ასე, იოსებ ჯუღაშვილის სიკვდილიდან სულ რამდენიმე კვირაში, მისი თანამებრძოლები შეძლებენ სტალინისტური სისტემის აბსოლუტურად სხვა სისტემით ჩანაცვლებას.

დაიწყება ე.წ. „დათბობა“.

კრიპტოსტალინსტებს ხშირად უყვართ სტალინიზმის რელატივირება და დიდი ბელადის ნაპოლეონთან შედარება: თურმე სტალინი ნაპოლეონის მსგავსად არაერთგვაროვანი ისტორიული ფიგურა გახლდათ… ნაპოლეონად ქცეული ბონაპარტეს მემკვიდრეობა ნამდვილად მრავალფეროვანი არის, ხოლო ჯუღაშვილის კი პირიქით - ძალზედ ერთფეროვანი. დღეს საფრანგეთში, დასავლეთის ერთ-ერთ უძველეს დემოკრატიაში, ჩვენ ყოველ ნაბიჯზე ვხედავთ ნაპოლეონის „ეპოპეის“ ნაკვალევს - დაწყებული განათლების სისტემით და დამთავრებული ქვეყნის ადმინისტრაციული მოწყობით. სტალინისტური სისტემა კი, - რომელიც, ბელადის აზრით, საუკუნოვანი იყო, - შემქმნელის სიკვდილთან ერთად ჩამოინგრევა.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG