Accessibility links

logo-print

ლაშა ოთხმეზური

კალენდარი

ვინ შექმნა ქართული ანბანი? რა კავშირშია ამ ანბანთან მესროპ მაშტოცი? ამ კითხვებით მივმართე ჟენევის უნივერსიტეტის პროფესორ ბერნარ უტიეს, ქართული და სომხური ენების ერთ-ერთ ყველაზე ავტორიტეტიან სპეციალისტს დასავლეთში.

ანბანის შექმნა არის, ალბათ, ყველაზე დიდი კულტურული რევოლუცია, რომელიც კაცობრიობის ისტორიაში მომხდარა. თვით ენა კი, ალბათ, საუკეთესო მაჩვენებელია იმისა,, თუ როგორ შეიცნობს სამყაროს ამ ენის მატარებელი ხალხი. ისევე, როგორც ბერძნული ფილოსოფია არის პირველ რიგში აზრი ბერძნულ ენაზე, ასევე ბიბლიური თეოლოგია პირველ რიგში მსოფლმხედველობაა ებრაულ ენაზე. ძველბერძნული ენა სიტყვათა მარაგით, ენის მორფოლოგიით, სინტაქსით კარდინალურად განსხვავდება ბიბლიური ებრაული ენისგან. თავი არ შეგაწყინოთ, მხოლოდ ერთი მაგალითით შემოვიფარგლები: ძველბერძნულთან შედარებით, ბიბლიური ებრაულის ლექსიკა ძალზე მწირია. თუ ბიბლიურ ებრაულში მხოლოდ 8 000 სიტყვას ვხვდებით (აქედან 2 000 სიტყვა მხოლოდ ერთხელაა ნახმარი, რაც მათი ზუსტი მნიშვნელობის განსაზღვრას აძნელებს), იმ ეპოქის ძველბერძნული ენა 15-ჯერ უფრო მდიდარია...

ქართული ანბანი შეიქმნა IV საუკუნეში ქრისტიანული ლიტერატურის ქართულ ენაზე გადასათარგმნად და შემთხვევითი არ არის, თუ ასომთავრულ ანბანში ასო „ქ“, სიტყვა „ქრისტეს“ პირველი ასო, ჯვრის გრაფიკული იმიტაციაა.

მაგრამ ვინ შექმნა ქართული ანბანი? რა კავშირშია ამ ანბანთან მესროპ მაშტოცი? ამ კითხვებით მივმართე ჟენევის უნივერსიტეტის პროფესორ ბერნარ უტიეს, ქართული და სომხური ენების ერთ-ერთ ყველაზე ავტორიტეტიან სპეციალისტს დასავლეთში.

ბერნარ უტიე: „ჩემის აზრით, მესროპ მაშტოცს არავითარი კავშირი არა აქვს ქართული ანბანის შექმნასთან. ზოგადად, ქართული ანბანის „სომხური წარმომავლობის“ ვერსიას საფუძველი დაუდო კორიუნმა, მესროპ მაშტოცის ერთ-ერთმა მოსწავლემ და ავტორმა წიგნისა „მაშტოცის ცხოვრება“. უნდა აღინიშნოს, რომ კორიუნი ძალიან ბუნდოვნად წერს და ძალიან ძნელად გასაგებია, თუ როგორ გამოიგონა მესროპმა ჯერ სომხური და შემდეგ ქართული და ალბანური (კავკასიის ალბანეთი, რომელიც მდებარეობდა დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე - ლ.ო.) ანბანები.

მაგრამ, რაც მთავარია, „მაშტოცის ცხოვრების“ ყველაზე ადრეული ხელნაწერის ფრაგმენტი, სადაც კორიუნი საუბრობს მესროპ მაშტოცის მიერ ალბანეთისა და საქართველოსათვის ანბანების შექმნაზე, თარიღდება XVIII საუკუნის დასაწყისით. როცა მე ამ საკითხით დავინტერესდი, ჩემი თეორია იყო, რომ კორიუნს ეს ნაწილი არ დაუწერია და რომ საქმე გვაქვს ინტერპოლაციასთან, ანუ ტექსტში გვიანდელ ჩანამატთან.

რატომ მგონია ასე? იმიტომ, რომ ქართულ და სომხურ ანბანებს შორის სტრუქტურულად დიდი განსხვავებაა და ეს მაშინ, როცა ალბანური ანბანი აბსოლუტურად ბაძავს სომხური ანბანის გრაფემების განლაგებას (წყობას).

მესროპ მაშტოცისათვის, რა თქმა უნდა, ანბანის ფონეტიკურ ეტალონს წარმოადგენდა ბერძნული ანბანი. შესაბამისად, სომხური ანბანის შექმნისას მან ანბანი დაყო ოთხ სექციად და თითოეული სექციის ბოლოში ჩასვა ის სომხური ასოები, რომლების ფონემების შესატყვისი ასოები არ არსებობდა ბერძნულ ენაში. სომხურ ანბანში 36 ასოა. ალბანურში 54 ასოა. მიუხედავათ ამისა, მესროპ მაშტოცი იმასვე აკეთებს: ალბანურ ანბანს ყოფს ოთხ სექციად და ყოველი სექციის ბოლოს ის ამატებს იმ ფონემების შესატყვის ასოებს, რომლებიც მხოლოდ ალბანურისთვის არის დამახასიათებელი და არ არსებობს ბერძნულში.

ქართული ანბანის სტრუქტურა ბევრად უფრო უბრალო და მარტივია: ქართული ანბანი მიჰყვება მთლიანად ბერძნულ მოდელს და ბოლოში არის „ჩაყრილი“ ის ასოები („ღ“-დან მოყოლებული და „ჰ“-თი დამთავრებული), რომელთა ფონემების შესატყვისი ასოები ბერძნულში არ არსებობდა. ამ ტიპის ანბანის სტრუქტურა იმის მაჩვენებელია, რომ ქართული ანბანი უფრო ადრინდელია, ვიდრე სომხური და ალბანური ანბანები.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება ქართულ და სომხურ ანბანებს შორის მდგომარეობს იმაში, რომ ქართული ანბანისათვის მოდელს წარმოადგენს ის ძველი ბერძნული ანბანი, რომელიც შეიცავს ორ ასოს, რომელიც IV საუკუნეში აღარ გამოიყენებოდა. ესაა ბერძნული ანბანის ასო დიგამა (ციფრული მნიშვნელობით 6) და კოპა (ციფრული მნიშვნელობით 90). რატომ დასჭირდათ ქართველებს ბერძნული ენისათვის უკვე „ატავისტური“ დიგამასა და კოპას გამოყენება? პასუხი მარტივია - ქართველები ანბანს იყენებდნენ ასევე თვლისათვის.

მე ახლა ვარ დაკავებული კორიუნის ტექსტის ლიტერატურული ანალიზით და მინდა ვაჩვენო, რომ ის პატარა ნაწყვეტი (სადაც საუბარია მესროპის მიერ ქართული ანბანის შექმნაზე) არ არის კოჰერენტული და ჰარმონიული მთელ ტექსტთან და ის მოგვიანებით იყო ჩამატებული. ვნახოთ, რა გამოვა ამ წამოწყებიდან!“.

თუ სტალინის სიკვდილმა და პარტიის მეოცე ყრილობამ (რომელზეც სტალინის კულტის მეტად შერჩევითი დაგმობა მოხდა), საბჭოთა კავშირში გამოაღო ერთი ციდა სარკმელი, საიდანაც ქვეყანაში გაზაფხულის სუსტი სიო შეიჭრა, კრემლის მიერ ახლად დაპყრობილ უნგრეთში ეს სიო დიდი პოლიტიკური ძვრების მაუწყებელ ქარიშხლად გადაიქცა.

საბჭოთა კომუნისტური იმპერიის უკიდეგანო ტერიტორიაზე ამ ექვსი ათეული წლის წინ განვითარებულ მოვლენებს უცხო დამკვირვებელი შეიძლებოდა საგონებელში ჩაეგდო: 1956 წლის ადრეულ გაზაფხულზე იმპერიის ერთ ნაწილში მოსახლეობამ პროტესტი გამოთქვა დესტალინიზაციის გამო, რასაც კრემლმა ტანკებით უპასუხა. იმავე წლის გვიან შემოდგომაზე იმავე იმპერიის (ფართო გაგებით) სხვა ნაწილში მოსახლეობამ დესტალინიზაციის შეჩერებისა და ხელახლა დაწყებული რესტალინიზაციის წინააღმდეგ გაილაშქრა. მოსკოვის პასუხი ამჯერადაც ისეთივე იყო − ტანკები.

თუ 1956 წლის მარტში ახალგაზრდები გვირგვინებით რთავდნენ სტალინის ძეგლს და შავარშიიანი წითელი დროშების ფრიალითა და ლენინ-სტალინის ფოტოებით ხელში თბილისის ქუჩებში დარბოდნენ (ზოგ ფოტოსურათზე კაცი მოლოტოვსა და კაგანოვიჩსაც კი მოჰკრავდა თვალს), ბუდაპეშტში სტუდენტები იკრიბებოდნენ პოეტ შანდორ პეტეფის ქანდაკებასთან და, უნგრელთა სულიერი მამის ლექსების კითხვით შთაგონებულნი, სტალინის ძეგლის დასანგრევად მიეშურებოდნენ. კარდინალურად განსხვავებულ ამ ორ მოვლენას კრემლმა, როგორც უკვე აღვნიშნე, თბილისსა და ბუდაპეშტში ტანკების შეყვანითა და მშვიდობიანი მოსახლეობის დახოცვით უპასუხა.

სტალინის ყვავილებით შემკული ძეგლი თბილისში (1956 წლის მარტი)

სტალინის ყვავილებით შემკული ძეგლი თბილისში (1956 წლის მარტი)

თუ სტალინის სიკვდილმა და პარტიის მეოცე ყრილობამ (რომელზეც სტალინის კულტის მეტად შერჩევითი დაგმობა მოხდა), საბჭოთა კავშირში გამოაღო ერთი ციდა სარკმელი, საიდანაც ქვეყანაში გაზაფხულის სუსტი სიო შეიჭრა, კრემლის მიერ ახლად დაპყრობილ უნგრეთში ეს სიო დიდი პოლიტიკური ძვრების მაუწყებელ ქარიშხლად გადაიქცა.

21 ოქტომბერს ბუდაპეშტელ სტუდენტთა მანიფესტაცია გადაიზარდა აჯანყებაში ქვეყნის დამოუკიდებლობისა და დემოკრატიის დამკვიდრების მოთხოვნით. კომუნისტური უნგრეთის მსახურმა პოლიციამ სტუდენტებს ცეცხლი გაუხსნა. აჯანყების პირველი „მსხვერპლი“ გახდა იოსებ ჯუღაშვილი, უფრო ზუსტად კი მისი ბრინჯაოში ჩამოსხმული 6,5-ტონიანი და რვამეტრიანი ქანდაკება, რომელიც ათმეტრიან კვარცხლბეკზე იყო წამოჭიმული ბუდაპეშტის ცენტრში.

1956 წლის 23-24 ოქტომბრის ღამეს სტალინის ძეგლის დემონტაჟის თვითმხილველნი რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ დიდი სიხარულით იხსენებდნენ ამ სიმბოლურ გამარჯვებას: „სტალინის ძეგლის განადგურება ხუთ საათს გრძელდებოდა. (...) რას არ ვესროდით ამ საზიზღარ ქმნილებას, რომელსაც თავიდან ძვრა ვერ ვუყავით. ეს ბრძოლა ძალიან წააგავდა ლილიპუტების ჭიდილს გულივერთან“ − იხსენებდა აქციის ერთ-ერთი მონაწილე. „ოცდახუთი თუ ოცდაათი სატვირთო მანქანა მოვიყვანეთ, თოკები გამოვაბით სტალინს და მერე, ერთი-ორი-სამი და... წავიდაააა. მაგრამ სტალინის მაგივრად სატვირთო მანქანების საბარგულები ამოძრავდა“ − იგონებდა ამ ღირსშესანიშნავი აქციის კიდევ ერთი თვითმხილველი. „ასე გაგრძელდა, სანამ ვიღაცას არ მოუვიდა საუცხოო იდეა, ავტოგენით შერკინებოდა სტალინის ჩექმებს. იდეა მართლაც შესანიშნავი აღმოჩნდა! (...) საბოლოოდ მიზანს მივაღწიეთ: ეს საზიზღარი ქმნილება ძირს დაემხო!“

ის, რაც სტალინის ძეგლისგან დარჩა (ბუდაპეშტი, 1956 წლის ოქტომბერი)

ის, რაც სტალინის ძეგლისგან დარჩა (ბუდაპეშტი, 1956 წლის ოქტომბერი)

ისტორიამ შემოგვინახა მრავალი ფოტოსურათი (და მცირეოდენი კინომასალაც კი), რომლებიც კარგად ასახავს ეიფორიას, ამ სიმბოლური გამარჯვების შემდეგ უნგრეთის დედაქალაქის ქუჩებში რომ სუფევდა. თუმცა, ეიფორიას სულ მალე დაესვა წერტილი: ამ ამბის გაგრძელება ბევრად უფრო ტრაგიკული გამოდგა, ვიდრე შვიდი თვით ადრე, საქართველოში განვითარებული მოვლენებისას − 24 ოქტომბერს ბუდაპეშტში საბჭოთა ტანკები შეიჭრა და დაიწყო ქუჩის ბრძოლები მოქალაქეებსა და საბჭოთა ჯარს შორის. ორკვირიან ბრძოლებში დაღუპულ ორიათასამდე უნგრელს მოგვიანებით 500-მდე დახვრეტილიც დაემატა. დააპატიმრეს 35 ათასზე მეტი პირი, ათიათასობით ადამიანმა სამსახური დაკარგა, ხოლო 200 ათასამდე უნგრელმა (ძირითადად ერის ინტელექტუალური ელიტის წარმომადგენლებმა), ემიგრაციაში წასვლა არჩია.

თბილისსა და ბუდაპეშტში განვითარებულ მოვლენებამდე ერთი საუკუნით ადრე საფრანგეთში განვითარებულ მოვლენებზე ერთმა გერმანელმა ფილოსოფოსმა დაწერა, ერთი და იგივე მოვლენა ქვეყანას ჯერ ტრაგედიის, ხოლო შემდეგ ფარსის სახით ევლინებაო. 1956 წელს, ჯერ თბილისში, შემდეგ კი ბუდაპეშტში განვითარებული მოვლენების მოწმე რომ გამხდარიყო, ეს ფილოსოფოსი, ალბათ, იტყოდა, რომ ზოგჯერ პირიქითაც ხდება: ანუ მოვლენები ჯერ ფარსის, შემდეგ კი ტრაგედიის სახით ევლინება სამყაროს...

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG