Accessibility links

ბლოგები

სამშაბათი, 19 მარტი 2019

კალენდარი
იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი

14 მარტს, ანუ მე-3 თვის მე-14 დღეს (3.14), მათემატიკის მოყვარულები აღნიშნავენ π რიცხვის დღეს - არაოფიციალურ დღესასწაულს, რომელიც 1987 წელს მოიგონა ამერიკელმა ფიზიკოსმა ლარი შოუმ. ეს დღე საკმარის მიზეზს იძლევა მათემატიკაზე სასაუბროდ, მათემატიკაზე, როგორც კულტურის ნაწილზე, როგორც მეცნიერების უმნიშვნელოვანეს დარგსა და მილიონობით ადამიანის კოშმარზე.

ცნობილი ლექსიკოგრაფი პროფესორი მიხეილ ჭაბაშვილი მოგონებების წიგნში იხსენებს მათემატიკასთან, უფრო ზუსტად, არითმეტიკასთან დაკავშირებულ ერთ ამბავს, რომელიც პირველ კურსზე შეემთხვა აკადემიკოს აკაკი შანიძის ლექციაზე.

„გრამატიკულ რიცხვს გვიხსნიდა, თან წინ და უკან დადიოდა კათედრასა და მერხებს შორის. გაჩერდა ჩემს წინ, სახესთან მომიტანა ორი გაშლილი ხელისგული და მეკითხება: აბა, ჭაბაშვილო, რამდენი თითი მაქვსო. მე ვუპასუხე, ათი-მეთქი. შემდეგ მეკითხება, ათ ხელზე რამდენი თითი იქნებაო. მე გუნებაში გავამრავლე ათი ათზე და ვუპასუხე, ასი-მეთქი. ამან ლექციაზე დიდი მხიარულება გამოიწვია“.

[ასი არა? აბა, რამდენი?]

ასეა, მათემატიკა, უფრო ზუსტად, არითმეტიკა ყოველ ფეხის ნაბიჯზე სდევს ადამიანს, ჯიუტად ახსენებს მათემატიკური ცოდნის საჭიროებას ყოფასა თუ პროფესიულ საქმიანობაში, მაგრამ განსაკუთრებული „სისასტიკით“ უწამლავს სიცოხლეს ე.წ. “ჰუმანიტარებს”. არადა, პატარა არითმეტიკული ამოცანა „ვეფხისტყაოსანშიც“ გვხვდება („როსტევან მეფისაგან და ავთანდილისაგან ნადირობა“), როცა ავთანდილისა და როსტევანის მიერ დახოცილ ირმებს, თხებს, კანჯარებსა და „მაღლად მხტომელ“ ქურციკებს აჯამებენ:

„ორთავე ერთგან მოკლული ყველაი ასჯერ ოცია,
მაგრა ავთანდილს ოცითა უფროსი დაუხოცია“

[ნეტა, ვინ რამდენი დახოცა?]

ქართველი „ჰუმანიტარები“ ბევრად უარეს დღეში იყვნენ XVIII საუკუნემდე, როცა, ვახტანგ ბაგრატიონს (ვახტანგ VI) რომ დავესესხოთ, “მრავალაგზის მტერთაგან მოოხრებულ ქუეყანასა არღარა დაშთომილ იყო ქართულსა ენასა ზედა სწავლა ესე ფილასოფთა“.

სწორედ ვახტანგ მეექვსემ შექმნა (თარგმნა და ქართული ტერმინოლოგიით გამართა) იმ დროის ცოდნის შესაბამისი სახელმძღვანელოები არითმეტიკაში („ანგარიშის ცოდნა“), გეომეტრიასა და ტრიგონომეტრიაში, სადაც არითმეტიკული მოქმედების შესაბამისი ქართული ეკვივალენტები ლათინურიდან ასე თარგმნა: „გამოსვლა“ - გამოკლება, „კვრა“ - გამრავლება, „გაწილვა“ - გაყოფა. „წინწკალი“ ანუ წერტილი განმარტებულია როგორც „რაც რამ ფერი რომ არ გაიყოფის“. „სიფრიფანა“ (იგივე სივაკე) - სიბრტყეა, „ცქიტი“ - წრის, ანუ „გრაკალიის“, ცენტრია, „კენტორი“ კი - დიამეტრი.

ვახტანგ VI-ის პორტრეტი 1709 წელს ქართულ სტამბაში დაბეჭდილი წიგნიდან (ვიკიპედია).
ვახტანგ VI-ის პორტრეტი 1709 წელს ქართულ სტამბაში დაბეჭდილი წიგნიდან (ვიკიპედია).

ბრუნვის ფიგურებიდან საინტერესოა კონუსისა და ცილინდრის განმარტებები: კონუსი - „მწვეტმრგვალი ძირბრტყელი“, ცილინდრი - მრგვალი თავძირბრტყელი - „ერთი რამ რომ იყოს, თავი და ძირი ბრტყელი ჰქონდეს და ტანი მრგვალი ჰქონდეს, იმას ჰქვიან“.
გეომეტრიის სახელმძღვანელოში ვახტანგ მეექვსეს π-თვის აღებული აქვს არქიმედესეული მიახლოება ,ანუ 22/7 (სხვათა შორის, მათემატიკის ბევრი მოყვარული მე-7 თვის 22-ე რიცხვშიც (22 ივლისს) აღნიშნავს π რიცხვის დღეს“).

ვახტანგ ბაგრატიონის შესახებ დაწერილი წიგნის ავტორის, რაულ ჩაგუნავას, აზრით, მე-18 საუკუნის დასაწყისის საქართველოში წარსულის მათემატიკური მემკვიდრეობიდან ერთ ნიმუშსაც კი არ მოუღწევია, რის გამოც ვახტანგის სახელმძღვანელოები პირველგამკვლევ შრომებად შეიძლება მივიჩნიოთ, ქართული თანამედროვე მათემატიკის ფუძემდებლად კი უდავოდ ითვლება ანდრია რაზმაძე - თბილისის უნივერსიტეტის ერთ-ერთი დამფუძნებელი, სამათემატიკო-საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტის პირველი დეკანი, უმაღლეს მათემატიკაში ქართულად ლექციის პირველი წამკითხველი, მათემატიკის პირველი ქართველი დოქტორი (სორბონის უნივერსიტეტი), მათემატიკაში საუნივერსიტეტო პირველი სახელმძღვანელოს ავტორი და ქართული მათემატიკური ტერმინოლოგიის შემქმნელი.

ანდრია რაზმაძე
ანდრია რაზმაძე

თანამედროვე საქართველოში მათემატიკა ისწავლება სკოლებსა და უმაღლეს სასწავლებლებში, ქართული მათემატიკური სკოლა (პედაგოგები, მეცნიერები) ანგარიშგასაწევ ინეტელქტუალურ ძალად ითვლება რეგიონში, თუმცა, ამის მიუხედავად, მათემატიკა სულ უფრო მეტ ადამიანში იწვევს არა, უბრალოდ, გულგრილ დამოკიდებულებას, არამედ ძლიერ ანტიპათიას. როგორც ირკვევა, ამგვარი რამ მხოლოდ საქართველოში არ ხდება.

„რისი ბრალია, რომ მრავალი ადამიანი შეძლებისდაგვარად სწრაფად ივიწყებს მათემატიკას და იხსენებს მას, როგორც ცხოვრების კოშმარს?“ - ამ შეკითხვას სვამს ავტორი ოქსფორდის უნივერსიტეტის მიერ გამოცემული წიგნისა „მათემატიკა - ძალიან მოკლე შესავალი“, ტიმოთი გოუერსი, რომელიც თვითონვე ცდილობს კითხვაზე პასუხის გაცემას:

„ალბათ, თვით მათემატიკა როდია დამნაშავე იმაში, რომ არ არის მიმზიდველი საგანი, არამედ ეს მათემატიკის გაკვეთილებიდან გამოტანილი გამოცდილების ბრალია. ეს არც არის გასაკვირი. მათემატიკას უწყვეტი აგებულება აქვს, რაც აუცილებლად გასათვალისწინებელია მისი შესწავლისას. მაგალითად, თუ კარგად არ იცით ორნიშნა რიცხვების გამრავლება, მაშინ, ალბათ, ინტუიციურად არ გაგიჩნდებათ ნათელი წარმოდგენა დისტრიბუციულობის კანონზე, თუ კარგად არ იცით დისტრიბუციულობის კანონი, კომფორტულად ვერ იგრძნობთ თავს ფრჩხილების გახსნის წესით გამოსახულების გამარტივებისას და ა.შ.“

ინგლისელი მათემატიკოსი დარწმუნებულია, რომ ნებისმიერ ბავშვს, რომელსაც ადრეული ასაკიდან მათემატიკას კარგი, თავისი საქმის ენთუზიასტი მასწავლებელი შეასწავლის, თანდათან გაუჩნდება მიდრეკილება მათემატიკისადმი. ასეთ ბავშვს კი სასაცილოდ არ ეყოფა ისეთი მარტივი ამოცანა, როგორიც „ვეფხისტყაოსანშია“ მოცემული ანდა როგორიც აკაკი შანიძემ დაუსახა თავის სტუდენტს.

ისე, მაინც რამდენი ნადირი დაახოცინა ავთანდილს რუსთაველმა, როცა დაწერა:

„ორთავე ერთგან მოკლული ყველაი ასჯერ ოცია,
მაგრამ ავთანდილს ოცითა უფროსი დაუხოცია“
-ო?

მამუკა ხაზარაძის და TBC ბანკის გარშემო ატეხილმა სკანდალმა გააღრმავა ეჭვები, რომ ხელისუფლება გასაქანს არ აძლევს მისგან დამოუკიდებელ ბიზნესებს. ასეთი ბრალდებები პირველად არ ისმის. მაგალითად, ცნობილი კონსერვატორული კვლევითი ინსტიტუტი The Heritage Foundation საქართველოზე წერს, რომ „მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუცია და კანონები სასამართლოს დამოუკიდებლობას აწესებს, პოლიტიკური ზეწოლა [სასამართლოს] მიუკერძოებლობას საფრთხეს უქმნის.“ ამ ანგარიშში, ასევე, ვკითხულობთ იმას, რომ მართალია, „საქართველომ დაბალი რანგის კორუფციასთან ბრძოლაში დიდ წარმატებებს მიაღწია, მაგრამ ზედა რანგის კორუფცია ისევ პრობლემად რჩება.“

მიუხედავად იმისა, რომ ბიზნესზე ზეწოლის შესახებ საქართველოს მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის ცნობილია, რეაქციები ასეთ ფაქტებზე არაერთგვაროვანია ხოლმე. მაგალითად, ლეიბორისტული პარტიის ლიდერმა შალვა ნათელაშვილმა ხაზარაძეზე შესაძლო ზეწოლის ფაქტის გახმაურების შემდეგ, გარდა იმისა, რომ მას ქუჩაში გამოსვლა და „ივანიშვილის რეჟიმის მსხვრევის დაწყება“ ურჩია, ​ასევე თქვა ისიც, რომ „მსხვილ ბიზნესზე დიდი მტერი საქართველოს არ ჰყავს, არ ჰყოლია და არც ეყოლება“.

მსგავსი სენტიმენტები, განსაკუთრებით, ბანკებთან მიმართებაში, სოციალურ ქსელშიც ისმის. ამ ბლოგში მინდა ასეთი მოსაზრებების მართებულობა განვიხილო. ჩემი აზრით, არსებობს შემთხვევები, როდესაც ბიზნესები - მათ შორის, მსხვილი ბიზნესები აუცილებლად უნდა დავიცვათ, მაგრამ ამავე დროს, ბიზნესის დაცვა სახელმწიფო რეგულაციების გაუქმების მოთხოვნად არ უნდა აღვიქვათ (როგორც ეს, მაგალითად, ლიბერტარიანელებს ესმით). რეგულაციები არის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი საშუალება მშრომელებისა და გარემოს დასაცავად.

დავიწყოთ იმით, თუ საერთოდ რას ნიშნავს „ბიზნესის დაცვა“. მაგალითად, იმ შემთხვევებში, როდესაც ბიზნესის ინტერესები საზოგადოების ინტერესებს ეჯახება, რა თქმა უნდა, საზოგადოებრივი სიკეთეები უნდა დავიცვათ. საზოგადოებრივი ცხოვრების ბევრ მნიშვნელოვან სფეროს მთლიანად კომერციულ ინტერესს ვერ დავუქვემდებარებთ. მაგალითად, ასეთი სფეროებია: ჯანმრთელობის დაცვა, გარემოს დაცვა, განათლება, მშრომელების დაცვა, ურბანული განვითარება... ყველა ასეთ შემთხვევაში აუცილებელი გარკვეული რეგულაციების, ანუ შეზღუდვების დაწესება. ბიზნესის თავისუფლებაზე როდესაც ვსაუბრობ, პირველ რიგში, ისეთი ტიპის პოლიტიკური ზეწოლისგან თავისუფლებას ვგულისხმობ, რომლის მიზანიც ძალაუფლების მონოპოლიზირებაა. საქართველოში, „ნაციონალურ მოძრაობას“ (ხელისუფლებაში ყოფნის პერიოდში) და „ქართულ ოცნებას“ სწორედ ამგვარ ზეწოლაში ადანაშაულებენ ხოლმე.

ჩვენს მთავრობებს ბიზნესის დაცვა, როგორც წესი, უკუღმა ესმით: ისინი თითქმის არასდროს იცავენ საზოგადოებრივ ინტერესებს კომერციული ინტერესებისგან, მაგრამ თითქმის ყოველთვის ზღუდავენ ბიზნესს, პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად. საქართველოში მუდმივად ისე გამოდის, რომ პრობლემები მეტწილად იმ ბიზნესებს ექმნებათ, რომლებიც შედარებით ნაკლებად თანამშრომლობენ ხელისუფლებასთან. ძალიან ძნელია იმის დაჯერება, რომ მაინცდამაინც მუდმივად ის მსხვილი ბიზნესები არღვევენ კანონს, რომლებიც „ქართულ ოცნებასთან“ არ თანამშრომლობენ; ისევე, როგორც ძალიან მცირე ალბათობაა იმისა, რომ TBC ბანკში 11 წლის წინანდელი განხორციელებული ტრანზაქციის კანონიერება 2019 წელს შემთხვევით დადგა ეჭვის ქვეშ. ამ შემთხვევაში, ბევრად სარწმუნო ვერსიაა პოლიტიკური ზეწოლა.

ბიზნესზე პოლიტიკური ზეწოლა, იმის გარდა, რომ თავისთავად უსამართლოა, დამატებით ორი რამის გამო არის საგანგაშო. პირველ რიგში, ასეთი ზეწოლა ხელს უშლის ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებას, რადგან არასტაბილურობის განცდას ამკვიდრებს. ბიზნესს, პირველ რიგში, სჭირდება პოლიტიკური სტაბილურობა იმისათვის, რომ განვითარდეს. ინვესტორებისთვისაც ეს არის ერთ-ერთი გადამწყვეტი პირობა უცხო ქვეყანაში ინვესტირებისთვის. ქართული ბიზნესიც, ბუნებრივია, ვერ განვითარდება ისეთ პირობებში, რომელშიც სახელმწიფო რეკეტი მუდმივად ატერორებს.

სტაბილურობის გარდა, ბიზნესზე პოლიტიკური ზეწოლა საფრთხეს უქმნის დემოკრატიასაც. ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებისთვის აუცილებელია გარკვეული სახის პოლიტიკური პლურალიზმის შექმნა. მრავალპარტიული დემოკრატიის განვითარებას სჭირდება ძლიერი პარტიები. საქართველოში კი ასეთები ვერ შეიქმნება ისეთ პირობებში, როდესაც ბიზნესების უმეტესობა ცდილობს სახელისუფლო პარტიას შესწიროს ფული. სახელმწიფო რეკეტის არსებობის გამო, ბევრი ბიზნესისთვის მთავარი პრიორიტეტია მმართველი პარტიის კეთილგანწყობის მოპოვება.

დემოკრატიაზე საუბრის დროს, უნდა აღვნიშნოთ ისიც, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ბიზნესის თავისუფლება მედიის თავისუფლებისთვის. უფრო ფართოდ, გამოხატვის თავისუფლების უზრუნველყოფა პირდაპირ არის კავშირში ბიზნესის თავისუფლებასთან. ხაზარაძის და ჯაფარიძის საქმეშიც, ხელისუფლებისთვის წაყენებული ერთ-ერთი მთავარი ბრალდება დამოუკიდებელ კერძო ტელევიზიებზე ზეწოლას უკავშირდება. ამის მსგავსად, „ნაციონალური მოძრაობის“ მმართველობის დროსაც, დამოუკიდებელი კერძო ტელევიზიები და მათ უკან მდგარი ბიზნესები მუდმივად წნეხისა და ტერორის ქვეშ იმყოფებოდნენ. თუკი მედია დამოუკიდებელი არ იქნება, მაშინ შეუძლებელი იქნება ისეთ თემებზე საუბარი, რომლებიც ხელისუფლებას არ აწყობს. ისეთი ღიად მიკერძოებული ტელევიზიებიც კი, როგორიც „რუსთავი 2“ არის, ახორციელებენ ზეწოლას ხელისუფლებაზე იმით, რომ ყურადღებას აქცევენ ისეთ საკითხებს, რასაც ხელისუფლებისადმი ლოიალურად განწყობილი მედიასაშუალებები უგულებელყოფენ. მით უმეტეს, კითხვის ქვეშ არ უნდა დგებოდეს ისეთი პოლიტიკურად დაბალანსებული მედიის ღირებულება, როგორიც „ტვ პირველია“.

შეჯამების სახით, სათაურში დასმულ კითხვას კიდევ ერთხელ რომ გავცე პასუხი: კერძო ბიზნესი უნდა დავიცვათ პოლიტიკური ზეწოლისგან, ხოლო მშრომელები და გარემო - კომერციული ინტერესების პრიმატისგან. კონტინენტური ევროპის (განსაკუთრებით, სკანდინავიის ქვეყნების) მაგალითი გვიჩვენებს, რომ სავსებით შესაძლებელია ისეთი ურთიერთობის დამყარება სახელმწიფოს, საზოგადოებასა და ბიზნესს შორის, რომელიც სამივესთვის მომგებიანი იქნება.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG