Accessibility links

პატრიარქი, ბიძინა, გვახარია


ავტორი: ანა ლომაძე

უძლურების ძიება რელიგიის, პოლიტიკისა და სამეცნიერო წრეების წარმომადგენლებში

რამდენიმე წლის წინ ჩემმა მეგობარმა დაახლოებით ასეთი რამ მითხრა: „დღეს პატრიარქი ვნახე წირვისას. ის ისეთი დაუძლურებულია... ეს არც არის გასაკვირი – მან ხომ მთელი ერის ცოდვები საკუთარ თავზე აიღო!“ მორწმუნის მიერ ილია II-ის ჯანმრთელობისა და მის მიერ ქართველების ცოდვებზე პასუხისმგებლობის აღების ფაქტების ერთმანეთთან დაკავშირების შესახებ მანამდეც და მას შემდეგაც არაერთხელ მომისმენია. მაგრამ ჩემი მეგობრის სიტყვები კარგად დამამახსოვრდა, რადგან მათი წარმოთქმისას ისე ჰქონდა სახე განათებული, რომ ვიგრძენი, მისთვის ეს აზრი მართლაც ძვირფასი და მნიშვნელოვანი იყო: ის კი არ ცდილობდა ილია II-ის, როგორც მისთვის საკრალურთან დაკავშირებული ადამიანის, უძლურება – შემთხვევითი თვისება – აეხსნა, გაემართლებინა, არამედ თითქოს ამ უძლურებას, მის ფიზიკურ სისუსტეს საკრალურთან ზიარების პირდაპირ შედეგად შეიგრძნობდა.

რელიგია არ არის ერთადერთი ინსტიტუტი, რომლის წარმომადგენლებს უძლურებას უცნაური ვნებით შეპყრობილები მივაწერთ. იგივე სიტუაციაა დღევანდელ პოლიტიკაშიც. ამ სფეროში დიდად ვერ ვერკვევი: 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნების შესახებ ჩემი ვარაუდებიც არასწორი გამოდგა. მეგონა ორი წარმმართველი პარტიის მითოლოგიური საბურველით მოსილი ხატების მსხვრევის შემდეგ პოლიტიკის მკაცრ ბინარულობაზე დაფუძნებული, მხოლოდ შავ-თეთრ ფერებში გადაწყვეტილი ხედვა დასრულდებოდა და ორზე, თუნდაც სამზე მეტი პარტია მოხვდებოდა პარლამენტში. მაგრამ ასე არ მოხდა: ერთ-ერთი პარტია მაინც მოერგო მხსნელის როლს. მოვლენების ასე განვითარებას ალბათ უამრავი მიზეზი აქვს, თუმცა, ვფიქრობ, მათ შორის ერთ-ერთი უმთავრესი, რომელმაც საზოგადოების დიდი ნაწილის მობილიზება უზრუნველყო „ოცნების“ გარშემო, ზუსტად ნაციონალების მიერ მეტოქე პარტიის წინააღმდეგ წარმოებული ანტიპიარი იყო. მათ საკუთარი თავის, როგორც პროფესიონალების საპირისპიროდ „ოცნების“ წარმომადგენლების, როგორც უნიათოების ხატის შექმნით საზოგადოებას მნიშვნელოვანი სტიმული მისცეს, რათა არ შეეცვალა 2012 წელს გაკეთებული არჩევანი. ხალხი, რომელიც მიჩვეულია იმ აზრს, რომ პოლიტიკური ძალაუფლების მქონე პირები არა მასზე, არამედ საკუთარ კეთილდღეობაზე ზრუნავენ, პროფესიონალ მჩაგვრელს ისევ იმას არჩევს, ვინც უნიათო და უძლური ჰგონია.

რელიგიისა და პოლიტიკის გარდა კიდევ არის ერთი სფერო, რომლის წარმომადგენლებშიც უძლურების განჭვრეტა განსაკუთრებულ დატვირთვას ატარებს. ამ შემთხვევაში, დეტალებზეც შემიძლია მსჯელობა, რადგან საქმე ჩემს პირად გამოცდილებასაც ეხება. როცა რწმენის კრიზისი დამეწყო, ამ მდგომარეობიდან გამოსასვლელად ორი კაცი დამეხმარა. პირველი იყო კამიუ, რომლის ხედვაც მართლაც მომგებიანია საკუთარი თავის ხელახლა აღმოსაჩენად. მეორე კაცმა კი, თუნდაც იმიტომ რომ ჩემივე თანამედროვეა და ჩემთვის გასაგებ ენაზე საუბრობს, უფრო ხელშესახები გახადა აზროვნების ის სითამამე, რომელიც კამიუს ხედვასა და ჩემს უწინდელ რწმენებს შორის ამოიზარდა. გამხდარი, წელში მოხრილი, სათვალიანი ტიპი, რომელიც ტელევიზორის ეკრანიდან გადმოსული სახეების უმეტესობისგან განსხვავებით, არ ცდილობს შენს გაოცებას და მონუსხვას, შენს პიროვნებაში შემოჭრას – ძირითადად კინოსა და წარსულზე საუბრობს – ამ ორ უწყინარ თემას უტრიალებს, რომლებიც თუ მოსაწყენად მიგაჩნია, შეგიძლია ისე გადართო, რომ თან გული არ გაგისკდეს – რაღაც სკანდალური გამოვტოვეო. ის თითქოს რამე გაუგებრობის თავიდან ასაცილებლად და კეთილგანწყობილების გამოსახატავად თანამოსაუბრის სიტყვებს ყოველთვის ღიმილით ხვდება. როცა საპირისპირო აზრის გამოთქმა სურს (ამასაც უმეტესად საკუთარ პოზიციაში დაეჭვებულის ღიმილის დართვით),პირდაპირ კი არ აკეთებს – კითხვას სვამს. ზოგჯერ ეს ღიმილი, რომელსაც ერთგვარი სისუსტის ნიშნად აღვიქვამდი, მაღიზიანებდა, მაგრამ ალბათ იმიტომ რომ ის ჩემთვის მნიშვნელოვანი, თუმცა ჯერ კიდევ გაუცნობიერებელი და დამაბნეველი, მისწრაფების სიმბოლოდ იქცა: მივხვდი, როგორი პროფესია მინდოდა ამომერჩია, მინდოდა ის გამეკეთებინა, რასაც გვახარია აკეთებდა: დაკვირვება, განსჯა და აღმოჩენა. მაგრამ რატომ გახდა ამისთვის აუცილებელი ამ სფეროს წარმომადგენელში სისუსტის დანახვა?

სამეცნიერო წრეების წარმომადგენლებში უძლურების ნიშნებს ვფიქრობ, სხვებიც ეძებენ. ამის დამადასტურებელი ფაქტია იმ სივრცეში არსებული სიტუაცია, სადაც ყველაზე მჭიდროა საზოგადოებისა და სამეცნიერო წრეების წარმომადგენელთა ურთიერთკავშირი – უნივერსიტეტში. იმ ლექტორების უმეტესობა, რომლებიც პოპულარობით სარგებლობენ და რომელთა ლექციებს არა მარტო სტუდენტები, არამედ მოხალისე მსმენელებიც სიამოვნებით ესწრებიან, ისეთი თვისებებით თუ ქცევით გამოირჩევიან, რომელიც გარკვეული სახის სისუსტის გამოვლინებად შეიძლება ჩაითვალოს: თუ ვთქვათ ერთი აცაბაცად შეკრული ღილებით თუ სვიტერზე მხოლოდ ცალ მხარეს გადმოწეული პერანგით ცხადდება, მეორე ლამის თვითდამცირებამდე უცნაურად თავაზიანია სტუდენტებისადმი. ეს წვრილმანები, რა თქმა უნდა, საყურადღებოს არაფერს გვეუბნება თავად ლექტორთა პიროვნებაზე, თუმცა მათი ხშირი განმეორებადობა პოპულარულ ლექტორებში საინტერესო ინფორმაციას იძლევა აუდიტორიის გემოვნებისა და მოთხოვნების შესახებ. როგორც რელიგიისა და პოლიტიკის შემთხვევაში, აქაც იკითხება სისუსტის, უძლურების დანახვის სურვილი და აქაც ეს უძლურება არა უარყოფის ან უბრალოდ თანაგრძნობის, არამედ მიმზიდველობის საფუძვლად იქცევა.

მაგრამ უხამსობა არ არის მეცნიერების, პოლიტიკისა თუ რელიგიის წარმომადგენლებში პიროვნული სისუსტის ძიება? სამივე ინსტიტუტი გარკვეული ბერკეტის (ცოდნის, ლეგიტიმური მმართველობის თუ რწმენის სფეროზე გარკვეული უფლებამოსილების) ფლობით ერთ-ერთი უმთავრესი ძალაუფლებრივი სტრუქტურაა. რამდენადაც უძლური უნდა იყოს მისი წარმომადგენელი გარკვეულ ასპექტში, ეს ასპექტი რეალურად მუდამ ირელევანტურია, რადგან ის, რასაც ეს ადამიანი წარმოადგენს, მას არა უძლურებით, არამედ სწორედ ძალით აღჭურავს. ძალაუფლების მქონის უძლურად წარმოჩენისაკენ სწრაფვა არა მარტო უცნაური, არამედ პარადოქსული და პერვერსიულიცაა. რატომ სჭირდება ჩვენი საზოგადოების ნაწილს მთავარ საზოგადოებრივ ინსტიტუტებთან დამოკიდებულების დასარეგულირებლად ისეთი უკიდურესი ფორმის გამოყენება, როგორიცაა პერვერიულობა (რომელიც რწმენის საკრალურობასაც შეურაცხყოფს და ლეგიტიმური მმართველობისა თუ ცოდნის სიცხადესაც საეჭვოს ხდის)?

ადამიანი-მაყურებელი

სცენარის წერის კურსებზე პირველივე შეხვედრებზე ამას გასწავლიან: „გამოუძებნე შენს მთავარ პერსონაჟს რამე ადამიანური სისუსტე, რადგან უნაკლო გმირებთან საკუთარი თავის იდენტიფიცირება მაყურებელს არ შეუძლია“. თავიდან ამ მოსაზრებას არაშემოქმედებითად, ძალიან პროზაულად მივუდექი და ამიტომ ვერც გავიგე. ზოგიერთი ადამიანი ხომ საკუთარ თავს არა სისუსტესთან, არამედ ძლიერებასთან აიდენტიფიცირებს?! ისეთ ადამიანებსაც ვიცნობ, რომლებიც სწორედ საკუთარი ძლიერების განცდის საფუძველზე ქმნიან თავიანთი ცხოვრების ცენტრალური დრამის ხატს: მიიჩნევენ, რომ სწორედ ძლიერების გამო იღებენ საკუთარ თავზე იმაზე მეტ პასუხისმგებლობასა და მოვალეობებს, ვიდრე საჭიროა. მაგრამ ფაქტია, ამ ადამიანებზეც ისევე მოქმედებს კინოსა თუ თეატრის მაგია, როგორც დანარჩენებზე. საქმე ის არის, რომ პერსონაჟთან საკუთარი თავის იდენტიფიცირების პროცესი სრულიად განსხვავდება რეალურად არსებულ ადამიანებთან იდენტიფიცირების პროცესისაგან. მაყურებლისა და პერსონაჟის ურთიერთმიმართებას თავად სცენა ან ეკრანი არეგულირებს. რამდენადაც ძლიერად უნდა მიიჩნევდე თავს რეალობაში, ამ რწმენას სცენა თუ ეკრანი მაინც აუქმებს, რადგან მას გადაჰყავხარ არარეალურში. სცენა და ეკრანი – ეს ის საზღვარია, რომლის მიღმა მყოფი პერსონაჟი მაყურებელზე აღმატებული ხდება. სადაც ამაღლებული გამოდევნის რეალობას – ასე ახასიათებს ხელოვნებას ლიოტარი. ასე რომ, ისიც კი, ვინც ყოველდღიურობაში, რეალობაში თავს ძლიერად მიიჩნევს, აქ, უსუსურ მდგომარეობაში ჩავარდნილი, პერსონაჟის სისუსტეს დაეძებს, რათა როგორმე დასძლიოს აღმატებულობა, იმის განცდა, რომ მან კინოსა თუ თეატრის დარბაზში შესვლით, ან თუნდაც საკუთარ სახლშივე ეკრანის აციმციმებით, დატოვა ნაცნობი სამყარო და გადაინაცვლა მისთვის უცხო, პერსონაჟის ტერიტორიაზე. რადგან ამ ჯადოსნურ პროცესში ჩართვა დღეს ღილაკზე ერთი თითის დაჭერითაა შესაძლებელი, თითქოს ნაკლებად ხდება მისი ამ მაგიურობის გაცნობიერება, მაგრამ ვფიქრობ, ფილმი თუ სპექტაკლი არაჩვეულებრივი შესაძლებლობაა იმის განცდისა, რომ ყველაფერს თავიდან ვიწყებთ, საკუთარ თავთან ვბრუნდებით: არარეალური თავისი უბოდიშო შემოჭრით თითქოს რეალურს ნამსხვრევებად აქცევს, ჩვენც, ამ რეალობაში აქამდე ათასი ძაფით გადაბმულ-ჩაკერებულები, ვთავისუფლდებით, ისევ ბავშვებად „ვიქცევით“. პერსონაჟის სისუსტე, ნაკლი კი იმ უძლურების სიმბოლოა, იმ არათავისუფლებას გამოხატავს, რომლის შეგრძნებაც საკუთარი არსებობის გაცნობიერების პარალელურად უვითარდება ადამიანს, რადგან როცა იცი, რომ ხარ, იმის ცოდნაც გეძლევა, რომ უკეთესადაც შეიძლება ყოფილიყავი; პერსონაჟის სისუსტე არის არარეალურის მიერ რეალურისადმი შეტევის ნიშანი.

როდესაც თეატრისა და კინოს ამ სპეციფიკაზე ვფიქრობ, ეჭვი მებადება, უძლურების ძიება ზემოთ დასახელებული სამი ინსტიტუტის წარმომადგენლებში ხომ არ მიანიშნებს იმაზე, რომ ჩვენი საზოგადოების გარკვეული ნაწილი ამ ინსტიტუტების მიერ წარმოებულ პროცესებს ისე ვუყურებთ, როგორც სპექტაკლსა თუ ფილმს? მართალია დღეს ეკლესიებიც გავსებულია, ხალხი არჩევნებზე დადის და საკმაოდ ხშირად საუბრობს პოლიტიკაზე, ცოდნის მიღებაც – ყოველ შემთხვევაში უნივერსიტეტში ჩაბარებაც მოდური ტენდენციაა – ერთი სიტყვით, საზოგადოება, ასე თუ ისე, აქტიურად თანამონაწილეობს სამივე ინსტიტუტის მიერ წარმოებულ პროცესებში, თუმცა ეს სულაც არ გამორიცხავს იმ ფაქტს, რომ მას პარალელურად სიამოვნებს მაყურებლობაც, პასიურობაც. ისევ თეატრის ანალოგიას თუ მივმართავთ, უფრო და უფრო იმატებს ისეთი სპექტაკლების რიცხვი, რომელთა მიმდინარეობისას მაყურებლები სცენაზე სხედან და იმის საშუალებაც აქვთ, რომ სიუჟეტის განვითარებაში ჩაერთონ და სპონტანურად შეცვალონ ის. თუმცა ამ აქტიურობის მიუხედავად, ის მაინც მაყურებლად რჩება. მეტიც – სპექტაკლში თანამონაწილეობაც კიდევ ერთი ახალი გამოცდილებაა მისთვის, როგორც მაყურებლისათვის, წარმოდგენისაგან უფრო მეტი სიამოვნების მისაღებად – ანუ მისი აქტიური ჩართულობაც პასიური ჩართულობის მომხიბლაობის გაძლიერებას უწყობს ხელს.

აღნიშნულ ინსტიტუტებთან მიმართებითაც შესაძლოა პასიური კავშირი აქტიურთან კორელაციაში შედიოდეს და განსაზღვრავდეს მას: ადამიანი-მაყურებელი ისე მოქმედებს, როგორც ეს საჭიროა კარგი სანახაობის შესაქმნელად. სანახაობას კი ქმნის არა კეთილდღეობისა და ბედნიერებისაკენ სწრაფვა, არამედ ტრაგიკულისაკენ სვლა. ადამიანი-მაყურებლის სული ორგაზმს განიცდის არა ჰარმონიულობის წამებში, რისი ყურებაც მომაბეზრებელია, არამედ მწუხარებისა თუ უბედურების დროს – როცა სიტუაცია დრამატული ნაწარმოების ასაგებად საჭირო მასალას იძლევა, ეს კი აუცილებლად საჭიროებს პრობლემასა და კონფლიქტს. არარეალურში გადასასვლელი საშუალება ფილმის, სპექტაკლის, მხატვრული ნაწარმოების თუ სხვა მსგავსთა ნაცვლად თავად რეალობა ხდება; რეალური ადამიანები კი პერსონაჟებად „იქცევიან“. ბრჭყვიალა სახელებითა თუ ტიტულებით შემოსილი ადამიანები, რომელთა სამი მაგალითიც ამ ტექსტის სათაურშია მოცემული, მაშინაც კი როცა გაქილიკებული არიან, უარყოფითი პერსონაჟების მსგავსად, რეალობიდან არარეალურის შექმნაში მონაწილეობის გამო არარეალურის ქურუმებად გვევლინებიან, მათში განჭვრეტილი უძლურება კი – ამ რიტუალში ჩვეულებრივი მაყურებლის ზიარების საშუალებად; უძლურების დანახვა აბალანსებს მათი, როგორც ძალაუფლებრივი ინსტიტუტების წარმომადგენელთა, ძალას – ეს პარადოქსული კონსტრუქცია ზუსტად იმეორებს არარეალურისა და რეალურის ურთიერთმიმართებას. თუმცა თუ ფილმსა თუ სპექტაკლში წარმოდგენილი მართლაც არ არის რეალური, ამ შემთხვევაში, უძლურება მხოლოდ მოჩვენებითია – სხვისი ძალაუფლებისადმი სიფრთხილის გამოჩენის მოშლისთვისაა წინ წამოწეული, რათა ადამიანში მაყურებელმა თავისუფლად შეძლოს თუნდაც არაკეთილგონივრული ნაბიჯების გადადგმა უკეთესი სანახაობის მისაღებად.

მაგრამ ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზი, რომლის გამოც ესთეტიკურ სფეროში შექმნილი აღნიშნული პრაქტიკის გადმოტანა პოლიტიკურ, რელიგიურ თუ შემეცნებით პრაქტიკებში უკუშედეგს მოიტანს, ჯერ კიდევ არ დასახელებულა. საქმე ის არის, რომ ხელოვნებაში არარეალური რეალურის ალტერნატივად შემოდის და ამგვარად ათავისუფლებს ადამიანს რეალობის, არსებულის სიმძიმისაგან, მაგრამ როცა არარეალურის ფუნქციასაც თავად რეალური ასრულებს, როცა ეკრანზე სანახაობას გარდასახული მსახიობის ნაცვლად პოლიტიკოსის, მღვდლისა თუ ინტელექტუალის მონაწილეობით ვუყურებთ, ალტერნატივის საშუალება ისპობა: მაყურებელს ინცესტუალური ლტოლვა უბიძგებს ყოველდღიურების სიმძიმე ისევ ყოველდღიურობის, რეალობის ზემოთ აღნიშნული სამი მოდუსის საშუალებით ჩამოიხსნას და, შედეგად, ყურებისაგან მიღებული სიამოვნების, თავისუფლების განცდის საფუძველი ხდება სწორედ ის, რაც თავისუფლებას გვართმევს: თავისუფლების განცდით გვაბრმავებს თავად არათავისუფლება.

ძვირფასო მეგობრებო, რადიო თავისუფლების ფორუმში მონაწილეობისთვის გთხოვთ, გამოიყენოთ თქვენი Facebook-ის ანგარიში. კომენტარები მოდერაციის შემდეგ ქვეყნდება და საიტზე მათ გამოჩენას გარკვეული დრო სჭირდება. გთხოვთ, გაითვალისწინოთ, რომ ღამის საათებში კომენტარები არ ქვეყნდება.

გამოიწერეთ ჩვენი YouTube-ის არხი:

ძვირფასო მეგობრებო,

რადიო თავისუფლების რუბრიკაში „თავისუფალი სივრცე“ შეგიძლიათ საკუთარი ბლოგებისა და პუბლიცისტური სტატიების გამოქვეყნება.

ტექსტი არ უნდა აღემატებოდეს 700 სიტყვას.

რედაქცია იტოვებს უფლებას, საკუთარი შეხედულებისამებრ შეარჩიოს ტექსტები გამოსაქვეყნებლად. ავტორებს ვთხოვთ, გაითვალისწინონ რადიო თავისუფლების სარედაქციო პოლიტიკა, რომელსაც შეგიძლიათ გაეცნოთ განყოფილებაში „ფორუმის წესები“.

გთხოვთ, ტექსტი გამოგზავნეთ Word-ის დოკუმენტის სახით.

ტექსტები ქვეყნდება უცვლელად, რედაქტირების გარეშე.

მასალები მოგვაწოდეთ მისამართზე: tavisupleba@rferl.org
(subject-ში ჩაწერეთ „თავისუფალი სივრცე“)

XS
SM
MD
LG