Accessibility links

რას ვუყუროთ?

პარასკევი, 23 აგვისტო 2019

”ლევიათანი” ( “Левиафан” - 2014, რეჟისორი ანდრეი ზვიაგინცევი)

“შენ გაუჭეჭყე თავი ლევიათანს, მიეცი საჭმელად უდაბნოს ხალხს” (ფსალმუნი 73-14)

”ქვეყანაში ალბათ მეორე ყველაზე მდიდარ კაცს - ხაზარაძეს რომ ესე ექცევა ივანიშვილი, წარმომიდგენია, ჩვეულებრივ მოქალაქეს რომ გადაეკიდოს, რას უზამს. საერთოდ ააორთქლებენ.” - ფეისბუკზე, ჩვენი რადიოს ბლოგერის, გიორგი ცხადაიას ეს სტატუსი რომ წავიკითხე, შემეშინდა. კარგა ხანია, ასე ძალიან არ შემშინებია. კი, რა თქმა უნდა, ძალაუფლების დემონსტრირება იმ ყბადაღებულ 9 წელს არაერთხელ ვიხილეთ. მაგრამ უცბად გავიაზრე, რომ ”ქართული ოცნება” განსხვავებულად, შეიძლება ითქვას, უფრო ”მოდერნულად” მიმართავს ძალადობას, ვიდრე ამას ნაცები აკეთებდნენ 7 ნოემბრის შემდეგ - ივანიშვილის ხელისუფლება სხეულს აღარ სჯის. ის ცდილობს დაამყაროს ტოტალური კონტროლი (ამიტომაც მისდგა მედიას) სხეულებსა და სულებზე. სხვა საქმეა, რამდენად გამოსდის ეს. მაგრამ ფაქტია, რომ ცდილობს. იმ ქვეყნის თავიც შეეცადა ამას თავის დროზე, სადაც ბატონმა ივანიშვილმა მილიონები ”იშოვა” - რუსეთის თავი, ვლადიმირ პუტინი. ივანიშვილისგან განსხვავებით, მან უკვე წარმატებით დაასრულა ეს პროცესი - სასულიერო ხელისუფლებასთან ერთად დაიმორჩილა ყველა ინსტიტუტი და რაც მთავარია, ადამიანები, ის ჩვეულებრივი მოქალაქეები, რომელთა აორთქლებაზე წერს გიორგი ცხადაია.

ანდრეი ზვიაგინცევი პირველი რუსი კინემატოგრაფისტია, რომელმაც ეს პროცესი აღწერა თავის ”ლევიათანში”. მერამდენედ ვწერ ამას - ზვიაგინცევმა ქართველებს დაგვასწრო! წესით, ის ყველაფერი, რაც მან ასახა “ლევიათანში”, გაცილებით ადრე უნდა გვენახა ქართულ კინოში - კორუფცია, ეკლესიის ფარისევლობა, უსამართლობა ძალაუფლების ყველა სივრცეში, განათლების კატასტროფული დონე, სიყვარულის დეფიციტი და ცხადია, "სარდაფები", ანუ ყველაფერი, რასაც მალავს ძალაუფლება, რაც ჩვენს დროში, თუნდაც შუა საუკუნეებისგან განსხვავებით, აღარ ჩანს, ფორმა არა აქვს, მაგრამ სწორედ ამ უხილავ ძალაუფლებას შეუძლია ააორთქლოს ადამიანი.

„ლევიათანში“ ბოროტებას სახე არა აქვს. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ყველაფერი რაც აქ, ბარენცის ზღვისპირა ქალაქში, თამაშდება შორი დისტანციიდან, მოსკოვიდან იმართება - ქალაქის მერს კაბინეტში ხატებთან ერთად პუტინის სურათი უკიდია... არა, ბოროტება უსახოა და სწორედ უსახობის გამოა ბოროტება. ამ მოსაწყენ ყოფაში, სადაც ადამიანები დილიდან იწყებენ არყის სმას, სიკეთე აღარაა საკმარისი უსახო ბოროტების დასამარცხებლად.

”შენ ჩემი თვალი ჩააბრუნე ჩემსავე სულში და დამანახვე შავი ლაქები”, - შექსპირს ასე ესმის ხელოვან-წინასწარმეტყველის მისია - დაგვანახვოს ის, რაც შენიღბულია, გაანათოს ის, რაც ჩაბნელებულია, შემოატრიალოს ჩვენი მზერა. მხოლოდ ეს გაბედული ურთიერთობა სინამდვილესთან, დღევანდელობასთან, შესაძლებლობას იძლევა ვიწინასწარმეტყველოთ ხვალინდელი. სხვანაირად არ გამოვა. ხელოვანმა უნდა გაბედოს - მაშინაც კი, თუკი იცის, რომ მას უიმედობასა და სისასტიკეში დაადანაშაულებენ. ასეც მოხდა. რუსეთში კულტურის მინისტრმა ვლადიმირ მედინსკიმ აღნიშნა, რომ ”ლევიათანს” არაფერი საერთო არა აქვს რუსეთის სინამდვილესთან, რადგან ამ ფილმში მან ”ვერ დაინახა ვერც საკუთარი თავი, ვერც თავისი კოლეგები და ნაცნობები და ნაცნობების ნაცნობები”, მინისტრმა დაუმატა, რომ ”ფილმი „ეგზისტენციური უიმედობით“ არის გამსჭვალული და მასში არ არის არც ერთი დადებითი გმირი”. მერე რუსეთში შემოიღეს კანონი, რომელიც კინოსა და თეატრში ბილწსიტყვაობას კრძალავდა. სასწრაფოდ გადაფარეს ”ლევიათანის” ის დიალოგები, რომლებშიც სიტყვით, სწორედ სიტყვით იქმნებოდა სიძულვილის და ძალადობის ველი. შეიძლება ითქვას ხმა ჩაუხშეს რეალობას, რომელშიც ცხოვრობს თანამედროვე რუსი ადამიანი. იგი მართლაც შეიძლება ააორთქლონ, თუკი გაბედავს და ძალადობის სისტემას შეეწინააღმდეგება, თუკი თავის ღირსებას დაიცავს, თავის სახლს დაიცავს (ჩვენი სიტყვებით რომ ვთქვათ, ”სამშობლოს დაიცავს”)

ანდრეი ზვიაგინცევმა გადაიღო პოლიტიკური დრამა, სადაც ადამიანები იღუპებიან (ქრებიან) მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ, რომ ქვეყანაში საშინელი უსამართლობაა. ზვიაგინცევმა გადაიღო ის, რაც ასე გვაკლია ყველას - „ფაქტურული კინო“, დეტალების გაძლიერებული შეგრძნებით. როცა ავტორს სრულიად ცარიელ სივრცეშიც კი შეუძლია მიაღწიოს სახიერებას.

ანდრეი ზვიაგინცევს, მეორე ანდრეის, ტარკოვსკისგან განსხვავებით (მათ ხშირად ადარებენ ერთმანეთს), აქვს საოცარი უნარი დარჩეს ხელოვნების საზღვრებში, მაშინაც კი, როცა მაქსიმალურად უახლოვდება პუბლიცისტიკას, პოლიტიკას, სოციოლოგიას და ქადაგებას. ეს გამოარჩევს მას უამრავი სხვა თანამედროვე კინემატოგრაფისტისგან; პერსონაჟთან ერთად თანაარსებობის უნარი, პასუხისმგებლობის განცდა ყველაფერი იმის გამო, რაც ხდება მის სამშობლოში - ზვიაგინცევის შემოქმედების ერთი მხარეა, მაგრამ არის კიდევ მეორე მხარე, ჩემი აზრით, უფრო მნიშვნელოვანი - დიახ, ფილმში არ არიან ისინი, ვისაც მედინსკი და მისთანანი ”დადებით გმირებს” უწოდებენ, დიახ, უიმედობა და გამოუვალობის განცდა თავიდან ბოლომდე მიყვება ”ლევიათანს”. თუმცა ამ დისჰარმონიულ მასალაში (ფაბულაში, პერსონაჟებში, ”პრობლემებში”) ზვიაგინცევი ახერხებს გამოძერწოს აბსოლუტურად ჰარმონიული ფორმა. ფილმის ფორმა კი ერთგვარი ”სულია”, ანუ ის სამყარო, რომელშიც ანდრეი ზვიაგინცევი წონასწორობას და ჰარმონიას იცავს. ფილმის მსვლელობის პროცესში, ასე, ნელ-ნელა, კონკრეტულიდან გადავდივართ მეტაფიზიკურისკენ. თანაც ეს მეტაფიზიკური ჩვენში იღვიძებს. აბსტრაქტულ სახიერებას ვწვდებით საკუთარ თავში. იმედი აღარაფერშია და სიბნელეში დარჩენილებს საკუთარ თავში გვიხდება სინათლის ძებნა.

როგორც კი მაყურებელი ”ფორმალურ” ჰარმონიას იგრძნობს, საშინელი სისასტიკის და ძალადობის მიღმა, რომელიც თამაშდება ”ლევიათანში”, ის ხსნას, იმედს, ნორმას დაინახავს (”შენ მოაბრუნე ჩემი თვალები”). ჰოდა, აბა, სხვა რა არის კათარზისი თუ არა ეს განცდა? თავადაც გვითხრა ერთ შეხვედრაზე, მჯერა დოსტოევსკის. სიტყვების ”სილამაზე იხსნის სამყაროსო”. ეს გაბანალურებული, მრავალჯერ გადაღეჭილი სიტყვები ახალ სიცოცხლეს იძენს ”ლევიათანში”. ყველაფერი იხრწნება, მაგრამ რჩება მხატვრული ფორმა, რომელმაც, ვინ იცის, შეიძლება მართლაც იხსნას სამყარო ძალადობისგან, ვინც იცის, შეიძლება მართლაც იხსნას უბრალო ადამიანი გაქრობისგან.

„ღვთაებრივში შეღწევის“ ეს პროცესი, რომელიც ანდრეი ზვიაგინცევმა წარმოგვიდგინა „ლევიათანში“ დასრულდება პომპეზური წირვით რუსულ ეკლესიაში. ამ ეპიზოდის აღქმისას კათარზისი უკვე შემდგარია, რეალობის ნიღბები ჩამოხსნილია, ფორმალური ჰარმონია ნაგრძნობია. მაყურებელი შესცქერის ფარისევლურ თეატრს, როგორც ბუტაფორიას, როგორც უსიცოცხლო სანახაობას, რომელიც აღარაა საშიში.

ჩვენ ვერავინ მოგვერევა თუკი „თვალებს ჩავაბრუნებთ“ და დავინახავთ შავ ლაქებს ჩვენში და ჩვენ გარშემო. ძნელია ეს. ძნელია სიმართლისთვის თვალის გასწორება. ძნელია იმის აღიარება, რომ დაგვემსხვრა ილუზიები და დაგვენგრა ოცნებები. მაგრამ სხვა გზა არ არსებობს. დღეს იმ „უბრალო ადამიანს“ გააქრობენ და ხვალ ჩვენ მოგვადგებიან.

”ერთხელ ჰოლივუდში”( Once Upon a Time in Hollywood, რეჟისორი კვენტინ ტარანტინო 2019)

მართალია, „გავრილოვის ღამის“ შემდეგ ფილმების ჩვენება ორიგინალში დავიწყეთ, ჩვენი გაქირავება ჯერ ისევ რუსულ კინობაზარს არის მიბმული, ამიტომ, სავარაუდოდ, კვენტინ ტარანტინოს ახალი ნამუშევრის პრემიერა საქართველოში 8 აგვისტოს მოეწყობა. სწორედ ამ დღესაა გამოცხადებული ფილმის პირველი კინოსეანსი რუსეთში და საბჭოთა კავშირის ყოფილ რესპუბლიკებში. შეერთებულ შტატებში პრემიერა ივლისის ბოლოს გაიმართა. მაისში „ერთხელ ჰოლივუდში“ კანის კინოფესტივალზე ვნახეთ, თუმცა ფესტივალზე აკრედიტებულმა ყველა კრიტიკოსმა ეს კანშიც ვერ მოახერხა: ფილმის ჩვენებისთვის განსაზღვრული სეანსების რაოდენობა ტარანტინომ და მისმა პროდიუსერებმა მინიმუმდე შეამცირეს. ხალხი სეანსის დაწყებამდე ორი საათით ადრე ჩადგა რიგში, მაგრამ უამრავმა კრიტიკოსმა დარბაზამდე მაინც ვერ მიაღწია. ოფიციალურ პრემიერაზე კრუაზეტის სანაპიროს გასწვრივ იმსიგრძე რიგი დადგა, იფიქრებდით, რომ მთელი საფრანგეთი ჩავიდა კანში ტარანტინოს სანახავად. არაფერია ამაში უცნაური: პლანეტის ყველაზე „აჟიოტაჟურმა“ რეჟისორმა და თანამედროვეობის ორმა, ალბათ, მაინც ყველაზე პოპულარულმა მსახიობმა, ლეონარდო დი კაპრიომ და ბრედ პიტმა, მსოფლიოს ნომერ კინოფესტივალზე ჩამოიტანეს ფილმი, რომელსაც კინოს სამყარო დიდი ხანია ელოდა. 25 წლის წინ იმხანად თითქმის ყველასთვის უცნობმა ტარანტინომ თავისი „მაკულატურით“ კანში ყველა გააკვირვა, დაჯილდოვდა რა „ოქროს პალმის რტოთი“. მაშინ „მაკულატურამ“ თვით გენიალური კლასიკოსის, ქშიშტოფ კიშლოვსკის, ”წითელსაც” მოუგო. კრიტიკოსებმა კვენტინ ტარანტინო „21-ე საუკუნის რეჟისორად“ მონათლეს. კვენტინს დღესაც მთელ მსოფლიოში ჰყავს ფანატები. ბევრი მათგანი კანშიც ჩავიდა და, როგორც ამბობენ, 1500 ევროდ შეიძინა მოსაწვევი თავისი კერპის ახალი ფილმის პრემიერაზე მოსახვედრად.

მანამდე კვენტინ ტარანტინომ წერილობით, კანის ფესტივალის დირექციამ კი პრემიერის წინ სცენაზე ასვლით, გაგვაფრთხლეს, რომ არ მოვყვეთ ფილმის შინაარსი. მე პირადად მგონია, რომ სპოილერების ფობიები ისტერიკად იქცა უკვე, რადგან კარგი კინო ყველაზე ნაკლებადაა ის, რასაც ჩვენ „შინაარსს“ ვუწოდებთ. აი, ბავშვობაში ოპერაში ხომ დაჰყავდით მშობლებს? საბალეტო თუ საოპერო წარმოდგენის წინ პროგრამის ყიდვა და ლიბრეტოების კითხვა არ გიყვარდათ? მე პირადად მაგრად მსიამოვნებდა ეს პროცესი. შინაარსის გასაგებად აღარ ვიძაბებოდი და უფრო კარგად ვუსმენდი მუსიკას. კარგი კინოც ასე არაა? მით უმეტეს, ტარანტინო-სინეფილის კინოც ასე არაა? ყველაზე ნაკლებად საინტერესო აქ შინაარსია. სპოილერი ტარანტინოს კინოს არ გააფუჭებს. მაგრამ გვთხოვა კაცმა და, ჯანდაბას მისი თავი, დავემორჩილები მეც.

ისე, სპოილერების ფობიები, თუ არ ვცდები, ტელესერიალების პოპულარობამ გააძლიერა. სერიალი ხომ, პირველ რიგში, ამბავია, თავისი პერსონაჟებითა და პერსონაჟების კონფლიქტებით. ამ თვალსაზრისით, კვენტინ ტარანტინოს ახალ ფილმში ერთ ძალიან საინტერესო დამთხვევას შენიშნავთ: სურათის მთავარი გმირი, რომლის როლს ლეონარდო დი კაპრიო ასრულებს, ტელესერიალების მსახიობია, მაგრამ ოცნებობს „დიდ კინოში“ მოხვედრაზე, „ნამდვილ კინოში“ მოხვედრაზე, ფილმის მეორე გმირთან, თავის კასკადიორთან ერთად, რომელსაც ბრედ პიტი განასახიერებს.

ამას რომ მიხვდები, ეგრევე გაიაზრებ, რომ კვენტინ ტარანტინომ თავისი ახალი ფილმი მიუძღვნა „დიდ კინოს“, რომელიც აღარ არსებობს, რომელიც შეიცვალა მასობრივი მოხმარების „საქონლით“, რომელსაც, თავის მხრივ, შეგიძლია ფასი დაუგდო, მდარე გახადო, თუკი მავნებელი მაიმუნივით მოიქცევი და შინაარსს წინასწარ უამბობ მაყურებელს. კვენტინ ტარანტინო თავად წერდა, რომ ფილმი იმ “ეპიკური ჰოლივუდის” აღდგენის სურვილია, რომელიც დასრულდა. 1969 წელს (სწორედ 1969 წელს ხდება ფილმის მოქმედება) ეს “ეპიკურობა”, ეს ძვირფასი მანქანების, მდიდრული ვილებისა და გლამურის სამყარო, შეზავებული ტარანტინოსთვის, როგორც კლასიკური სინეფილისთვის, დამახასიათებელი ფეტიშიზმით („ფეტიში“აქ მხოლოდ ქალის ტერფების სიყვარულს არ გულისხმობს, ვნებას, რომელიც ტარანტინოს თავის საყვარელ რეჟისორთან, ერიკ რომერთან აახლოებს), დაინგრა შარონ ტეიტის მკვლელობით. ამ ისტორიას კვენტინი, ცხადია, გვერდს ვერ აუვლიდა.

ჰოდა, რა სპოილერის შიშმა მოიცვა ახლა ეს კარგი კაცი? ტარანტინოზე ხომ შეუძლებელია მოიწყინო? ისე ამონტაჟებს, ისე აწყობს ქორეოგრაფიულად (ფილმის ფინალი უკვე მართლა ბალეტს ჰგავს), ისე ირჩევს მუსიკას დაძაბულობის ზრდისთვის, რომ მოქმედების თანამონაწილე ხდები, ბავშვივით გიხარია. კვენტინ ტარანტინო მართლა ბავშვად გვაქცევს ყველას, ისეთივე თავქარიანს გვხდის, როგორებიც არიან მისი გმირები, როგორიც მისი ფილმია - თავქარიანი, ქარაფშუტა ფილმი.

ფილმში „ერთხელ ჰოლივუდში“ ტარანტინოს ფილმების ყველა ატრიბუტს იხილავთ. სისხლი და ძალადობა აქ კვლავ წარმოდგენილია როგორც “ატრაქციონი”, როგორც ჟონგლიორობა. თუკი მისი სტილი მოგწონთ,

„ერთხელ ჰოლივუდში“ მაგრად გასიამოვნებთ. თუკი ქარაფშუტული, „ნამეტანი კეთილი“ კინო გაღიზიანებთ, შეგიძლიათ არ მოიკლათ თავი მის სანახავად. მაგრამ თუკი საერთოდ გიყვართ ის, რასაც „დიდი კინო“ ჰქვია, არავითარ შემთხვევაში არ უნდა გადადოთ ფილმის ნახვა. რამდენიმე სცენა აქ, უბრალოდ, ფანტასტიკურია: ტარანტინოს კამერა იმდენად მგრძნობიარეა, რომ 60-იანი წლების ჰოლივუდის ცნობილ პროდიუსერს, მერვინ შვარცს რომ უყურებ ალ პაჩინოს შესრულებით, მისი სიგარის სუნსაც კი გრძნობ. სრულიად გენიალურია დი კაპრიოს გმირის დიალოგი 8 წლის გოგონასთან, რომელიც უკვე კინოვარსკვლავია.. აქ ჩნდება ასოციაცია ტარანტინოს კიდევ ერთ საყვარელ რეჟისორთან, ჟაკ დემისთან (მის ფილმთან „ლოლა“).

კანის კინოფესტივალზე გამართულ პრემიერამდე კვენტინ ტარანტინომ მაყურებელს ურჩია ნახონ ფილმები, რომლებმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს „ერთხელ ჰოლივუდის“ სტრუქტურაზე. მან აღიარა, რომ ფილმზე მუშაობის დაწყებამდე უჩვენა ეს სურათები თავის გადამღებ ჯგუფს და განსაკუთრებით გამოყო ჟაკ დემის აბსოლუტურად გენიალური, მაგრამ ნაკლებად დაფასებული ფილმი „მოდელების ატელიე“... ტარანტინოს თქმით, არავის გამოუხატავს ლოს-ანჯელესი ისეთი, როგორიც გამოხატა ჟაკ დემიმ. „ქალაქი აქ ცალკე პერსონაჟია, თანაც ყველაზე დასამახსოვრებელიო“.. ხვდებით, ალბათ, რამხელა სიამოვნება გელით იმათ, ვისაც კინოში გარემოს „დათვალიერება“ გიყვართ - ქუჩების, მანქანების, იმის, თუ როგორ აცვიათ ფილმის გმირებს, როგორი თმის ვარცხნილობა აქვთ, როგორ დადიან... „ერთხელ ჰოლივუდში“ ასეთი კინოს ფოიერვერკია. მიუხედავად ძალიან მახვილგონივრული დიალოგებისა, შეგიძლიათ საერთოდ არ უსმინოთ ტარანტინოს პერსონაჟებს, არ იკითხოთ ქართული სუბტიტრები, სიამოვნებას მაინც მიიღებთ!

თავისუფალ არტისტთან, თავისუფალი არტისტის პერსონაჟებთან, მის მიერ დანახულ სამყაროსთან, მის მიერ აღდგენილ ისტორიასთან კონტაქტი ხომ ისედაცაა სიამოვნება, ნეტარება. გახსოვთ, როგორ იყო „უსახელო ნაბიჭვრებში“? - თავისუფალი სუპერგმირი , მოვლენილი კინოხელოვნებიდან, აუცილებლად “გამოასწორებს” ისტორიას და იხსნის მას უსამართლობისგან..

ხომ კითხულობენ ხოლმე ადამიანები: "თუკი ღმერთი ასეთი კეთილია, რატომ დაუშვა მან ამდენი სისასტიკე და უსამართლობა?”... ტარანტინო თითქოს გვიპასუხებს: „იმიტომ რომ მაშინ კინო არ არსებობდა. უფრო სწორად, არ არსებობდა ისეთი კინო, როგორსაც მე, კვენტინ ტარანტინო, ვქმნი. მე, უბრალოდ, ვეხმარები ღმერთს დაამარცხოს ბოროტება".

ჩამოტვირთე მეტი

შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:58 0:00
დილის საუბრები
უკანასკნელი ეპიზოდი
შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
დილის საუბრები
დილის საუბრები

გამოიწერეთ

ITunes Video Podcast
XS
SM
MD
LG