Accessibility links

რას ვუყუროთ?

პარასკევი, 30 აგვისტო 2019

”ძმები სისტერსები” ( 2018 ”Les Frères Sisters” : ”The Sisters Brothers”, საფრანგეთი, რეჟისორი ჟაკ ოდიარი, მთავარ როლებში ხოაკინ ფენიქსი და ჯონ კრისტოფერ რაილი)

ოთხშაბათს გაიხსნა ვენეციის საერთაშორისო კინოფესტივალი და კინემატოგრაფიულმა ცხოვრებამ ეგრევე თომას მანისა და ლუკინო ვისკონტის ქალაქში გადაინაცვლა. ასეთად ვენეციას პირადად მე ვხედავ, თორემ ყველას თავისი ვენეცია აქვს, მათ შორის კინოში. ზოგი ფელინის ”კაზანოვაში” ხედავს ნამდვილ ვენეციას და ზოგიც მის ანტიპოდში, ლუკინო ვისკონტის ფილმში ”სიკვდილი ვენეციაში”. თუმცა მთელი კინემატოგრაფიული სამყარო დიდი ხანია შეთანხმდა, რომ ვენეციის კინოფესტივალი, ყველაზე ძველი კინოფორუმი, კანისა და ბერლინის ფესტივალებისგან განსხვავებით, სწორედ კინოფესტივალია და არა პოლიტიკური პოზიციებისა და კომერციული გათვლების ”დათვალიერება”. აქ მთავარი კინოა და არა პოლიტიკა თუ შემოსავალი, კინო კი ვერ განვითარდება, თუკი იმ სტერეოტიპებს არ მოუღებს ბოლოს, რომლებიც დაგროვდა მის ისტორიაში, მათ შორის ჟანრული კინოს ისტორიაში. ვენეციის კინოფესტივალზე უპირატესობას სწორედ ასეთ ფილმებს ანიჭებდნენ. შარშან ”ვერცხლის ლომით” აღინიშნა ფრანგი რეჟისორის, ჟაკ ოდიარის ფილმი ”ძმები სისტერსები”, გაცოცხლებული ვესტერნი, რომლის ნახვას გირჩევდით ამ კვირაში, ვენეციის ”მოსტრას” მსვლელობის ფონზე.

უკვე ბანალურობად ითვლება იმის აღნიშვნა, რომ რეჟისორმა უარი თქვა ვესტერნისთვის დამახასიათებელ ”კეთილ” და ”ბოროტ” გმირებზე და გვიამბო ადამიანებზე, მათი სისუსტეებითა და ღირსებებით. არაფერი განსაკუთრებული ამაში არაა (თუმცა ოდიარის ფილმის პრემიერის შემდეგ რატომღაც სწორედ კლასიკური ვესტერნის ამ კანონის დარღვევაზე მიუთითებდნენ). მაინცდამაინც არც ოდიარისთვის დამახასიათებელი ”სასპენსის” მიღწევის უნარი უნდა გამოვყოთ. დღეს დაძაბულობის შექმნა ეკრანზე ბევრ საშუალო რეჟისორს შეუძლია. თუმცა ფილმის პირველივე გრძელი, სტატიკური კადრი, თანაც ჩაბნელებული კადრი, რომელშიც სიჩუმეს ნელ-ნელა არღვევს სროლის ხმა, მშვენიერია მაყურებლის ეკრანულ მოქმედებაში ჩასართველად - მზერას ვძაბავთ, რათა წყვდიადში გავარჩიოთ, რა ხდება ეკრანზე... მერე კი, ფილმის მსვლელობის პროცესში, უფრო დაკვირვებულები ვხდებით. ოდიარი ხომ დეტალის ოსტატია და სწორედ დეტალებით გვიყვება ამბავს.

ფილმის ღირსება იმ ნიუანსებშია, რომლებზეც აგებულია მთავარი გმირების, ძმების, ურთიერთობა, სრულიად განსხვავებული ხასიათის ძმებისა, რომელთა როლებს ჰოლივუდის ვარსკვლავები ხოაკინ ფენიქსი და ჯონ კრისტოფერ რაილი ასრულებენ. ისინი დაქირავებული მკვლელები არიან - ”ოქროს მაძიებელი” მატყუარა უნდა მოკლან. მაგრამ აღმოჩნდება, რომ ”შესანიშნავი ორეული” სულაც არაა ისეთი შესანიშნავი, როგორიც კლასიკურ ვესტერნშია.. და საერთოდ, ეს ”თეთრკანიანი ჰეტეროსექსუალი” ჯონ ფორდის ვესტერნებიდან სინამდვილეში არის კაცი, რომლის გვარია ”სისტერს”, ძმები არიან ”სისტერსები”. ამას რომ გაიაზრებ (და გაიაზრებ თითქმის თავიდანვე) და ოდიარის წინა ფილმებს გაიხსენებ, იმ ფილმებს, რომლებშიც რეჟისორმა სწორედაც რომ დომინანტური კულტურის სიძლიერე გადააქცია უსუსურობად, ბუტაფორიად, ამაზე რომ ჩაფიქრდები, დარწმუნდები, რომ უყურებ ძალიან სახალისო ”შავ კომედიას”, რომელიც უფრო ”ანტივესტერნია”, ვიდრე ვესტერნი, უფრო ევროპელი სინეფილის (ოდიარმა ინგლისურიც კი არ იცის) მიერ დანახული ამერიკა და ამერიკული კინოა, უფრო მეტად ”მამაკაცური კულტურის” დასამარებაა. თანაც, სად... ფილმში, რომლის მთავარი გმირები მხოლოდ მამაკაცები არიან ( 4 მამაკაცი!).

ტარანტინოს თაყვანისმცემლებს კი გვეწყინა, ავტორი ფილმისა ”ერთხელ ჰოლივუდში” ლამის მიზოგინიასა და რასიზმში რომ დაადანაშაულეს, მაგრამ აი, ბატონო, ოდიარი! რატომ მოეწონათ ”ძმები სისტერსები” ფემინისტებს? რატომ მოეწონათ ”კაცურ ჟანრში” გადაღებული ფილმი ქალთა უფლებების დამცველებს? იმიტომ ხომ არა, რომ, გამოხატა რა თანამედროვე დასავლური ცივილიზაციის მდგომარეობა (ჰო, ჰო, ”თანამედროვე დასავლური ცივილიზაციისა”, მიუხედავად იმისა, რომ ფილმის მოქმედება 1850 წელს ხდება), ოდიარმა სულ დეტალებში აღბეჭდა, როგორ ქრება პატრიარქალური მაჩოიზმი დასავლურ კულტურაში... და არა მარტო იმიტომ, რომ ცივილიზაცია ვითარდება, ხმარებაში შემოდის კბილის ჯაგრისი და ირეცხება უნიტაზები (ეს ძალიან სასაცილო სცენებია ფილმში). არა, ასე არაა. უბრალოდ, დადგა დრო, როცა ადამიანებმა გაიაზრეს: მამა-პატრიარქის რომანტიზაციამ არაფერი მოუტანა კაცობრიობას სისხლის, მსხვერპლისა და სიძულვილის გარდა. ”ძმებ სისტერსებში” მამა-პატრიარქი ისჯება იმისთვის, რომ ძალადობდა ქალზე, კბილის ჯაგრისი კი ბევრად უფრო სასიამოვნო იარაღი აღმოჩნდება, ვიდრე ნამდვილი იარაღი, რომლითაც ძმებს ერთი ”ალქიმიკოსი” კაცი უნდა მოეკლათ.

აღარ გავაგრძელებ. დანარჩენი თავად უნდა იხილოთ. თუკი ვესტერნი გიყვართ და ”ველური დასავლეთის” რომანტიკა გიტაცებთ, დარწმუნებული ვარ, დააფასებთ ჟანრის ნიუანსების ცოდნას, რომელსაც ავლენს ფილმის ავტორი. მაგრამ თუკი ვესტერნი მაინცდამაინც არ გაღელვებთ (ჩემსავით), მით უმეტეს არ მოგეწყინებათ, გესიამოვნებათ კიდეც იმის ნახვა, თუ როგორ ასაფლავებს ოდიარი ბრუტალურობას, ”კუნთებით აზროვნებას”, ძალადობას, საერთოდ! ”სიამოვნება” კი ”ძმები სისტერსების” მთავარი სახეა - მამა-პატრიარქის განადგურება და კუნთებით, იარაღით აზროვნებაზე უარის თქმა აქ ”დედისეულ წიაღში” დაბრუნების წინაპირობაა, დასაწყისი ლივლივის პროცესისა, რომელიც აბსოლუტურად ყველა ცოცხალ არსებას ანიჭებს სიამოვნებას. მათ შორის იმასაც, ვინც მუდმივად კუნთებზე იყურება.

როგორც აღვნიშნე, ფილმში ზუსტადაა მითითებული მოქმედების დრო -1850 წელი. ეს არაა მხოლოდ კბილის ჯაგრისისა და უნიტაზის გამოგონების ხანა. სხვა, უფრო მნიშვნელოვანი მოვლენებიც ხდებოდა მაშინ მსოფლიოში. მარქსი იწყებს ”კაპიტალზე” მუშაობას. დასავლეთში სულ უფრო პოპულარული ხდება ადრეული სოციალისტების უტოპიური იდეები. ”ძმებ სისტერსებშიც” გაიელვებს უტოპიის თემა, ოცნება საყოველთაო მშვიდობასა და თანასწორობაზე, ერთგვარ კომუნაზე, რომელიც სულ ახლახან გააცოცხლა კვენტინ ტარანტინომ ფილმში ”ერთხელ ჰოლივუდში”. ტარანტინოს დამოკიდებულება იმ კომუნის მიმართ ორაზროვანი და წინააღმდეგობრივია - ნოსტალგიას არ მალავს, მაგრამ არც აიდეალებს, ხანდახან მწარედ ”კბენს” კიდეც. ოდიარი სხვა გზას დაადგა, შეიძლება იმ გზას, რომელიც არჩეული აქვთ უკვე თანამედროვე კინოს დიდ მხატვრებს, ”ძმები სისტერსების” წარმოებასა და გაქირავებაში რომ მიიღეს მონაწილეობა - ბელგიელ ძმებ დარდენებსა და რუმინელ კრისტიან მუნჯიუს (საოცარია, მაგრამ ყველა ეს ავტორი თავად ოდიართან ერთად კანის კინოფესტივალის ”ოქროს პალმის რტოს” ლაურეატია) – ”თანასწორობის კომუნა” უტოპიაა, ერთგვარი ”ალქიმიაა” და მაყურებელმა, რომელსაც ახსოვს, რომ ათი წლის შემდეგ იმ დროიდან, რომელშიც ხდება ფილმის მოქმედება, ამერიკაში სამოქალაქო ომი იწყება, შეიძლება არა მარტო ვესტერნის ჟანრის მიმართ ირონია დაინახოს ფილმში, არამედ ირონია სიკეთის რწმენის მიმართ, საერთოდ. მაგრამ ასე არ იქნება. დავინახავთ ერთს და ვიფიქრებთ სულ სხვას. ოდიარი, უბრალოდ, გაგვახსენებს: თუკი რამე არ გამოდის, ეს იმას არ ნიშნავს რომ არასდროს გამოვა; თუკი კაცებს ისევ იარაღი უჭირავთ ხელში, თუკი ქალებზე ისევ ძალადობენ, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სულ ასე ვიცხოვრებთ.

”ლევიათანი” ( “Левиафан” - 2014, რეჟისორი ანდრეი ზვიაგინცევი)

“შენ გაუჭეჭყე თავი ლევიათანს, მიეცი საჭმელად უდაბნოს ხალხს” (ფსალმუნი 73-14)

”ქვეყანაში ალბათ მეორე ყველაზე მდიდარ კაცს - ხაზარაძეს რომ ესე ექცევა ივანიშვილი, წარმომიდგენია, ჩვეულებრივ მოქალაქეს რომ გადაეკიდოს, რას უზამს. საერთოდ ააორთქლებენ.” - ფეისბუკზე, ჩვენი რადიოს ბლოგერის, გიორგი ცხადაიას ეს სტატუსი რომ წავიკითხე, შემეშინდა. კარგა ხანია, ასე ძალიან არ შემშინებია. კი, რა თქმა უნდა, ძალაუფლების დემონსტრირება იმ ყბადაღებულ 9 წელს არაერთხელ ვიხილეთ. მაგრამ უცბად გავიაზრე, რომ ”ქართული ოცნება” განსხვავებულად, შეიძლება ითქვას, უფრო ”მოდერნულად” მიმართავს ძალადობას, ვიდრე ამას ნაცები აკეთებდნენ 7 ნოემბრის შემდეგ - ივანიშვილის ხელისუფლება სხეულს აღარ სჯის. ის ცდილობს დაამყაროს ტოტალური კონტროლი (ამიტომაც მისდგა მედიას) სხეულებსა და სულებზე. სხვა საქმეა, რამდენად გამოსდის ეს. მაგრამ ფაქტია, რომ ცდილობს. იმ ქვეყნის თავიც შეეცადა ამას თავის დროზე, სადაც ბატონმა ივანიშვილმა მილიონები ”იშოვა” - რუსეთის თავი, ვლადიმირ პუტინი. ივანიშვილისგან განსხვავებით, მან უკვე წარმატებით დაასრულა ეს პროცესი - სასულიერო ხელისუფლებასთან ერთად დაიმორჩილა ყველა ინსტიტუტი და რაც მთავარია, ადამიანები, ის ჩვეულებრივი მოქალაქეები, რომელთა აორთქლებაზე წერს გიორგი ცხადაია.

ანდრეი ზვიაგინცევი პირველი რუსი კინემატოგრაფისტია, რომელმაც ეს პროცესი აღწერა თავის ”ლევიათანში”. მერამდენედ ვწერ ამას - ზვიაგინცევმა ქართველებს დაგვასწრო! წესით, ის ყველაფერი, რაც მან ასახა “ლევიათანში”, გაცილებით ადრე უნდა გვენახა ქართულ კინოში - კორუფცია, ეკლესიის ფარისევლობა, უსამართლობა ძალაუფლების ყველა სივრცეში, განათლების კატასტროფული დონე, სიყვარულის დეფიციტი და ცხადია, "სარდაფები", ანუ ყველაფერი, რასაც მალავს ძალაუფლება, რაც ჩვენს დროში, თუნდაც შუა საუკუნეებისგან განსხვავებით, აღარ ჩანს, ფორმა არა აქვს, მაგრამ სწორედ ამ უხილავ ძალაუფლებას შეუძლია ააორთქლოს ადამიანი.

„ლევიათანში“ ბოროტებას სახე არა აქვს. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ყველაფერი რაც აქ, ბარენცის ზღვისპირა ქალაქში, თამაშდება შორი დისტანციიდან, მოსკოვიდან იმართება - ქალაქის მერს კაბინეტში ხატებთან ერთად პუტინის სურათი უკიდია... არა, ბოროტება უსახოა და სწორედ უსახობის გამოა ბოროტება. ამ მოსაწყენ ყოფაში, სადაც ადამიანები დილიდან იწყებენ არყის სმას, სიკეთე აღარაა საკმარისი უსახო ბოროტების დასამარცხებლად.

”შენ ჩემი თვალი ჩააბრუნე ჩემსავე სულში და დამანახვე შავი ლაქები”, - შექსპირს ასე ესმის ხელოვან-წინასწარმეტყველის მისია - დაგვანახვოს ის, რაც შენიღბულია, გაანათოს ის, რაც ჩაბნელებულია, შემოატრიალოს ჩვენი მზერა. მხოლოდ ეს გაბედული ურთიერთობა სინამდვილესთან, დღევანდელობასთან, შესაძლებლობას იძლევა ვიწინასწარმეტყველოთ ხვალინდელი. სხვანაირად არ გამოვა. ხელოვანმა უნდა გაბედოს - მაშინაც კი, თუკი იცის, რომ მას უიმედობასა და სისასტიკეში დაადანაშაულებენ. ასეც მოხდა. რუსეთში კულტურის მინისტრმა ვლადიმირ მედინსკიმ აღნიშნა, რომ ”ლევიათანს” არაფერი საერთო არა აქვს რუსეთის სინამდვილესთან, რადგან ამ ფილმში მან ”ვერ დაინახა ვერც საკუთარი თავი, ვერც თავისი კოლეგები და ნაცნობები და ნაცნობების ნაცნობები”, მინისტრმა დაუმატა, რომ ”ფილმი „ეგზისტენციური უიმედობით“ არის გამსჭვალული და მასში არ არის არც ერთი დადებითი გმირი”. მერე რუსეთში შემოიღეს კანონი, რომელიც კინოსა და თეატრში ბილწსიტყვაობას კრძალავდა. სასწრაფოდ გადაფარეს ”ლევიათანის” ის დიალოგები, რომლებშიც სიტყვით, სწორედ სიტყვით იქმნებოდა სიძულვილის და ძალადობის ველი. შეიძლება ითქვას ხმა ჩაუხშეს რეალობას, რომელშიც ცხოვრობს თანამედროვე რუსი ადამიანი. იგი მართლაც შეიძლება ააორთქლონ, თუკი გაბედავს და ძალადობის სისტემას შეეწინააღმდეგება, თუკი თავის ღირსებას დაიცავს, თავის სახლს დაიცავს (ჩვენი სიტყვებით რომ ვთქვათ, ”სამშობლოს დაიცავს”)

ანდრეი ზვიაგინცევმა გადაიღო პოლიტიკური დრამა, სადაც ადამიანები იღუპებიან (ქრებიან) მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ, რომ ქვეყანაში საშინელი უსამართლობაა. ზვიაგინცევმა გადაიღო ის, რაც ასე გვაკლია ყველას - „ფაქტურული კინო“, დეტალების გაძლიერებული შეგრძნებით. როცა ავტორს სრულიად ცარიელ სივრცეშიც კი შეუძლია მიაღწიოს სახიერებას.

ანდრეი ზვიაგინცევს, მეორე ანდრეის, ტარკოვსკისგან განსხვავებით (მათ ხშირად ადარებენ ერთმანეთს), აქვს საოცარი უნარი დარჩეს ხელოვნების საზღვრებში, მაშინაც კი, როცა მაქსიმალურად უახლოვდება პუბლიცისტიკას, პოლიტიკას, სოციოლოგიას და ქადაგებას. ეს გამოარჩევს მას უამრავი სხვა თანამედროვე კინემატოგრაფისტისგან; პერსონაჟთან ერთად თანაარსებობის უნარი, პასუხისმგებლობის განცდა ყველაფერი იმის გამო, რაც ხდება მის სამშობლოში - ზვიაგინცევის შემოქმედების ერთი მხარეა, მაგრამ არის კიდევ მეორე მხარე, ჩემი აზრით, უფრო მნიშვნელოვანი - დიახ, ფილმში არ არიან ისინი, ვისაც მედინსკი და მისთანანი ”დადებით გმირებს” უწოდებენ, დიახ, უიმედობა და გამოუვალობის განცდა თავიდან ბოლომდე მიყვება ”ლევიათანს”. თუმცა ამ დისჰარმონიულ მასალაში (ფაბულაში, პერსონაჟებში, ”პრობლემებში”) ზვიაგინცევი ახერხებს გამოძერწოს აბსოლუტურად ჰარმონიული ფორმა. ფილმის ფორმა კი ერთგვარი ”სულია”, ანუ ის სამყარო, რომელშიც ანდრეი ზვიაგინცევი წონასწორობას და ჰარმონიას იცავს. ფილმის მსვლელობის პროცესში, ასე, ნელ-ნელა, კონკრეტულიდან გადავდივართ მეტაფიზიკურისკენ. თანაც ეს მეტაფიზიკური ჩვენში იღვიძებს. აბსტრაქტულ სახიერებას ვწვდებით საკუთარ თავში. იმედი აღარაფერშია და სიბნელეში დარჩენილებს საკუთარ თავში გვიხდება სინათლის ძებნა.

როგორც კი მაყურებელი ”ფორმალურ” ჰარმონიას იგრძნობს, საშინელი სისასტიკის და ძალადობის მიღმა, რომელიც თამაშდება ”ლევიათანში”, ის ხსნას, იმედს, ნორმას დაინახავს (”შენ მოაბრუნე ჩემი თვალები”). ჰოდა, აბა, სხვა რა არის კათარზისი თუ არა ეს განცდა? თავადაც გვითხრა ერთ შეხვედრაზე, მჯერა დოსტოევსკის. სიტყვების ”სილამაზე იხსნის სამყაროსო”. ეს გაბანალურებული, მრავალჯერ გადაღეჭილი სიტყვები ახალ სიცოცხლეს იძენს ”ლევიათანში”. ყველაფერი იხრწნება, მაგრამ რჩება მხატვრული ფორმა, რომელმაც, ვინ იცის, შეიძლება მართლაც იხსნას სამყარო ძალადობისგან, ვინც იცის, შეიძლება მართლაც იხსნას უბრალო ადამიანი გაქრობისგან.

„ღვთაებრივში შეღწევის“ ეს პროცესი, რომელიც ანდრეი ზვიაგინცევმა წარმოგვიდგინა „ლევიათანში“ დასრულდება პომპეზური წირვით რუსულ ეკლესიაში. ამ ეპიზოდის აღქმისას კათარზისი უკვე შემდგარია, რეალობის ნიღბები ჩამოხსნილია, ფორმალური ჰარმონია ნაგრძნობია. მაყურებელი შესცქერის ფარისევლურ თეატრს, როგორც ბუტაფორიას, როგორც უსიცოცხლო სანახაობას, რომელიც აღარაა საშიში.

ჩვენ ვერავინ მოგვერევა თუკი „თვალებს ჩავაბრუნებთ“ და დავინახავთ შავ ლაქებს ჩვენში და ჩვენ გარშემო. ძნელია ეს. ძნელია სიმართლისთვის თვალის გასწორება. ძნელია იმის აღიარება, რომ დაგვემსხვრა ილუზიები და დაგვენგრა ოცნებები. მაგრამ სხვა გზა არ არსებობს. დღეს იმ „უბრალო ადამიანს“ გააქრობენ და ხვალ ჩვენ მოგვადგებიან.

ჩამოტვირთე მეტი

შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:58 0:00
დილის საუბრები
უკანასკნელი ეპიზოდი
შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
დილის საუბრები
დილის საუბრები

გამოიწერეთ

ITunes Video Podcast
XS
SM
MD
LG