Accessibility links

რას ვუყუროთ?

პარასკევი, 20 სექტემბერი 2019

„ოფსაიდი“

(2006. რეჟ. ჯაფარ პანაჰი, ირანი)

გარდაიცვალა ირანელი ქალი, რომელმაც ათი დღის წინ თავი დაიწვა, მას შემდეგ, რაც სტადიონზე არ შეუშვეს საყვარელი გუნდის მხარდასაჭერად.

ამ ადამიანის, საჰარ ხოდაიარის თვითმკვლელობის ამბავი გავიგე თუ არა, მაშინვე ჯაფარ პანაჰის ფილმი ”ოფსაიდი” გამახსენდა. გამიკვირდა, დიდი ირანელი რეჟისორის ეს ნაკლებად ცნობილი სურათი ქართულ ინტერნეტში რომ აღმოვაჩინე ინგლისური სუბტიტრებით.

ისე არ ვიცი, რატომ არაა ”ოფსაიდი” მაინც და მაინც პოპულარული ჩვენში (პანაჰის სხვა ფილმებთან შედარებით) - ჯერ ერთი, ირანელი რეჟისორის ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ პროექტად ითვლება, ”ოფსაიდი” ბერლინის 2006 წლის კინოფესტივალის ”ვერცხლის დათვით” აღინიშნა (მე თუ მკითხავ საერთოდ. ”ოქროს დათვს” იმსახურებდა), მერე კი მსოფლიო მოიარა. ”ოფსაიდის” მიმართ ინტერესი განსაკუთრებით გაიზარდა პრემიერიდან 3 წლის შემდეგ, როცა ჯაფარ პანაჰი ”ანტისახელმწიფოებრივ აქციებში” მონაწილეობისათვის დააპატიმრეს და შინაპატიმრობა მიუსაჯეს. სხვათა შორის, ირანელმა რეჟისორმა მოახერხა და შემდეგი ფილმი (მრავალმნიშვნელოვანი სათაურით ”ეს ფილმი არაა”) ისე დაასრულა, რომ სახლიდან არ გამოსულა... ამის შემდეგ ირანის ხელისუფლებამ რეჟისორს ქვეყნის შიგნით გადაადგილების საშუალება მისაცა. პანაჰიმ ახალი ფილმებიც გადაიღო, თუმცა იმ ბუნებრივობას,სისადავეს, შეზავებულსმწარე იუმორით, ”ოფსაიდისთვის” რომაა დამახასიათებელი, მან სხვა ფილმებში ვეღარ მიაღწია. ვფიქრობ, ამის მთავარი მიზეზი ისაა, რომ ”ოფსაიდის” გმირები ბავშვები არიან.

მოგეხსენებათ, ირანულ კინოში სქესთა შორის ურთიერთობის ასახვა ცენზურის მკაცრი ზედამხედველობის ქვეშ ხდება. რეჟისორების უმრავლესობა გრძნობს უხერხულობას, რომელსაც არა მარტო ინტიმური ურთიერთობების აკრძალვა ქმნის. ირანულ კინოს პრობლემა ექმნება ქალის ჩვენებისას ოჯახში, საწოლ ოთახში, სამზარეულოში, აბაზანაში; ჰიჯაბის სავალდებულო ტარებამ, რომელიც ისლამურმა რევოლუციამ დააკანონა, მთლიანად შეუცვალა იერი ირანული ფილმების გამოსახულებას; თავსაბურავმა ქალის სახეზე ფაქტობრივად გადაფარა კინოხელოვნების ერთ-ერთი მთავარი მოდელი - ახლო ხედი სახეზე. კადრში გაჩნდა ახალი ჩარჩო - ჰიჯაბი, რომელსაც ირანელი ქალი, როგორც წესი, სახლში შესვლისთანავე იხსნის. მაგრამ კინოში მაყურებელი იძულებულია უყუროს თავსაბურიან ქალს საწოლ ოთახში, ლოგინში, აბაზანაში. თუკი თეატრი, თავისი პირობითი ენით,თავსაბურავს რაღაცნაირად გაათამაშებდა, კინო ვერ იტანს ასეთ ხელოვნურობას. მაყურებელი მაშინვე ამჩნევს, რომ ატყუებენ - ირანელი ქალები ასე არ ცხოვრობენ! ეს იცის პირველ რიგში თავად ირანელმა მაყურებელმა.

სიყალბის თავიდან ასაცილებლად ირანელმა რეჟისორებმა გამოსავალს მიაგნეს - ისინი საერთოდ მოერიდნენ ქალის ჩვენებას ინტერიერებში და ნატურაზე გადაღებას მიანიჭეს უპირატესობა. გარდა ამისა დიდი ყურადღება დაუთმეს საბავშვო კინოს განვითარებას.სწორედ ბავშვი გადაიქცა ირანული კინოსთვის თავისუფლების, ბუნებრივობის, უშუალობის გამოხატულებად და ”ჩამოფარებული”, დამალული რეალობის ერთგვარ ალტერნატივად. ბავშვები არა მარტო ფორმალურად აცოცხლებენ შეიძლება ითქვას ცენზურისგან დატყვევებულ ირანულ კინოხელოვნებას, არამედ ცვლიან ამ ფილმების შინაარსსაც - ბავშვს კანონების დარღვევა თითქმის ყველა ქვეყანაში ეპატიება. მათ შორის ირანში.

ირანში ქალებს აკრძალული აქვთ ფეხბურთის მატჩზე დასწრება. არადა ფეხბურთი რომ ძალიან უყვართ ამაში შარშან ყველა დარწმუნდა, როცა ხელისუფლებამ დროებით გააუქმა ეს კანონი და ქალებს მსოფლიო ჩემპიონატის შესარჩევ მატჩებზე, სტადიონებზე შესვლის უფლება მისცა. დროებით მინიჭებულმა თავისუფლებამ კი ასე იცის - მერე ძნელი ხდება მასთან განშორება. საჰარ ხოდაიარი წელს, შეზღუდვის აღდგენის შემდეგ დააპატიმრეს - საყვარელ გუნდს გულშემატკივრობდა და სტადიონზე არ შეუშვეს. ახლა მისი და ამტკიცებს, თურმე, ბიოპოლარული აშლილობა ჰქონდაო. მაგრამ ჩვენ, ვისაც ავტორიტარულ რეჟიმებში გვიცხოვრია, ხომ კარგად ვიცით, რას აბრალებენ ადამიანებს, რომლებიც თავისუფლებისთვის თავს წირავენ - სიგიჟეს, ფსიქიკურ აშლილობას.

მხოლოდ ბავშვებსარ აბრალებენ.

”ოფსაიდის” გმირები, ბიჭებად გადაცმული გოგონები, რომლებიც საჰარ ხოდაიარის მსგავსად ფეხბურთის ფანები არიან,მაინც ახერხებენ სტადიონზე შეღწევას. სხვათა შორის, ესეც მსოფლიო ჩემპიონატის შესარჩევი მატჩია - ირანი ბაჰრეინს ეთამაშება (შეღუდვა იმხანად მკაცრად მოქმედებდა). გოგონებს აპატიმრებენ, მაგრამ დაცვა სიმპათიას ვერ დამალავს ბავშვების მიმართ - ეს რა მაგარი გოგოები არიან,როგორ ჰყვარებიათ ფეხბურთი! ბერლინის საერთაშორისო კინოფესტივალზე გამართულ პრესკონფერენციაზე ერთმა ირანელმა ჟურნალისტმა გვთხოვა ყურადღება მივაქციოთ იმას, რომ ახალგაზრდა ჯარისკაცები, რომლებიც გოგონებს აპატიმრებენ, პროვინციელები არიან, თავად გოგონები კი თეირანელები. ჯარისკაცებს კანონების მაინც და მაინც არ ესმით, მაინც და მაინც ვერ ხვდებიან, რატომ შეიძლება ხელისუფლებამ (ასევე ქვეყნის სულიერმა ლიდერმა) აუკრძალოს ქალებს ფეხბურთის მატჩზე დასწრება. ვერ ხვდებიან, არ იციან, მაგრამ კანონს მაინც იცავენ. სწორედ ამ ”უბრალო ხალხის” იმედადაა ხოლმე ძალადობრივი სისტემა, რეჟიმი. და არა მარტო ირანში. თითქმის ყველგან.

პანაჰის პოლიტიკურად მწვავე ფილმი ნელ-ნელა გადაიქცევა სოციალურ კომედიად, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში - სწორხაზოვან პუბლიცისტიკად. ძალიან სასაცილოა, მაგალითად, ეპიზოდი, როცა გოგონები გულუბრყვილოდ კითხულობენ ”რატომ დართეს ნება მაშინ იაპონელ ტურისტ ქალებს, დასწრებოდნენ იაპონია-ირანის მატჩს თეირანის სტადიონზე?”... პოლიციის სერჟანტის პასუხი ღიმილს იწვევს, მაგრამ თანამედროვე ირანის რეალობას თუ გავიხსენებთ, სავსებით ლოგიკურია: ”იაპონელებს ხომ ჩვენი ენა არ ესმით?”

”ოფსაიდის” ხანგრძლივობა ზუსტად ემთხვევა რეალურ დროს - საათნახევარია. ეს იმას ნიშნავს, რომ აქ არაფერია შეკრეჭილი და გამოტოვებული; დროც რეალურია და სივრცეც (წარმოდგენილი გრძელი ხედებით და ღრმა ფოკუსით). ამ ბავშვების ქცევაც ბუნებრივია და ბავშვების ქცევით აღფრთოვანებული უფროსებისაც. ფილმის ფინალს, ცხადია, არ გიამბობთ. უბრალოდ წინასწარ გეტყვით, რომ ფინალი გენიალურია - ხალხის ერთიანობის შესანიშნავი მხატვრული სახით. თუკი ამ გოგონებს ხვალაც ასევე ეყვარებათ თავისუფლება (ე.ი. არა მარტო ფეხბურთი), მათ შეიძლება უფრო მეტი მოითხოვონ. რომელიმე მათგანმა შეიძლება პროტესტის ნიშნად ფლეშმობი მოაწყოს სადმე, სტადიონზე და თავიც დაიწვას, მაგრამ ყველას ვერ მოკლავენ, ყველას, ვინც დღეს ”თამაშგარე მდგომარეობაშია”, ვერ უწოდებენ გიჟს და გადარეულს.

სხვათა შორის, არა მარტო ირანში.

„აბრეშუმის წინდები“ (აშშ, 1957, რეჟისორი რუბენ მამულიანი, მთავარ როლებში ფრედ ასტერი და სიდ ჩერისი)

“პერსონა-ნონ გრატებსა” და შეერთებული შტატების საელჩოსთან დაგეგმილ მიტინგზე ფიქრში გავიხსენე ყველა ანტისაბჭოთა ფილმი, გადაღებული ჰოლივუდში. უმრავლესობა უპრიმიტიულესია, ათასჯერ გამოყენებული კარიკატურებით, მაგრამ არის “კეთილი ფილმებიც”, რომლებიც არა და არ ძველდება, მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა კავშირი აღარ არსებობს. ერთ-ერთია “აბრეშუმის წინდები”, ერსნტ ლიუბიჩის კლასიკური სურათის, “ნინოჩკას”, რიმეიკი - ჩვენი, თბილისელი კაცის, რუბენ მამულიანის, მუსიკალურ-პოლიტიკური ხუმრობა. როგორც ჩანს, იუმორის გრძნობა საბჭოთა კულტურის იმ ჩინოვნიკებსაც აღმოაჩნდათ, რომლებმაც 1961 წელს ნება დართეს ლევ კულიჯანოვს (სხვათა შორის, ასევე თბილისში დაბადებულ კინორეჟისორს), მოეწვია რუბენ მამულიანი მოსკოვის კინოფესტივალზე. ეგაა რომ მაშინ უშიშროებამ ჰოლივუდის პატრიარქს მშობლიურ ქალაქში ჩამოსვლის უფლება არ მისცა.

მოსკოვის კინოფესტივალისთვის, რომელიც მეორედ იმართებოდა, მამულიანის დაპატიჟება დიდი რეკლამა იყო. იმხანად რეჟისორი “კლეოპატრაზე” მუშაობდა და მსოფლიო პრესა აჭრელებული იყო ლიზ ტეილორის ფოტოებით ჰოლივუდის ახალი კოლოსის გადასაღები მოედნიდან. მაგრამ სწორედ ამერიკაში დაბრუნების შემდეგ დაეწყო მამულიანს პრობლემები “კლეოპატრას” გადაღებაზე. რეჟისორმა, როგორც მოგვიანებით თავად აღნიშნა, “ლიზ ტეილორის ისტერიკებს” ვეღარ გაუძლო და “კლეოპატრას” დასრულება ჯონ მანკევიჩს გადაულოცა. “კლეოპატრამ”, ფაქტობრივად, წერტილი დაუსვა რუბენ მამულიანის კინოკარიერას. თუმცა მამულიანი, რომლის სახელს უკავშირდება ფერადი კინოს დაბადება, კინომიუზიკლის განვითარება, კადრს გარეთა ხმის გამოყენება გმირის ფიქრების გამოხატვისთვის, პავილიონიდან მთლიანად ნატურაზე გასვლა, გრეტა გარბოსა და მარლენ დიტრიხის ჰოლივუდური ტრიუმფი (გარბოსთან გაჩაღებული რომანის გამო ჰოლივუდში მამულიანს “მისტერ მამულიანი“ შეარქვეს), აგრძელებდა აქტიურ ცხოვრებას - წერდა წიგნებს, უვლიდა თავის გალოთებულ ცოლს (შვილი არ ჰყავდათ) და კატებს... 90 წელი იცოცხლა, დრო და დრო კითხულობდა ლექციებს, მოგზაურობდა. 1971 წელს არა მარტო მოსკოვში, არამედ თბილისსა და ერევანშიც მოახერხა ჩამოსვლა, მოინახულა თავისი სახლი დღევანდელი სანქტ- პეტერბურგის 13-ში (სახლის კედელზე დღეს რუბენ მამულიანის მემორიალურ დაფას ნახავთ ქართულ, ინგლისურ და სომხურ ენებზე), შეხვდა ნათესავებს, მეზობლებს (ერთმა მოხუცმა ხმაზე იცნო და აივნიდან დაუყვირა: „რუბენ, შენა ხარ, ბიჭო?“), შეხვდა კინემატოგრაფისტებს ახლად გახსნილ კინოს სახლში, სადაც არა მარტო ბავშვობა და სიყმაწვილე გაიხსენა, არამედ უამბო კოლეგებს, როგორ გაემგზავრა სასწავლებლად მოსკოვში, სადაც უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე ჩააბარა, შემდეგ კი ვახტანგოვის სახელოსნოში დაიწყო თეატრის რეჟისურის სწავლა. გაიხსენა, როგორ წავიდა 1919 წელს ლონდონში (აქ რამდენიმე სპექტაკლი დადგა) და, ბოლოს, მოჰყვა, როგორ აღმოჩნდა ჰოლივუდში, სადაც ძალზე სწრაფად დაეუფლა არა მარტო კინორეჟისორის ხელოვნებას, არამედ ახალ ტექნიკურ მიღწევებს, პირველ რიგში კი, ხმას. თანაც ისე კარგად დაეუფლა, რომ ერთ-ერთმა პირველმა აითვისა კინოხელოვნების სრულიად ახალი ჟანრი - მიუზიკლი. 1932 წელს გადაღებული მისი ფილმი “გიყვარდეს დღეს” პარიზის გაღვიძებით იწყება. რუბენ მამულიანმა ჯერ ქალაქის ხმაურები აქცია მუსიკად, შემდეგ კი ამ “აუდიორიგს” ნამდვილი მუსიკა დაუმატა. გამოსახულება (კამერის თავისუფალი გადაადგილება კადრში), ბუნებრივი ხმაურები და მუსიკა იმდენად ორგანულად გაერთიანდა, რომ შეიქმნა მთლიანი, დაუნაწევრებელი სამყაროს სახე - რუბენ მამულიანის ფილმების განუყოფელი სახე, რომელსაც ის თავის ყველა ფილმში წარმოაჩენს, განსაკუთრებით - ფინალებში.

ბოლო დროს სულ უფრო მეტად ვრწმუნდები, რამდენად მართალი იყო სერგეი ეიზენშტეინი, რომელმაც კინოხელოვნებას “უსიმღერო ოპერა” უწოდა. ამას ადასტურებს არა მარტო კინემატოგრაფის განვითარება ხმის შემოსვლის შემდეგ, ამას ადასტურებს ოპერის რეჟისორების წარმატებული მუშაობა კინოში ( და პირიქით). ერთ-ერთი რუბენ მამულიანია. სწორედ მის სახელს უკავშირდება ამერიკული ოპერის აღმავლობა 30-იან წლებში და გერშვინის “პორგი და ბესის” ტრიუმფი ბროდვეიზე. მამულიანის სტილის თავისებურებად ითვლება (არა მარტო კინოში, არამედ თეატრშიც, ოპერაშიც), ადამიანთა დიდი ჯგუფებისგან შექმნილი სურათოვანი მიზანსცენები, რომლის ფონზე თეატრში დეკორაციის კედელზე ჩრდილები მოძრაობენ, კინოში კი ასეთი დეკორაციის როლს უკვე ცოცხალი ნატურა ასრულებს. უცნაურიცაა, როგორ უყვარს რეალური ნატურა - რკინიგზის სადგურები, ნავსადგურები, დიდი მაღაზიები, მდინარის სანაპირო, ყველაფერი ცოცხალი და ნამდვილი თეატრის რეჟისორს, რომელიც კინოში შედარებით გვიან, ხმოვანი კინოს გარიჟრაჟზე მოვიდა. სხვათა შორის, ხმის შემოსვლით მამულიანს გაუმართლა კიდეც - ჰოლივუდის რეჟისორებს გაუჭირდათ აეხსნათ მუნჯი კინოს მსახიობებისთვის, როგორ უნდა ელაპარაკათ ხმოვან ფილმებში. სტუდია “პარამაუნტ პიქჩერსმა”, პირველ რიგში, ამ პრობლემის მოსაგვარებლად მოიწვია თეატრისა და ოპერის რეჟისორი რუბენ მამულიანი.

ხმა და ფერი არ იყო მხოლოდ კინოხელოვნების ახალი ტექნიკური მიღწევა, რომელსაც მამულიანი ადვილად დაეუფლა. 50-იან წლებში, როცა ტელევიზიამ თითქმის მთლიანად წაართვა კინოს მაყურებელი, ჰოლივუდი კინოეკრანის სტანდარტულ ფორმატს შეეჭიდა: ჯერ ფართოეკრანიან და შემდეგ ფართოფორმატიან კინოს (70 მმ ფირზე) მაყურებელი კინოთეატრში უნდა დაებრუნებინა. მაგრამ ახალი ფორმატი არა მარტო ტექნიკის ცოდნას, არამედ დიდი სივრცის დაუფლებისა და ორგანიზების უნარს მოითხოვდა. მამულიანმა ამ მხრივაც აჯობა სხვებს - სანახაობის შექმნაში მას ბადალი არ ჰყავდა. „აბრეშუმის წინდები“ ამას ადასტურებს მაშინაც კი, როცა ფილმს კომპიუტერის ეკრანზე ვუყურებთ.

„აბრეშუმის წინდებმა“ დიდი მოგება მოუტანა ჰოლივუდს - უფრო მეტი, ვიდრე ამავე სახელწოდების მიუზიკლმა, რომელიც რამდენიმე წლით ადრე დაიდგა ბროდვეიზე და შეიძლება უფრო მეტი, ვიდრე ერნსტ ლიუბიჩის ფილმმა „ნინოჩკამ“, 30-იან წლებში გადაღებულმა ანტისაბჭოთა კომედიამ. ამის მიზეზი ისტორიული ფონიც უნდა იყოს. 1939 წლის მსოფლიო, როცა ერნსტ ლიუბიჩმა „ნინოჩკა“ გადაიღო გრეტა გარბოთი მთავარ როლში, საერთოდ აღარ ჰგავს 1957 წლის მსოფლიოს. რუბენ მამულიანის ფილმის გადაღების დროს „საბჭოთა მუქარა“ აქტუალური აღარაა („სტალინის კულტი“ დაძლეულია საბჭოთა კავშირის კომპარტიის მეოცე ყრილობაზე). შესაბამისად, არც კაგებებს აგენტის სახეა საშიში. ის უფრო სასაცილოა, ვიდრე სახიფათო. მან უფრო უნდა გაცეკვოს, გამღეროს, ვიდრე შეგაშინოს. „მოსკოვის ხალხს“ უფრო უნდა დასცინო, ვიდრე აჰყვე, რადგან როგორც არ უნდა აქტიურობდნენ მოსკოვის კაცები და ქალები, „კარგ ცხოვრებაზე“, უსაფრთხოებაზე და, რაც მთავარია, თავისუფლებაზე უარს ადამიანს მაინც ვერ ათქმევინებენ.

ამიტომაც გირჩევთ, როცა ტელეფონზე შეტყობინება მოგივათ თუნდაც ასეთი ტექსტით: „დაიცავი შენი წილი...“, ანდა როცა იგივე მოსკოვი სრულ მობილიზაციას მოგთხოვთ, გაიცინეთ და დასცინეთ ისე, როგორც ამას კარგი თბილისელი კაცი, რუბენ მამულიანი, აკეთებს ფილმში „აბრეშუმის წინდები“.

ჩამოტვირთე მეტი

შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:58 0:00
დილის საუბრები
უკანასკნელი ეპიზოდი
შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
დილის საუბრები
დილის საუბრები

გამოიწერეთ

ITunes Video Podcast
XS
SM
MD
LG