Accessibility links

რას ვუყუროთ?

პარასკევი, 6 სექტემბერი 2019

”სამოთხე: რწმენა” (”Paradies: Glaube”, 2012, ავსტრია, რეჟისორი ულრიხ ზაიდლი)

კვირას, 8 სექტემბერს, ვენეციის საერთაშორისო კინოფესტივალის გამარჯვებულებს შევიტყობთ. ტრადიციულად, ვენეციის კინოფორუმი სიახლეს ანიჭებდა უპირატესობას მაშინაც კი, როცა ამ სიახლეს გარკვეული წრეების უკმაყოფილება მოჰყვებოდა ხოლმე. ხელოვნების ისტორიაში არსებითად ჩვეულებრივი ამბავია აგრესიული რეაქცია სიახლეზე. ეს იციან ვენეციაში და ხშირად მიმართავენ კონსერვატორული წრეების - განსაკუთრებით, კათოლიკური ეკლესიის - პროვოცირებას.

ეს იცის ავსტრიელმა რეჟისორმა ულრიხ ზაიდლმაც. 2013 წელს, თბილისის საერთაშორისო კინოფესტივალზე თავისი ტრილოგიის, “სამოთხის”, წარდგენისას, ზაიდლმა განაცხადა:

„სკანდალი სასარგებლოა. ეს იმიტომ ხდება, რომ არასდროს ვერიდები ტაბუირებულ თემებს, ვაჩვენებ იმას, რისი დანახვაც ხშირად არ გვინდა“.

ტრილოგიის სამივე ფილმს ჰქონდა პრობლემები პრემიერის შემდეგ, მაგრამ ”სკანდალი”, რასაც ჰქვია, სწორედ იმ სურათს მოჰყვა, რომლის ნახვა ამ კვირაში მინდა გირჩიოთ, ისევ და ისევ ვენეციის საერთაშორისო კინოფესტივალის ფონზე.

დიახ, სწორედ ვენეციაში დაიწყო ყველაფერი.

“რწმენა” ავსტრიელი რეჟისორის ტრილოგიის მეორე ფილმია. მანამდე პირველი სურათი - ”სამოთხე: სიყვარული” - შუახნის ევროპელ ქალებზე, რომლებიც ე.წ. “სექს-ტურიზმს” ანიჭებენ უპირატესობას და კენიაში მიემგაზვრებიან სექსუალური თავგადასავლებისთვის, კანის კინოფესტივალზე უჩვენეს, თუმცა ვერ ვიტყვი, რომ პრემიერამ კანში დიდი წარმატებით ჩაიარა. კანი, თავისი დახვეწილობითა და ”რაფინირებული ფორმის” სიყვარულით, ვფიქრობ, ის ადგილი არ იყო, სადაც ზაიდლის ხისტ და განგებ სწორხაზოვან რეჟისურას დააფასებდნენ. სამაგიეროდ, ზაიდლის მომდევნო ფილმს ფართოდ გაუღეს კარი ვენეციის კინოფესტივალზე. აქ ტრილოგიის მეორე ფილმის პრემიერას ეგრევე ხმაური მოჰყვა: პირველი სეანსის დასრულებისთანავე კონსერვატორულ და კათოლიკურ წრეებში ცნობილმა ადვოკატმა, პიეტრო გუერინიმ, ვენეციის პროკურატურას მიმართა სარჩელით ფილმის ავტორების წინააღმდეგ. მათ, გუერინის სიტყვებით, “მორწმუნეებს მიაყენეს შეურაცხყოფა”. გუერინიმ ფილმის კონკრეტულ სცენებზეც მიუთითა - მაგალითად, ეპიზოდზე, რომელშიც სურათის მთავარი გმირი ქალი, მორწმუნე კათოლიკე, მასტურბაციას მიმართავს მინიატურული ჯვარცმით. რეჟისორმა ბოდიშის მოხდაზე უარი თქვა. უფრო მეტიც, აღნიშნა, რომ ეს ეპიზოდი აუცილებელი გახდა იმისთვის, რომ ეჩვენებინათ რაოდენ ეგზალტირებული ხდება ფილმის გმირი თავის რწმენაში.

ზაიდლის ფილმის მთავარი გმირი, ანა-მარია, პროფესიით რენტგენოლოგი, ყოველდღიურად გადის “სარწმუნოების გზას” ვენაში, ღვთისმშობლის ქანდაკებით ხელში, რათა ავსტრია “უფლის გზას” დაუბრუნოს. შვებულებაშია. აქვს დრო იმისთვის, რომ კარდაკარ იაროს ემიგრანტებით დასახლებულ უბნებში და როცა უცნობი ადამიანები კარს გაუღებენ, უთხრას: “თქვენ გესტუმრათ ღვთისმშობელი!”. დროდადრო მიმართავს თვითგვემასაც. ნელ-ნელა იესო ქრისტეს სიყვარული მის ცხოვრებაში იღებს პერვერსიულ ფორმას და გადაიზრდება სექსუალურ ვნებაში.

სკანდალის მიუხედავად, “სიყვარული: რწმენა” ვენეციის კინოფესტივალის სპეციალური პრიზით აღინიშნა. ეს სკანდალი (გუერინიმ სასამართლო წააგო) ზაიდლს გამოადგა ტრილოგიის ამ მეორე ფილმის - ჩემი აზრით, ყველაზე სასაცილო ფილმის -რეკლამირებაში. რეკლამა კი ნამდვილად სჭირდებოდა ავტორს - ზეიდლის კინოენა ადვილი აღსაქმელი არაა. ავსტრიელი რეჟისორი თითქმის ერიდება ახლო ხედებს, რითაც არ გვაძლევს საშუალებას ჩავხედოთ მთავარ გმირს თვალებში და ოდნავ მაინც თანავუგრძნოთ მას, და თუ ვერ თანავუგრძნობთ, გავიგოთ მაინც მისი ტანჯვის მიზეზები. მაგრამ არა... ავტორი გვაიძულებს ვუყურით შორ ხედებს და უფრო იმას დავაკვირდეთ, თუ რა ადგილი უკავია ფილმის გმირს გარემოში, რომელსაც რაღაცნაირი “მათემატიკური პედანტურობით” წარმოგვიდგენს. მთელი ფილმი გაყინული, სიმეტრიული, მოწესრიგებული, სრულიად განტვირთული გარემოა, რომელშიც მარტოობისგან იტანჯება ზაიდლის გმირი - დასაწყისში მართლაც ძალიან სასაცილო, სადღაც ფილმის მეორე ნახევარში მართლაც ძალიან საცოდავი.

მარტოობიდან და უსიხარულობიდან ფანატიზმამდე ერთი ნაბიჯია. არ არის აუცილებელი ეს ფანატიზმი მაინცდამაინც რელიგიურ ვნებებში გამოიხატოს. ფანატიზმის სხვა გამოვლინებაც ბევრია და ისიც არაა გამორიცხული მაყურებელმა ანა-მარიას ტანჯულ ცხოვრებაში რაღაც თავისი დაინახოს. ეს ძალიან კარგი რამეა კინოში, როცა ფილმის მსვლელობის დროს, რომელიღაც მომენტში, მაყურებელი ხვდება, რომ ცოტა ხნის წინ, როცა ფილმის გმირს დასცინოდა, ის დასცინოდა საკუთარ თავს. მერე შეეცოდა - ფილმის პერსონაჟიც და საკუთარი თავიც.

ულრიხ ზაიდლმა ვენეციის იმ სკანდალურ კინოფესტივალზე აღნიშნა, რომ მას სურს სექსი სასაცილო გახადოს. მაგრამ ყველას როდი ეცინება მის ფილმებზე. “სამოთხე: რწმენამ” - უნდა ვაღიარო, საკმაოდ ბოროტმა სატირამ - აღაშფოთა არა მარტო კათოლიკეები, არამედ, მაგალითად, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უფლებების დამცველები (ანა-მარიას ქმარი 2 წლის წინ ავარიაში მოხვდა და პარალიზებულია. ამ სახეში ზაიდლის ცინიზმი კიდევ უფრო ძლიერდება: ფანატიკოსი კათოლიკე ქალის მეუღლე - არც მეტი, არც ნაკლები - არაბია), ფემინისტებზე რომ არაფერი ვთქვათ (ზოგიერთი მათგანი ზაიდლს არა მარტო მიზოგინიაში, არამედ, საერთოდ, ადამიანთა მოძულეობაში ადანაშაულებს). უნდა გაგაფრთხილოთ: თუკი გიყვართ კინო, რომლის ავტორი ამტკიცებს “რა მშვენიერია ადამიანი”, “ადამიანი - ეს თავად სიკეთეა!”... ამტკიცებს რაღაც ამის მსგავსს და თქვენ ეს გულს გიჩქარებთ, დროს ნუ დაკარგავთ ზაიდლის ფილმზე. გაბრაზდებით! მაგრამ თუკი გაინტერესებთ, როგორია ფანატიზმის ანატომია, რას ნიშნავს ძალიან გაბედული რეჟისურა და როგორ შეიძლება გროტესკული, გაზვიადებული ამბავი ისე გამოიხატოს ეკრანზე, რომ სიყალბეს სრულიად მოკლებული იყოს, აუცილებლად ნახეთ ეს ავსტრიული ფილმი.

ახლახან გვითხრა სრულიად საქართველოს პატრიარქმა, პირველ ადგილზე ღმერთი, მეორეზე სამშობლო და მესამეზე ადამიანიო. უამრავი მორწმუნეა მთელ მსოფლიოში - ქრისტიანიც, მუსლიმიც, კათოლიკეც, მართლმადიდებელიც... იეჰოვას მოწმე, რომელიც ღმერთის სიყვარულს ადამიანის სიყვარულისგან მიჯნავს (უფრო მაღლა აყენებს)... და ისე მიჯნავს, რომ ბოლოს ანა-მარიას მდგომარეობაში აღმოჩნდება - იმ სამოთხეში, სადაც სიყვარული აღარაა.

”ძმები სისტერსები” ( 2018 ”Les Frères Sisters” : ”The Sisters Brothers”, საფრანგეთი, რეჟისორი ჟაკ ოდიარი, მთავარ როლებში ხოაკინ ფენიქსი და ჯონ კრისტოფერ რაილი)

ოთხშაბათს გაიხსნა ვენეციის საერთაშორისო კინოფესტივალი და კინემატოგრაფიულმა ცხოვრებამ ეგრევე თომას მანისა და ლუკინო ვისკონტის ქალაქში გადაინაცვლა. ასეთად ვენეციას პირადად მე ვხედავ, თორემ ყველას თავისი ვენეცია აქვს, მათ შორის კინოში. ზოგი ფელინის ”კაზანოვაში” ხედავს ნამდვილ ვენეციას და ზოგიც მის ანტიპოდში, ლუკინო ვისკონტის ფილმში ”სიკვდილი ვენეციაში”. თუმცა მთელი კინემატოგრაფიული სამყარო დიდი ხანია შეთანხმდა, რომ ვენეციის კინოფესტივალი, ყველაზე ძველი კინოფორუმი, კანისა და ბერლინის ფესტივალებისგან განსხვავებით, სწორედ კინოფესტივალია და არა პოლიტიკური პოზიციებისა და კომერციული გათვლების ”დათვალიერება”. აქ მთავარი კინოა და არა პოლიტიკა თუ შემოსავალი, კინო კი ვერ განვითარდება, თუკი იმ სტერეოტიპებს არ მოუღებს ბოლოს, რომლებიც დაგროვდა მის ისტორიაში, მათ შორის ჟანრული კინოს ისტორიაში. ვენეციის კინოფესტივალზე უპირატესობას სწორედ ასეთ ფილმებს ანიჭებდნენ. შარშან ”ვერცხლის ლომით” აღინიშნა ფრანგი რეჟისორის, ჟაკ ოდიარის ფილმი ”ძმები სისტერსები”, გაცოცხლებული ვესტერნი, რომლის ნახვას გირჩევდით ამ კვირაში, ვენეციის ”მოსტრას” მსვლელობის ფონზე.

უკვე ბანალურობად ითვლება იმის აღნიშვნა, რომ რეჟისორმა უარი თქვა ვესტერნისთვის დამახასიათებელ ”კეთილ” და ”ბოროტ” გმირებზე და გვიამბო ადამიანებზე, მათი სისუსტეებითა და ღირსებებით. არაფერი განსაკუთრებული ამაში არაა (თუმცა ოდიარის ფილმის პრემიერის შემდეგ რატომღაც სწორედ კლასიკური ვესტერნის ამ კანონის დარღვევაზე მიუთითებდნენ). მაინცდამაინც არც ოდიარისთვის დამახასიათებელი ”სასპენსის” მიღწევის უნარი უნდა გამოვყოთ. დღეს დაძაბულობის შექმნა ეკრანზე ბევრ საშუალო რეჟისორს შეუძლია. თუმცა ფილმის პირველივე გრძელი, სტატიკური კადრი, თანაც ჩაბნელებული კადრი, რომელშიც სიჩუმეს ნელ-ნელა არღვევს სროლის ხმა, მშვენიერია მაყურებლის ეკრანულ მოქმედებაში ჩასართველად - მზერას ვძაბავთ, რათა წყვდიადში გავარჩიოთ, რა ხდება ეკრანზე... მერე კი, ფილმის მსვლელობის პროცესში, უფრო დაკვირვებულები ვხდებით. ოდიარი ხომ დეტალის ოსტატია და სწორედ დეტალებით გვიყვება ამბავს.

ფილმის ღირსება იმ ნიუანსებშია, რომლებზეც აგებულია მთავარი გმირების, ძმების, ურთიერთობა, სრულიად განსხვავებული ხასიათის ძმებისა, რომელთა როლებს ჰოლივუდის ვარსკვლავები ხოაკინ ფენიქსი და ჯონ კრისტოფერ რაილი ასრულებენ. ისინი დაქირავებული მკვლელები არიან - ”ოქროს მაძიებელი” მატყუარა უნდა მოკლან. მაგრამ აღმოჩნდება, რომ ”შესანიშნავი ორეული” სულაც არაა ისეთი შესანიშნავი, როგორიც კლასიკურ ვესტერნშია.. და საერთოდ, ეს ”თეთრკანიანი ჰეტეროსექსუალი” ჯონ ფორდის ვესტერნებიდან სინამდვილეში არის კაცი, რომლის გვარია ”სისტერს”, ძმები არიან ”სისტერსები”. ამას რომ გაიაზრებ (და გაიაზრებ თითქმის თავიდანვე) და ოდიარის წინა ფილმებს გაიხსენებ, იმ ფილმებს, რომლებშიც რეჟისორმა სწორედაც რომ დომინანტური კულტურის სიძლიერე გადააქცია უსუსურობად, ბუტაფორიად, ამაზე რომ ჩაფიქრდები, დარწმუნდები, რომ უყურებ ძალიან სახალისო ”შავ კომედიას”, რომელიც უფრო ”ანტივესტერნია”, ვიდრე ვესტერნი, უფრო ევროპელი სინეფილის (ოდიარმა ინგლისურიც კი არ იცის) მიერ დანახული ამერიკა და ამერიკული კინოა, უფრო მეტად ”მამაკაცური კულტურის” დასამარებაა. თანაც, სად... ფილმში, რომლის მთავარი გმირები მხოლოდ მამაკაცები არიან ( 4 მამაკაცი!).

ტარანტინოს თაყვანისმცემლებს კი გვეწყინა, ავტორი ფილმისა ”ერთხელ ჰოლივუდში” ლამის მიზოგინიასა და რასიზმში რომ დაადანაშაულეს, მაგრამ აი, ბატონო, ოდიარი! რატომ მოეწონათ ”ძმები სისტერსები” ფემინისტებს? რატომ მოეწონათ ”კაცურ ჟანრში” გადაღებული ფილმი ქალთა უფლებების დამცველებს? იმიტომ ხომ არა, რომ, გამოხატა რა თანამედროვე დასავლური ცივილიზაციის მდგომარეობა (ჰო, ჰო, ”თანამედროვე დასავლური ცივილიზაციისა”, მიუხედავად იმისა, რომ ფილმის მოქმედება 1850 წელს ხდება), ოდიარმა სულ დეტალებში აღბეჭდა, როგორ ქრება პატრიარქალური მაჩოიზმი დასავლურ კულტურაში... და არა მარტო იმიტომ, რომ ცივილიზაცია ვითარდება, ხმარებაში შემოდის კბილის ჯაგრისი და ირეცხება უნიტაზები (ეს ძალიან სასაცილო სცენებია ფილმში). არა, ასე არაა. უბრალოდ, დადგა დრო, როცა ადამიანებმა გაიაზრეს: მამა-პატრიარქის რომანტიზაციამ არაფერი მოუტანა კაცობრიობას სისხლის, მსხვერპლისა და სიძულვილის გარდა. ”ძმებ სისტერსებში” მამა-პატრიარქი ისჯება იმისთვის, რომ ძალადობდა ქალზე, კბილის ჯაგრისი კი ბევრად უფრო სასიამოვნო იარაღი აღმოჩნდება, ვიდრე ნამდვილი იარაღი, რომლითაც ძმებს ერთი ”ალქიმიკოსი” კაცი უნდა მოეკლათ.

აღარ გავაგრძელებ. დანარჩენი თავად უნდა იხილოთ. თუკი ვესტერნი გიყვართ და ”ველური დასავლეთის” რომანტიკა გიტაცებთ, დარწმუნებული ვარ, დააფასებთ ჟანრის ნიუანსების ცოდნას, რომელსაც ავლენს ფილმის ავტორი. მაგრამ თუკი ვესტერნი მაინცდამაინც არ გაღელვებთ (ჩემსავით), მით უმეტეს არ მოგეწყინებათ, გესიამოვნებათ კიდეც იმის ნახვა, თუ როგორ ასაფლავებს ოდიარი ბრუტალურობას, ”კუნთებით აზროვნებას”, ძალადობას, საერთოდ! ”სიამოვნება” კი ”ძმები სისტერსების” მთავარი სახეა - მამა-პატრიარქის განადგურება და კუნთებით, იარაღით აზროვნებაზე უარის თქმა აქ ”დედისეულ წიაღში” დაბრუნების წინაპირობაა, დასაწყისი ლივლივის პროცესისა, რომელიც აბსოლუტურად ყველა ცოცხალ არსებას ანიჭებს სიამოვნებას. მათ შორის იმასაც, ვინც მუდმივად კუნთებზე იყურება.

როგორც აღვნიშნე, ფილმში ზუსტადაა მითითებული მოქმედების დრო -1850 წელი. ეს არაა მხოლოდ კბილის ჯაგრისისა და უნიტაზის გამოგონების ხანა. სხვა, უფრო მნიშვნელოვანი მოვლენებიც ხდებოდა მაშინ მსოფლიოში. მარქსი იწყებს ”კაპიტალზე” მუშაობას. დასავლეთში სულ უფრო პოპულარული ხდება ადრეული სოციალისტების უტოპიური იდეები. ”ძმებ სისტერსებშიც” გაიელვებს უტოპიის თემა, ოცნება საყოველთაო მშვიდობასა და თანასწორობაზე, ერთგვარ კომუნაზე, რომელიც სულ ახლახან გააცოცხლა კვენტინ ტარანტინომ ფილმში ”ერთხელ ჰოლივუდში”. ტარანტინოს დამოკიდებულება იმ კომუნის მიმართ ორაზროვანი და წინააღმდეგობრივია - ნოსტალგიას არ მალავს, მაგრამ არც აიდეალებს, ხანდახან მწარედ ”კბენს” კიდეც. ოდიარი სხვა გზას დაადგა, შეიძლება იმ გზას, რომელიც არჩეული აქვთ უკვე თანამედროვე კინოს დიდ მხატვრებს, ”ძმები სისტერსების” წარმოებასა და გაქირავებაში რომ მიიღეს მონაწილეობა - ბელგიელ ძმებ დარდენებსა და რუმინელ კრისტიან მუნჯიუს (საოცარია, მაგრამ ყველა ეს ავტორი თავად ოდიართან ერთად კანის კინოფესტივალის ”ოქროს პალმის რტოს” ლაურეატია) – ”თანასწორობის კომუნა” უტოპიაა, ერთგვარი ”ალქიმიაა” და მაყურებელმა, რომელსაც ახსოვს, რომ ათი წლის შემდეგ იმ დროიდან, რომელშიც ხდება ფილმის მოქმედება, ამერიკაში სამოქალაქო ომი იწყება, შეიძლება არა მარტო ვესტერნის ჟანრის მიმართ ირონია დაინახოს ფილმში, არამედ ირონია სიკეთის რწმენის მიმართ, საერთოდ. მაგრამ ასე არ იქნება. დავინახავთ ერთს და ვიფიქრებთ სულ სხვას. ოდიარი, უბრალოდ, გაგვახსენებს: თუკი რამე არ გამოდის, ეს იმას არ ნიშნავს რომ არასდროს გამოვა; თუკი კაცებს ისევ იარაღი უჭირავთ ხელში, თუკი ქალებზე ისევ ძალადობენ, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სულ ასე ვიცხოვრებთ.

ჩამოტვირთე მეტი

შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:58 0:00
დილის საუბრები
უკანასკნელი ეპიზოდი
შშმ პირები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს მიღმა
დილის საუბრები
დილის საუბრები

გამოიწერეთ

ITunes Video Podcast
XS
SM
MD
LG