რუისპირში მივდივარ, მაგრამ ფეხი უკან მრჩება

წინა ღამეს ძალიან ცოტა მეძინა – დილისთვის ვემზადებოდი და თან ვფიქრობდი. ოთხ დღეში იმდენი საჩუქარი მოგვიგროვდა, რომ ორი მანქანის საბარგულში ვერ ჩავტიეთ. ტვირთის ტრანსპორტირებაში „რადიო თავისუფლება“ გვეხმარებოდა. კახა გაბრელაშვილის ოჯახში ცოტა ჭურჭელი, საკმაო რაოდენობის პროდუქტი და უამრავი ტანსაცმელი მიგვქონდა, განსაკუთრებით, ნათიასთვის. ტანსაცმლის გარდა, დარწმუნებული ვიყავი, ბავშვს შესანიშნავი ჩანთებით, სათამაშოებით და წიგნებით გავახარებდით. ვიცოდი, რომ ძალიან მოწყენილია.

მაინც ვღელავდი. ოჯახს მთლიანად დაეწვა მრავალი წლის განმავლობაში ნაოცნებარი სახლი და, სახლთან ერთად, ყველაფერი, რაც მასში იყო შრომით და დაგვით თავმოყრილი. ნათია ექვსი წლის არის, მაგრამ თავისი სახლი არასოდეს ჰქონია. ოჯახს ჭერი მხოლოდ ერთი წლის წინ გაუჩნდა, ისიც, „Every Child”–ის მიერ ნაყიდ სახლში, რომელიც კახასი და მაიასი ორი წლის შემდეგ გახდებოდა, თუკი დაიმსახურებდნენ. ჰოდა, ცდილობდნენ, წელებზე ფეხს იდგამდნენ. ყველაფერი კოხტად ჰქონდათ მოვლილი, ეს საშინელი ხანძარი რომ გაჩნდა.

ოთხი დღე კი არა, ოთხი წელი რომ გვეგროვებინა, იმას მაინც ვერ შევაგროვებდით, რაც ამ ოჯახს დაკარგულს აღუდგენდა. სახლთან ერთად მათი ცხოვრების საუკეთესო წელიწადი დაიწვა. ამიტომ, თან მიხაროდა გათენება, თან ფეხი უკან მრჩებოდა.

გურჯაანში დაგვხვდა კახეთის საინფორმაციო ცენტრის ხელმძღვანელი გელა მთივლიშვილი, მისივე ორგანიზაციის მძიმეწონიანი ძღვენით. თელავში კი ორი ნინო შემოგვიერთდა, დიდი პარკით ხელში. ისინი სოციალური მომსახურების სააგენტოს თელავის რაიონული განყოფილების თანამშრომლები არიან და ჩვენს ბლოგსაც ხშირად სტუმრობენ. გაბრელაშვილებისთვის დახმარების თხოვნით სწორედ მათ მოგვმართეს ხანძრის შემდეგ. ნინო ვარდიაშვილი ამ ოჯახს მრავალი წლის განმავლობაში ეხმარება და ემეგობრება. კახაბერი და მაია მის ყველა სიტყვას ენდობიან, იციან, რომ რასაც ნინო ურჩევს, კარგიც ის არის. ნინო ელიოზიშვილი კი ჩვენი მეგობარია და უკვე რამდენჯერმე საქმემაც დაგვაკავშირა ერთმანეთთან.

ხელისუფლება

ხანძრის შედეგად დაზარალებულ ოჯახს მხოლოდ ნინოები არ დახმარებიან. იმის შემდეგ, რაც ჩვენ ავღელდით და ავფუსფუსდით, კახეთში კი გელა მთივლიშვილმა იყოჩაღა, თელავის მუნიციპალიტეტმა ოჯახს 2 000 ლარი გადასცა. ამ დღეებში გუბერნია, თავისი მხრივ, 500 ლარს დაამატებს და დაგვპირდნენ, რომ კახაბერს ვაუჩერსაც აჩუქებენ, რომლითაც მას შეუძლია, 300 ლარის ღირებულების შეშა მოჭრას. ამ ყურადღებამ პირადად მე იმედი ჩამისახა, რომ კახაბერს და მის ოჯახს ღია ცის ქვეშ არ დავტოვებთ.

რუისპირში სოფლის რწმუნებულიც გავიცანით, ბატონი ალექსი ნონიკაშვილი. ზოგიერთი რამ მან უკვე გაუკეთა ოჯახს და ზოგიერთიც ჩვენთან ერთად აქვს გასაკეთებელი. ამის შესახებ კიდევ გეტყვით. სოფელიც გვერდით უდგას მაიას და კახაბერს. სახარჯო ფულიც შეუგროვეს და საკვებსაც არ აკლებენ.

მგონი, ჩემს შრომით ბიოგრაფიაში პირველად ვხდები ხელისუფლების და საზოგადოების თანამშრომლობის შემსწრე და მონაწილე.

მივედით, ვნახეთ... ჯერი ისევ ჩვენზეა

როგორც იქნა, გაბრელაშვილების ოჯახში ვართ. უცნაური სიტუაციაა: შვიდი ადამიანი – ასე ვთქვათ, სტუმარი – დავადექით თავზე ოჯახს, რომელიც ღია ცის ქვეშ ცხოვრობს. მიგვიღეს, რამდენიმე სიტყვა გავცვალეთ, ნათიას მოვეფერეთ, საჩუქრები ამოვალაგეთ, ია გეგეშიძემ ფოტოები გადაიღო და... რაკი სალაპარაკო აღარაფერი გვქონდა, პირდაპირ საქმეზე გადავედით.

წინასწარ ვიცოდით, რომ უბანში ორი სახლი იყიდება. გადავწყვიტეთ, ეს სახლები ერთად გვენახა. ბატონი ალექსიც წამოგვყვა. ნათია თავის ახალგაზრდა, ლამაზ დეიდასთან დავტოვეთ, რომელიც, ჩვენი არ იყოს, ღია ცის ქვეშ დაბინავებულ ოჯახს სტუმრობს.

გასაყიდი სახლებიდან მაიამ პირველი აირჩია. ჩვენ – უკლებლივ ყველას – მეორე უფრო მოგვეწონა. როცა დარწმუნება დავუწყეთ, რომ მეორე ჯობია, გამოტყდა: პირველი ხუთასი დოლარით უფრო იაფია და, იქნებ, მართლა ვიყიდოთო. ყველაფერი ცხადი გახდა.

გადავწყვიტეთ, გაგვერკვია, რა მდგომარეობაშია ამ სახლების დოკუმენტაცია. რადგან ზედმეტია ფასზე საუბარი, სანამ არ დადასტურდება, რომ სახლის მფლობელს საბუთები წესრიგში აქვს. ეს საქმე ისევ გელა მთივლიშვილმა ითავა. სოფლის რწმუნებული, ბატონი ალექსიც დაგვპირდა, რომ სახლის მფლობელებთან მოლაპარაკებაში და საბუთების მოწესრიგებაში დაგვეხმარება. შევთანხმდით, რომ, თუ ყიდვაა, მეორე სახლს ვყიდულობთ, იმის მიუხედავად, რომ პირველზე ხუთასი დოლარით ძვირია. გზაში თემური, ჩვენი ბლოგის კომენტატორი, ამბობს, რომ, როცა დრო მოვა, საბუთების გადაფორმებას აუცილებლად უნდა დავესწროთ – ჩვენც და ხელისუფლების წარმომადგენელიც, რომ საქმე წესრიგიანად დავასრულოთ და წერტილიც დავუსვათ. ცხადია, ვეთანხმები.

კახაბერი

კახა ახალგაზრდა კაცია, სიმპათიური, სიტყვაძუნწი და ძალიან მორიდებული. ისე უსიტყვოდ შეგვხვდა, ფოტოზე რომ არ მყოლოდა ნანახი, მეზობელი მეგონებოდა. სანამ მათი სტუმრები ვიყავით, გადაბმულად ათი წინადადებაც არ უთქვამს. თუმცა, როცა გასაყიდ სახლებს ვათვალიერებდით და ვაფასებდით, ყველა ხარვეზზე ამბობდა – „გაკეთდება“, „აშენდება“, „მოევლება“... ერთი უიმედო სიტყვა არ მსმენია მისგან. ვინც იცნობს, ყველა ამბობს, რომ უაღრესად მშრომელია. დარწმუნებული ვარ, მართლაც მოუვლის და ააშენებს თავის კარმიდამოს, რადგან ეს ერთხელ უკვე შეძლო და ახლა კიდევ მეტად არის მონდომებული. უკან რომ ვბრუნდებოდით, ნინო ვარდიაშვილმა მითხრა: „ბევრი ოჯახია გაჭირვებული, მაგრამ ყველას თავდებად ვერ დავუდგები. კახას თავდებობა გულით მინდა, რადგან ზუსტად ვიცი, ჭერი თუ ექნება, ოჯახს ფეხზე დააყენებს“.

მაია

მაია ახალგაზრდა და ენერგიულია. კახას მორიდებულ ხასიათს მისი სიყოჩაღე სასარგებლოდ ავსებს. როგორც კი ერთმანეთი გავიცანით, გვითხრა, რომ გამგებლის მიერ ხელში გადაცემულ ფულს ორშაბათს ბანკში შეიტანს და სამი თვის განმავლობაში ხელს არ ახლებს. ესმის – ეს იმისთვის არის საჭირო, რომ დანარჩენი ჩვენ მოვუგროვოთ. წარმოვიდგინე, რა ძნელია, ფული ხელში გეჭიროს და ბანკს მიაბარო, როცა ყველაფერი გჭირდება და არაფერი გაქვს. მაგრამ მაიკო წინდახედულია და იცის, რა არის კარგი მისი ოჯახისთვის. ნინოც ასე ურჩევს და ჩვენც ვუქებთ გადაწყვეტილებას. მეზობლები რომ ეხმარებიან და სოფელიც რომ გვერდით უდგას, ესეც მის ხასიათზე მეტყველებს. კიდევ ერთი თვისება მხვდება თვალში – კახასი ბოლომდე ჯერა და ხშირად იმეორებს: „კახა ამას გააკეთებს, ამის მეტი რა იცის...“

სანამ ამ წერილს ვწერდი, დამირეკეს და მითხრეს, რომ 2000 ლარი უკვე კახაბერის პირად ანგარიშზე დევს ბანკში. მაიამ თავისი სიტყვა შეასრულა, თანაც, დილიდანვე. ეჭვიც არ მეპარებოდა.

ნათია

ნათია მთავარი პერსონაჟია.

თეთრ, ლამაზ კაბაში გამოწყობილი დგას, ხმას არ იღებს. მართლა გასაგიჟებელი თვალებით გიყურებს... ეკითხები – არ გპასუხობს; ხელს თუ მოჰკიდებ და სადმე წაიყვან – მოგყვება. ძალიან გონიერი მზერა აქვს. მაგრამ ისეთი შეუვალია თავის სევდაში, უკან იხევ. ია გეგეშიძე, რომელსაც ორი შვილი ჰყავს გაზრდილი, მხოლოდ დედას რომ შეუძლია, ისე ეფერება ნათიას, მაგრამ ბავშვის თვალებს ემოცია არ ეკარება. გელა ცდილობს, თავი მოიმხიარულოს, რომ ნათიაც გუნებაზე მოიყვანოს. მაგრამ ბავშვი სერიოზული, ღრმა მზერით უყურებს. არც ამუნათებს, არც უცინის, არც უბღვერს. უყურებს და მეტი არაფერი.

როდესაც გასაყიდი სახლები მოვინახულეთ და კახას ძველ სახლში დავბრუნდით, ორი რამ შევნიშნეთ: ნათიას თმა ხელახლა საგულდაგულოდ დაევარცხნა და ახლად ნაჩუქარი სათამაშოებიც ერთმანეთის გასწვრივ დაელაგებინა. ვეკითხები: „ნათია, გენაცვალე, პრინცესების წიგნი ნახე?“ მიყურებს, დუმს. ნინო ეხვეწება: „ნათი, ეს ადამიანი ამხელა გზაზე ჩამოვიდა, უპასუხე, ნახე პრინცესების წიგნი?“ უცებ თავს მიქნევს: „დიახ“. „მოგეწონა?“ „დიახ“. მე საშინლად კმაყოფილი ვარ, დიალოგი შედგა.

მოგვიანებით, როცა თელავში დაბრუნებულებს ჩვენმა მეგობარმა სოცმუშაკებმა ნათიას ძველი ფოტოები გვიჩვენეს, თვალებს არ დავუჯერე: ბავშვი გულიანად იღიმებოდა. ეს ფოტოები მაშინ იყო გადაღებული, ნათიას სახლი რომ ჰქონდა.

* * *

ჰოდა, ასე: ნათია უნდა გავაღიმოთ!

მგონი, არასოდეს ვყოფილვარ მიზნის შინაარსში იმგვარად დარწმუნებული, როგორც ახლა ვარ. ამ პატარა გოგონას სევდა თუ ვერ განვაქარვეთ, შემდგომში სულ ყალბი იქნება საუბარი ღირებულებებზე, სამოქალაქო საზოგადოებაზე, სოლიდარობაზე.

რას იტყვით, შევძლებთ?

დღეს ნაგავზე ვისაუბრებ, ოღონდ არა ლიტერატურულ ნაგავზე, არამედ მართლა ნაგავზე.

რამდენიმე დღის წინ ჩემი ერთი ფეისბუკელი მეგობარი, გეგა არდაზიშვილი წერდა იმ უმძიმეს შთაბეჭდილებაზე, რომელიც გრემი-ნეკრესის გზაზე დაყრილმა ნაგავმა მოახდინა მასზე. ამ ადგილებში 1 თვის წინ მეც ვიყავი და ნამდვილად შემიძლია დავემოწმო, რომ მთელს გზაზე, განსაკუთრებით კი გრემის გარშემო, საშინელება ხდებოდა. გრემს გვერდით პატარა მდინარე ჩამოუდის, სახელად ბოლია, იქ უნდა გენახათ რა ხდებოდა, თან სულ ნარჩევ-ნარჩევი პლასტმასის ბოთლები და სხვა უხრწნელი ნივთები იყო მიმობნეული. ასეა სხვა მდინარეების ხევებშიც, გზებზე, გზის პირებზე, მაყვლიანებში, მოკლედ, ყველგან. გრემი მეგობრის შენიშვნის გამო ვახსენე, თორემ ხომ ისედაც ყველამ ვიცით, რომ ამგვარი რამ ყველგან ხდება, კახეთშიც, ქართლშიც და სხვა დანარჩენ საქართველოშიც.

სხვა დანარჩენ საქართველოზე კი აი რა მინდა გითხრათ, და ამჯერადაც ჩემს ვირტუალურ ფორუმელ მეგობარს დავიმოწმებ: ეს კაცი ნიკა მახარაძეა, იგი თბილისში არ ცხოვრობს, ამიტომ ჩვენი შეხვედრა მხოლოდ ერთხელ შედგა რამდენიმე საათით. ვისხედით ერთ რესტორანში, ვსაუბრობდით ყველაფერზე, რაზეც კი ვასწრებდით საუბარს, ხშირად ვაწყვეტინებდით ხოლმე ერთმანეთს... ვცდილობდი უფრო მე მეცლია საუბარი, იმიტომ, რომ ჩემზე უფრო საინტერესო რაღაცეებს ამბობდა. და ერთ-ერთი ასეთი აზრი (რომელიც მისი ვრცელი თეორიის ნაწილია), ძალიან მდაბიურად რომ მოვთარგმნო, ასე ჟღერდა: აფხაზეთი და ოსეთი უნდა დავიმსახუროთ, სხვანაირად ვერ დავიბრუნებთ, მხოლოდ მემკვიდრეობითობა არ გვაძლევს უფლებას, რაღაცა ჩვენად მივიჩნიოთ. აფხაზეთისა და ოსეთის ტერიტორიები კი არა, არც ის მიწაა შენი, სადაც ნაგავს ყრი და გარემოს აბინძურებ. ამის გამო, ჩვენ უკვე მთელი საქართველო გვაქვს დაკარგული კარგა ხანია.

რა თქმა უნდა, როცა ცელოფნის პარკს ან პლასტმასის ბოთლს ქუჩაში აგდებს, ის ადამიანი არ ფიქრობს თავის ქვეყანაზე, თუნდაც “ტერიტორიებზე”, სამაგიეროდ რაღაც აბსტრაქტულ ცნებებზე, საფრთხე-აჩრდილებზე და ფიქციებზე მწვავედ რეაგირებს. საერთოდაც, ჩვენი მთავარი პრობლემა “ტერიტორიებია”, იმიტომ კი არა, რომ ეს “ტერიტორიები” დავკარგეთ, არამედ იმიტომ, რომ “ტერიტორიებს” ვუწოდებთ მას. ტერიტორია კი ყოველთვის სხვისია, რაც არ უნდა შენად მიიჩნიო იგი!

თემას გავცდი, არადა ნაგავში ვიქექებოდი, ქართულ ნაგავში...

ახლა ზაფხულია და ყველა მხრიდან გაიგონებთ სასწაულ ამბებს პლაჟის ნაგვებზე. ივლის-აგვისტოში ზღვაზე ვერ ჩავედი, თუმცა ჯერ კიდევ ივნისში ვნახე ურეკში ეს სასწაულები. წარმომიდგენია, ახლა რა ხდება. უარესი ამბებია ტრასებზე და გზებზე, რომლებიც მოფენილია ავტობუსებიდან, ჯიპებიდან და გადაადგილების სხვა საშუალებებიდან ხელის ნატიფი მოძრაობით ან მოქნევით ნასროლი რაგინდარათი. ისვრიან თბილისშიც, ფეხით მოსიარულენიც კი. იყიდიან სიგარეტს, გახსნიან და ქარს ატანენ ჯერ გარე ცელოფანს, შემდეგ კი შიდა ფოლგას. ეს ბევრს რიტუალად ექცა, ამის გარეშე ვერ ძლებენ, ალბათ ეს მათთვის გარანტიაა, რომ პირველ ღერს გემრიელად მოწევენ.

რამდენიმე წლის წინ, მახსოვს, იყო საუბარი ფულად ჯარიმებზეც ასეთ დანაგვიანებაზე. რაღაც პერიოდი აჯარიმებდნენ კიდეც, მაგრამ მერე, როგორც ჩანს, ჩათვალეს, რომ სრულად აღმოფხვრეს ეს პრობლემა და დაანებეს თავი, ალბათ სხვა, უფრო დიდ ჯარიმებზე გადავიდნენ, უფრო დიდი დარღვევევის გამო დაწესებულ ჯარიმებზე.

ჩვენ ისევ 90-იანებში ვცხოვრობთ, მერე რა რომ თანამედროვე ნაგვის მანქანებს ნაგავი გააქვთ! მერე რა, რომ ქუჩებსაც გვიან! ხალხი ისევ იქ არის, ისევ ვიღაცის ჰგონია ეს ქვეყანა.

90-იანი წლების ბოლოს გამოქვეყნდა ზურა მესხის გროტესკული სიმწვავით სავსე მოთხრობა, “სპაზმები”, ჩემი აზრით, ამ გაწელილი და უმძიმესი პერიოდის ერთ-ერთი საუკეთესო მოთხრობა, მოთხრობა-დიაგნოზი, გნებავთ ქართულ ნაგავში ქექვის საუკეთესო ნიმუში.

მოთხრობაში თითქმის სულ ნაგავია, თანამედროვე ნაგავი. აი ერთი ფრაგმენტი:

“თექვსმეტსართულიან სახლში ვცხოვრობთ, მეხუთე სართულზე. მთელი თერთმეტი სართულის ნაგავი ჰაერში მოფრინავს, ჩვენს ფანჯრებს ჩაუქროლებს, ძირს, ქვემოთ, ბრაგვანს მოადენს, ვირთხებს გულს დაუხეთქავს, მერე აღტაცებაში მოჰყავს. თუ ფანჯრიდან თავი გაქვს გაყოფილი, ზედ დაგასკდება...
თორმეტი წლის რომ ვიყავი, თავი მქონდა გაყოფილი ფანჯრიდან, გადაყუდებული ვიყავი და უცებ კეფაზე დამასკდა. ჯერ ვერ მივხვდი, რა დამემართა, თვალთ დამიბნელდა, მერე ვიხრჩობოდი, ჯერ მეგონა, რომ ჩემს ნარწყევში, თვალები და პირი მქონდა ამოლესილი რაღაც მძაღეთი და აყროლებულით. ქაღალდის პარკი ჩემს კეფა-კისერზე გადამსკდარიყო, და შევიცანი: ამძაღებული აჯაფსანდალი, შიგ არეული დამპალი სოუზი, თავისი ხორცებით, ძვლებით, ქალის თმებით და ა.შ.”

მთხრობელს ამ უბედური შემთხვევის შემდეგ სპაზმები დასჩემდება და მთელი მოთხრობაც ხან ამ სპაზმებს უტრიალებს, ხანაც ნაგავს, ძირითადად, რა თქმა უნდა, ნაგავს. აი კიდევ ერთი, წინასწარმეტყველური ციტატა:

“ვინც ნაგავში ზის, იმან უნდა დაიყვიროს და მენაგვე გახდეს. როცა ნაგავში მღერის, ცეკვავს, უკრავს და ლექსებს წერს – ხდება მომღერალი, მოცეკვავე, მოშაირე, დამკვრელი, დამკვრელური ნაგავი!.. არა მარტო თვითონ სხედან ამ ნაგავში, სხვებსაც იწვევენ, უცხოელებს და ერთად მართავენ ფეკალურ ფესტივალებს, სცენებზე, მოედნებზე, რიყეზე, ბლიყვეზე, ხელებს ერთმანეთისკენ იშვერენ, თვალებს ერთმანეთს აპყრობენ და მღერიან: აააააა! დარდუბალა!”

არადა მოთხრობა 90-იან წლებშია დაწერილი. ხომ გითხარით, არაფერი იცვლება მეთქი.

2007 წელს დედაჩემი ონკოლოგიურში დავაწვინეთ, უკვე მძიმედ იყო. ერთხელაც შენობიდან გარეთ გამოვედი, ცოტა ჰაერს ჩავყლაპავ მეთქი. მთის კიდეზე მივედი, სულ ბოლო კორპუსთან, იქ, სადაც დაქანებულზე უბადრუკი ბაღებია გაშენებული, უბადრუკი ხეებით: უბადრუკი ალუბლები, ჭერმები, ვაშლები... ივნისის დასაწყისი იყო, მაგრამ ხეები მაინც ყვაოდა, ყველა ხეზე აცმული იყო ქარის მიერ ქალაქიდან ამოტანილი “ყვავილები”, ვარდისფერი, ცისფერი, ყვითელი, თეთრი და შავი, შავი ცელოფნის პარკები. ხეები დახუნძლული იყო. ჰაერის ჩასაყლაპად და ტვინის გასანიავებლად გამოსულს საშინელება დამხვდა. ვიდექი და ვფიქრობდი ყველა იმ ადამიანზე, რომელმაც ეს პარკი დააგდო ქუჩაში, აივნიდან მოიფრიალა, მანქანიდან ხელგაყოფილმა გაუშვა. და აი ასე, ნელ-ნელა გაავსეს ქალაქი უხრწნელი, უკვდავი, მაგრამ მომკვლელი ნაგვით, რომელიც გარწმუნებს, რომ ნაგავი უკვდავია საქართველოში. მერე კი თბილისის ქარებმა ეს პარკები სიკვდილის საუფლოში ამოაფრიალეს, ონკოლოგიურში, იქ, სადაც კვდებიან, ამოაფრიალეს როგორც დაცინვა, როგორც ნიშანი ნაგვის უკვდავობისა ჩვენს ქვეყანაში და ადამიანთა მოკვდავობისა.

თქვენ, ვინც ასე უმოწყალოდ ყრით ამ ცელოფნის პარკებს, გახსოვდეთ, რომ ამ მფრინავი, დაუნდობელი ნაგვის შემხედვარე, ყველაზე დამწუხრებულიც კი საშინელი რისხვით ივსება, ყველაზე სიცოცხლით სავსეც კი ბოღმით იმუხტება და ხელისგულზე მუშტს ირტყამს.

თქვენ, ვინც ქუჩაში და ქვეყანაში აი ასე, ნაგავს აფრქვევთ, სამშობლოს, ქვეყნის ნაცვლად ტერიტორიების შვილები ხართ! ტერიტორია კი ყოველთვის სხვისია, არ დაგავიწყდეთ!

მოგზაურობაში დავბერდი კაცი და მხოლოდ ერთი კვირის წინ აღმოვაჩინე ჩემში ერთი თვისება – „პირველი ნახვით“ არც ერთი ქალაქი არ მომწონებია; 1987 წელს პირველად რომ მოვხვდი პარიზში, ეგრევე საფოსტო ბარათი ვიყიდე და მეგობრებს გამოვუგზავნე თბილისში: „ტურისტებისთვის განკუთვნილი ქალაქი, რომელიც არ ვითარდება!“ რას ვიფიქრები, რომ ცოტა ხანში მხოლოდ პარიზში ვიგრძნობდი თავს ისე, როგორც საკუთარ სახლში. ასე დამემართა ჰამბურგში, სტამბოლში, ბრიუსელში, მადრიდში... რაღაც დრო დამჭირდა ამ ქალაქების შესაყვარებლად, იმ რიტუალის ჩასატარებლად, რომელიც პირადად მე უსაზღვრო ნეტარებას მანიჭებს – როცა შენ თვითონ ანგრევ შენივე ტვინითა და გულით შექმნილ სტერეოტიპებს, როცა აღმოჩნდება, რომ მაგრად შეცდი და, რაც მთავარია, შეძელი ამის აღიარება!

ლატვიის დედაქალაქი რიგა, რომელსაც „წითელი ზონის“ მორიგი გადაცემის გადასაღებად ვესტუმრეთ, თავდაპირველად ჯოჯოხეთად მომეჩვენა; აქამდე საბჭოთა კავშირის აღდგენის „მიზანსცენა“ ცხადში მხოლოდ ერთხელ მენახა – 2000 წელს, ადლერში.

იქ, ქართულ-აფხაზურ შეხვედრაზე, ბავშვობაში დაბრუნების შეგრძნება მქონდა – სუნიც კი გამახსენდა საბჭოთა კავშირის. მაგრამ ვერასდროს წარმოვიდგენდი, რომ ამ სუნს, ფერებს, სახეებს, ამ ჟესტს და მიმიკას 2010 წელს, მთლად ევროკავშირში გაწევრიანებული ლატვიის დედაქალაქში ვიხილავდი. შეიძლება პირველი შთაბეჭდილების ბრალია; აეროპორტიდან ცენტრისკენ მოძრავ ავტობუსს სადღაც გადაკარგულში გავყევით და აღმოვჩნდით უკაცრიელ მოედანზე, სადაც მხოლოდ (!) რუსულად ლაპარაკობდნენ. მერე რუსული ენა ჩვენს მეგზურად იქცა – ტროლეიბუსში (აღარც მახსოვდა „რქიანი ავტობუსის“ არსებობა), ვალუტის გადასახურდავებელ პუნქტში (სადაც „გაქუცულ დოლარებზე“ ორი პროცენტი ჩამოგვაჭრეს), სასტუმროში. ტელევიზორშიც კი, ლატვიურ არხებზე თითქმის მთელი დღე იურმალის მუსიკალურ ფესტივალს აჩვენებდნენ – რუსული პოპმუსიკის ვარსკვლავების მონაწილეობით.

იმ ლატვიელებმა, ვინც „წითელი ზონისთვის“ გადავიღეთ, აგვიხსნეს, რომ რუსულ ენაზე „ტაბუ“, რომელიც ჯერ კიდევ საბჭოთა ეპოქაში იგრძნობოდა, ვრცელდება ლიტვაზე და, განსაკუთრებით ესტონეთზე. ლატვიაში კი, სადაც მოსახლეობის თითქმის ნახევარს ეთნიკური რუსები შეადგენენ და, მით უმეტეს, რიგაში, რომელსაც ბევრი დღესაც „რუსულ ქალაქად“ მიიჩნევს, რუსულ ენას არც არასდროს ჰქონია პრობლემები. ფაქტობრივად, არც აქაურ რუსებს... და, შესაბამისად, არც ლატვიელებს.

შესაბამისად...

გასაგებია არა, ეს სიტყვა რატომ გამახსენდა? ლატვიამ გადაწყვიტა პრობლემა, რომელსაც, ჩემი აზრით, ვერასდროს გაუმკლავდებოდა „ემოციურ-ირაციონალური“ ქართველობა. აბა, ერთი წუთით წარმოიდგინეთ საქართველოს მოსახლეობის ნახევარს რუსები რომ შეადგენდნენ? როგორ მოიქცეოდა ეს ხალხი 90-იანი წლების დასაწყისში? თუნდაც 2008 წლის აგვისტოში? და, შესაბამისად, როგორ მოვექცეოდით მათ ქართველები? ანდა, თუ გნებავთ, პირიქით იყოს... ქართველები და, შესაბამისად, რუსები?

რიგის ოკუპაციის მუზეუმში რუსული ლაპარაკი არ გვესმოდა. მუზეუმის გარეთაც ვერ დავითანხმეთ „რუსულენოვნები“ ინტერვიუზე. მაგრამ, როგორც ჩანს, ლატვიისთვის ამას დიდი მნიშვნელობა არა აქვს. ეთნიკური რუსები, რომლებიც, როგორც გვითხრეს, აქ ჯერ 30-იანი წლების ბოლოს, შემდეგ კი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დასახლდნენ, შეეგუენ იმას, რომ ნატოს წევრ ქვეყანაში უხდებათ ცხოვრება. ვიღაცას შეიძლება არ მოსწონს, პროტესტსაც გამოთქვამს, მაგრამ ამით ქვეყნის პოლიტიკა არ იცვლება. შეიძლება მოსწონთ კიდეც. ანდა, რატომ არ უნდა მოსწონდეთ? რუსულად ლაპარაკს არავინ უკრძალავს, ნადეჟდა ბაბკინაც მართავს კონცერტებს და იურმალაშიც ჩადიან რუსული ესტრადის პოპ-ვარსკვლავები... და თანაც ევროკავშირის წევრები არიან – მოგზაურობენ, ევროპაში მუშაობენ, ცხოვრობენ ევროპულად!

ევროპულად ცხოვრება კი, პირადად ჩემთვის, პირველ რიგში კომპრომისის კულტურას ნიშნავს – იმას, რაც ვერ დამკვიდრდა ქართულ პოლიტიკაში, რადგანაც „ემოციურ-ირაციონალური“ ქართველობა კომპრომისს, როგორც წესი, სიმხდალედ მიიჩნევს.

„შევარდნაძის ეპოქა დასრულდა!“. ასე უპასუხებენ დღევანდელი ხელისუფლების მომხრეები იმათ, ვინც სააკაშვილის კურსს სიჯიუტის, სწორხაზოვნების, ინფანტილიზმის გამო აკრიტიკებს. თუმცა დღეს, შესაძლოა, ასევე პირდაპირ და სწორხაზოვნად დაისვას კითხვა, საერთოდ ჰქონდა თუ არა შევარდნაძის ხელისუფლებას რაიმე კურსი, რაიმე პოლიტიკა? და თუ შევთანხმდებით, რომ არ ჰქონდა, უფრო ადვილი გახდება დისკუსია „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ მოსულ ხელისუფალთა პოლიტიკაზე, უფრო ადვილი გახდება იმის თქმა, რომ ქართული საზოგადოება და, შესაბამისად, საქართველოს ხელისუფლება, ვერა და ვერ ეუფლება პოლიტიკის ანაბანას – დიალოგის და კომპრომისის უნარს.

კი, რა თქმა უნდა, მნიშვნელოვანია, რომ ლატვია საქართველოზე გვიან გახდა საბჭოთა ოკუპაციის მსხვერპლი. პროტესტანტული კულტურის ტრადიციებსაც დიდი მნიშვნელობა აქვს – პროტესტანტს, მოგეხსენებათ, არ სჭირდება შუამავალი ღმერთთან, ამიტომ ამ კულტურაში თითქმის გამორიცხულია „კეთილი მეფის“ მოთხოვნილება, ისევე, როგორც ყველაფრის გადაბრალება „ცუდ მეფეზე“... მაგრამ დიალოგის ხელოვნების დაუფლება წესით არ უნდა ყოფილიყო რთული კულტურისთვის, რომელსაც „უძველეს ევროპელობაზე“ აქვს პრეტენზია.

არ გამოვიდა. არ გამოდის. ხელისუფლება არ უთმობს ოპოზიციას და ოპოზიციას უჭირს კომპრომისზე წასვლა. ქართული საზოგადოების დიდი ნაწილი ღიზიანდება კომპრომისზე და ოპონენტთან დიალოგის დაწყებას „ლაჩრობად“ აღიქვამს... ჰოდა, აბა, ქვეყნის მთავარ მტერთან როგორღა მოგვარდება ურთიერთობა? ვინ შეძლებს დიალოგს ისეთ ირაციონალურ ძალასთან, როგორიც რუსეთია? ამას ისევ სხვის იმედზე ყოფნა არ ჯობია? ამერიკის, ევროპის, სიცხის, ხანძრების... მოკლედ, შუამავლის, რომელიც ყველაფერს მოაგვარებს, მე კი დამიტოვებს უკომპრომისოს, უშიშრის, დრაკონთან მებრძოლი „მართალი კაცის“ იმიჯს, რომელსაც ქართული კულტურა საუკუნეების მანძილზე ამკვიდრებდა.

ლატვიაში ამდენმა რუსულმა ენამ და ამდენმა რუსმა ნამდვილად გაგვაღიზიანა. ამას გულწრფელად ვწერ და ვერანაირი პოლიტკორექტულობა ვერ მაიძულებს, შევნიღბო ჩემი ემოციები. მეც ხომ ამ „ნარცისული კულტურის“ შვილი ვარ, ბაქი-ბუქის მოყვარული კულტურის! მაგრამ რიგაში ყოფნის ბოლო დღეს ვიგრძენი, რომ ამ ემოციას „საფრთხე“ დაემუქრა; ისიც გავაცნობიერე, რომ სწორედ კომპრომისის და დიალოგის უნარმა ააშენებინა ლატვიელებს მშვიდი და თავისუფალი ქვეყანა, რომელიც იმიტომაც არის მშვენიერი, რომ განსხვავდება თუნდაც მეზობელი ლიტვისგან და ესტონეთისგან – აქ რუსულად ლაპარაკის არ ეშინიათ, აქ მოძრაობენ „რქიანი ავტობუსები“, არ უყვართ „გაქუცული დოლარები“, მაგრამ თავს ევროპის ნაწილად მიიჩნევენ. და, შესაბამისად, ევროპა მიიჩნევს ლატვიას თავის ნაწილად.

რამდენიმე კვირის წინ, მცირედი პაუზით, ფეისბუკზე ორი ერთმანეთის მსგავსი კატეგორიული რჩევა მივიღე: ჯერ პაატა საბელაშვილი ითხოვდა თავისი მეგობრებისგან, რომ „ფრენდების“ სიიდან ლადო სადღობელაშვილი ამოეშალათ; ოდნავ მოგვიანებით კი თავად ლადო სადღობელაშვილმა მოგვმართა ამავე მოთხოვნით მის ფეისბუკელ მეგობრებს. ორივე გვემუქრებოდა, რომ ვინც ამ მოთხოვნას არ შეასრულებდა, მასთან მეგობრობის შანსს სამუდამოდ დაკარგავდა.

თუ ამ ორ ადამიანს არ იცნობთ, გეტყვით, რომ პაატა საბელაშვილი უკიდურესი ლიბერალია, ხოლო ლადო სადღობელაშვილი – უკიდურესი კონსერვატორი. ერთმანეთის არ ესმითო, რომ ვთქვა, რბილად ნათქვამი გამომივა. იმდენად ვერ ეგუებიან ერთმანეთს, რომ თუ ერთს დაელაპარაკები, მეორე აღარ დაგელაპარაკება. ამით კი პაატა და ლადო გაჭრილი ვაშლივით ჰგვანან ერთმანეთს.

ჩემი აზრით, ეს ორი ადამიანი მთლიანობაში ზუსტად ასახავს ბოლო წლების თბილისური ცხოვრების მთავარ ტენდენციებს. საზოგადოების ერთი ნაწილი უკიდურესად კონსერვატიულია, ყოველგვარი სიახლისთვის და არჩევანისთვის ჩაკეტილი, სწორხაზოვანი და თვითიზოლაციაში მოქცეული. მეორე ნაწილი კი უკიდურესად ლიბერალურია, იმდენად უკიდურესად, რომ მის წიაღშიც მრავალფეროვნებისთვის და არჩევანისთვის (მაგალითად, ლადოსთან ფეისბუკური მეგობრობისთვის) ადგილი აღარ რჩება.

თუ მაინცადამაინც არჩევანი გვინდა, შეგვიძლია, ამ ორს შორის ავირჩიოთ – ერთი მხრივ, მზარდ ანტილიბერალურ, ნაციონალისტურ–მართლმადიდებლურ აგრესიას ჩვენი ხმა შევუერთოთ; მეორე მხრივ, საზოგადოების შუბოსნურ–ლიბერალური მოდერნიზაციის აკვიატებული იდეის დანერგვაში ჩავერთოთ. დავაკვირდეთ, რამდენი ადამიანი შეეფარა რადიკალ–კონსერვატორებსაც და შუბოსან ლიბერალებსაც; რამდენმა იგრძნო თავი კომფორტულად გარემოში, რომელშიც ასარჩევი აღარაფერია – ყველაფერი უკვე არჩეული და გადაწყვეტილია. თუ მართლმადიდებელ მშობელთა კავშირს ჭეშმარიტების უშრეტ წყაროზე მიუწვდება ხელი, სამაგიეროდ, მეორე მხარეს, პატრიოტულ ბანაკებში, ლიდერია ყოველთვის მართალი.

ორივე მხარეს აქვს მარტივი პაროლი, რომელიც გზამკვლევია „თავისიანებსა“ და „უცხოებს“ შორის – როგორც, მაგალითად, მისალმების წესი იყო ფაშისტურ გერმანიაში. რადიკალი კონსერვატორებისთვის „ჩემიანობა“ ამერიკის ლანძღვით იწყება; შუბოსანი ლიბერალების „სავიზიტო ბარათი“ კი რუსეთის გინებაა. შუალედურ სივრცეს არც ერთი მხარე აღიარებს და არც მეორე. ვთქვათ, თუ ვამბობ, რომ დასავლური მედიასტანდარტის დანერგვას სიკეთის მოტანა შეუძლია ჩვენი ქვეყნისთვის, აუცილებლად ლევან რამიშვილის ფარული ხელმძღვანელობით ვმოქმედებ; ხოლო თუ ვფიქრობ, რომ საქართველო რუსეთს ომს ვერ მოუგებს და არც უნდა ცადოს, ცხადია, ჩამორჩენილი და სადღობელაშვილის მეგობარი ვარ.

ორივე მხარე ფაქიზად რეაგირებს ცნებაზე „ქართული“, თუკი ეს ცნება თვითმყოფადობას, ისტორიას, ტრადიციებს, კულტურას უკავშირდება. კონსერვატორებს საკუთარი ქართველობა ფუყე, უშინაარსო სიამაყით ავსებს; ლიბერალები კი ახალ იდენტობას ეძებენ და „ჩვეულებრივი“ ქართველობის მიმართ ცინიზმს და ქედმაღლობას არ მალავენ.

ორივე მხარე მწვავედ რეაგირებს ეკლესიურ თემებზე. კონსერვატორები მუდამდღე გაღეღილი მკერდით ეფარებიან დედა ეკლესიას; ლიბერალებს კი ის დღე დღედ არ მიაჩნიათ, პატრიარქს და სამღვდელოებას თუ არ შეუტიეს.

ამ ორ მხარეს შორის ფიზიკური შეხლა–შემოხლაც უკვე მოხდა. ეს, ერთი შეხედვით, უცნაურია, რადგან რადიკალ კონსერვატორებს, საკუთარი ბუნებიდან გამომდინარე, კი სჩვევიათ შოკისმომგვრელი სიახლით სწრაფი აღშფოთება; მაგრამ ლიბერალი, წესით და რიგით, ვერ მისცემს თავს უფლებას, თუნდაც ყველაზე ოდიოზური გავლენის წიაღში მოხვედრილ ადამიანებს ცხვირ–პირი უმტვრიოს. ოღონდ, ლიბერალიც არის და ლიბერალიც – შუბოსანი ლიბერალი სულ სხვაა!

ამ ვითარებაში ყველაზე გულსაკლავად ის მიმაჩნია, რომ შუბოსნები ხელისუფლების იდეოლოგიურ საყრდენს ქმნიან; რადიკალი კონსერვატორები კი ოპოზიციის ბანაკს უდგამენ სულს და ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ აპირებენ საკუთარი იდეალების ხორცშესხმას.

* * *

ორიოდე დღის წინ ჩემმა მეგობარმა ვასიკო მაღლაფერიძემ გამახსენა „ვეფხისტყაოსანში“ ნაწინასწარმეტყველები ომი დევებსა და ქაჯებს შორის. დევები ძლიერები, მაგრამ ტლანქები არიან; ქაჯები კი – მოქნილები და მრავლის მცოდნენი. კლასიკა უკვდავია: დღევანდელი საქართველო ისევ დევებისა და ქაჯების ომისთვის ემზადება. ქაჯები თუ წააგებენ, დევები მოიგებენ; თუ არადა, დევები წააგებენ და ქაჯებს დარჩებათ ქვეყანა.

* * *

ამასობაში, სად ვართ ჩვენ, ვისთვისაც დევები და ქაჯები ერთნაირად მიუღებელია? ვინც ზუსტად ვიცით, რომ სადაც დევები და ქაჯები ებრძვიან ერთმანეთს, იქ ვერც დემოკრატია დამკვიდრდება და ვერც სამოქალაქო საზოგადოება განვითარდება? ვისაც მხოლოდ ის მიზანი გვაქვს, რომ დევებსა და ქაჯებს შორის ომი საერთოდ არ შედგეს და მათ შორის მოგებულს კი არ დარჩეს ჩვენი სამშობლო, არამედ – ჩვენ დაგვრჩეს, ადამიანებს?

სინამდვილეში, კი ვართ სადღაც აქვე, განსმდგომ შუაკაცებად, მაგრამ, ჯერჯერობით, არ ვიცით, ადამიანმა დევს და ქაჯს როგორ უნდა აჯობოს. არადა, ღვთის ხატად შექმნილმა ადამიანმა ეს უკვე ბევრჯერ შეძლო – მითოსშიც, ზღაპარშიც, ეპოსშიც... შესაძლებელია, ეს რეალობაშიც მოხდეს.

ოღონდ, რეალობაში ქაჯებს და დევებს გამარჯვების მეტი შანსი აქვთ, ვიდრე ადამიანებს.

თითქმის ერთი კვირაა ვუზივარ კომპიუტერს და ვცდილობ, რაღაც დავწერო რუსეთ-საქართველოს ომის მეორე წლისთავზე.
ვათვალიერებ პირად არქივს, ვუსმენ აუდიოჩანაწერებს, გაკეთებულს გორში, კარალეთში, ერგნეთში, სამთავრობო პრესცენტრში, ქუჩებში, სამხედრო ჰოსპიტალში, დაბომბილ სახლებთან, ქართველი ჯარისკაცების პოზიციებზე და შემდეგ უკვე რუსეთის საოკუპაციო ჯარების კოლონებთან, რომლებიც მოიწევდნენ და მოიწევდნენ საქართველოს შუაგულისკენ. საკმარისია დაალაგო ეს ხმები გარკვეული თანმიმდევრობით, დაუმატო მცირედი კონტექსტი, სტატისტიკა და რადიორეპორტაჟიც მზად არის.

მაგრამ არსებობს ერთი ხმა, რომლის ადგილის განსაზღვრა რეპორტაჟში ძალიან მიჭირს და მთელ სიუჟეტურ ხაზს მინგრევს. ეს ხმა მიხეილ სააკაშვილს ეკუთვნის და ჩაწერილია 2008 წლის 8 აგვისტოს დილით. საქართველოს უმაღლესი მთავარსარდალი მიმართავს ხალხს და აცნობებს, რომ ქართულმა ჯარმა შეუპოვარი ბრძოლებით („ბრძოლა იყო თითოეული ხისა და თითოეული სახლისათვის“) დაიკავა ქალაქი ცხინვალი და რომ ცხინვალს მთლიანად აკონტროლებენ ქართული შენაერთები.

მახსოვს ამ განცხადებით გამოწვეული სიხარული გორის ქუჩებში, ეზოებსა და პრესცენტრში შეგროვილ ჟურნალისტებს შორის, რომლებიც ერთმანეთს გაკვირვებულები ულოცავდნენ, რომ ყველაფერი ასე მალე დამთავრდა. თუმცა ამ განცხადებიდან რამდენიმე საათის შემდეგ გორის სამხედრო ჰოსპიტალი გაივსო ცხინვალიდან ევაკუირებული დაჭრილი ქართველი ჯარისკაცებითა და დაღუპულთა გვამებით.

8 აგვისტო იყო მთელი ხუთდღიანი ომის კულმინაციაც, კვანძის გახსნაც და ტრაგიკული ფინალიც.

ამ განცხადების გამო საქართველოში დავა დღემდე არ წყდება: ოპონენტები ამბობენ, რომ საქართველოს პრეზიდენტი არ ფლობდა ზუსტ ინფორმაციას სამხედრო მოქმედების ადგილიდან, რადგან ქართული ჯარი შევიდა მხოლოდ ცხინვალის შესასვლელში, ე.წ. „დუბოვაია როშჩაში“, და 2008 წლის 8 აგვისტოს, შუადღისას, დიდი დანაკარგებით მალევე დაიხია უკან რუსეთის საავიაციო იერიშების შემდეგ. საქართველოს ხელისუფლების წარმომადგენლები კი ამ ყველაფერს დუმილით უვლიან გვერდს. დღემდე უპასუხოდ არის დარჩენილი შეკითხვა, თუ რატომ ვერ შეასრულეს საბრძოლო დავალება ე.წ. ჯავის მიმართულებაზე მოქმედმა შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და თავდაცვის სამინისტროს ქვედანაყოფებმა. რუსეთ-საქართველოს აგვისტოს ომის ფაქტების დამდგენმა საპარლამენტო დროებითმა კომისიამაც არსებითი ვერაფერი დაადგინა ჯავისა და კოდორის საბრძოლო ოპერაციების შესახებ.

ერთმა ახლად დამეგობრებულმა ფეისბუკელმა სტუდენტმა, რომელიც საკურსოს წერს 2008 წლის აგვისტოს ომზე, ამას წინათ მკითხა: რა იქნებოდა, ჯავის მიმართულებაზე მოქმედ დაჯგუფებას რომ შეესრულებინა დასახული საბრძოლო ამოცანა და გაენადგურებინა მოწინააღმდეგის გამაგრებული რაიონი და შემდეგ როკის გვირაბიც აეფეთქებინაო? არ ვიცი, რა იქნებოდა, შესაძლოა უფრო უარესიც ყოფილიყო-მეთქი, ვუპასუხე და იქვე განვუმარტე, რასაც ვგულისხმობდი: შეიტყუებდნენ უფრო მეტ ქართულ სამხედრო ძალას და სამოქალაქო ხელისუფლებასაც ხაფანგში და მერე ამოხოცავდნენ ავიაციით, „ისკანდერებით“ და „ტოჩკა უ“- ებით-მეთქი. „ეგ, ალბათ, ასეა, მაგრამ მაშინ ნამდვილი ომისა და ბრძოლების ისტორია მაინც დაგვრჩებოდაო საამაყოდ“, - მიპასუხა მან.

ვწერ ახლა ამას და, პირველ ყოვლისა, საკუთარ თავზე ვბრაზდები: ვინ ვართ, რომ ასე იოლად ვისაუბროთ იმ ადამიანებზე, რომლებსაც კონკრეტულ ისტორიულ ვითარებაში საბრძოლო ამოცანის დავალება მიანდო ქვეყანამ? ბოლოს და ბოლოს, პატარა ქვეყნის არმია ებრძოდა უზარმაზარი იმპერიის ჯარს, რომლისთვისაც საქართველოს ტერიტორია მხოლოდ საბრძოლო მოქმედების მოედანია, რომელიც შეგიძლია „გადატკეპნო“ ყველაფრით, რაც ხელში მოგხვდება, შეაწყვიტო ათასობით შენი ჯარისკაცი და მშვიდობიანი მოსახლეობა, ოღონდ მოიპოვო „პიროსის გამარჯვება“. ანდა ვინ იცის, რა ამოძრავებდა საქართველოს უმაღლეს მთავარსარდალს ყველაზე საბედისწერო მომენტში, ისტორიის ტაბლოზე 08.08.08-თი რომ აღიბეჭდა? იქნებ იმით, ცხინვალის გათავისუფლებაზე რომ ლაპარაკობდა, მიხეილ სააკაშვილი ცდილობდა მოწინააღმდეგის ყურადღების გადატანას ჯავიდან, სადაც წუთები წყვეტდა ოპერაციისა და ასობით ქართველი ჯარისკაცის ბედს?

ყველაფერი ამაოა: გამარჯვებას ბევრი მშობელი ჰყავს, დამარცხება კი ობოლიაო. თანაც ისტორიას არ უყვარს კავშირებითი კილო: რა იქნებოდა, ჯავა რომ აეღო საქართველოს ჯარს, რა იქნებოდა, რომ როკის გვირაბი აფეთქებულიყო? რა იქნებოდა, რომ რუსეთი არ ჩარეულიყო? რა იქნებოდა, რომ რუსეთის ყველა საფრენი აპარატი ჰაერში განადგურებულიყო? რა იქნებოდა, შეერთებულ შტატებსა და ნატოს ჯარები რომ გამოეგზავნათ და რუსეთის სამხედრო ძალები კავკასიონის იქით გადაეყარათ? - ეს შეკითხვები უკვე წარსულის კიდობანში აწყვია და იქიდან მათი ამოღება სამგლოვიარო რიტუალისათვის თუ გამოდგება.

უფრო მნიშვნელოვანია იმაზე ფიქრი, თუ რა იქნება ხვალ და შეძლებს თუ არა საქართველო, ეროვნული ენერგიის კონსოლიდაციითა და გონიერებით, თავიდან აიცილოს საფრთხეები და უკან დაახევინოს მოწინააღმდეგეს მის მიერვე აშენებული „ბერლინის კედლისა“ და უკანონოდ გავლებული გამყოფი ხაზების იქით.

საუკუნეების მანძილზე ცნება “წიგნის ჭია” ადამიანს გულისხმობდა, წიგნის “გარდარეული” სიყვარულით შეპყრობილ ადამიანს. არ ვიცი, ზუსტად რა დროიდან მოყოლებული იყენებდნენ ამ ტერმინს ქართულ ენაში, მაგრამ ევროპულ ენებში რომ ამ გამოთქმას ხანგრძლივი ტრადიცია ასაზრდოებს, ცხადია. Bookworm, Bücherwurm, Книжный червь... სიტყვა ენიდან ენაში გადადიოდა, შესაძლოა ნაწილობრივ მნიშვნელობასაც იცვლიდა, მაგრამ სიტყვის აღსანიშნი ყოველთვის იგივე რჩებოდა. მწერი საკმაოდ გვიან აღნიშნეს ამ ტერმინით და დღევანდელ ბლოგში სწორედ ამ მწერებზე მინდა ვისაუბრო. ადამიან-წიგნის ჭიებზე როგორმე სხვა დროს დავწერ, დღეს კი რეალურ წიგნის ჭიებს მივხედოთ, ანუ ყველაზე წიგნიერ მწერებს.

ასეთები რამდენიმე კატეგორიაში შეგვიძლია მოვაქციოთ:
1. მწერები, რომლებიც შუქზე, წიგნის კითხვისას მოფრინდებიან ხოლმე.
2. მწერები, რომლებიც წიგნებში ცხოვრობენ და წიგნებითვე იკვებებიან, ანუ ბიბლიოფაგი მწერები.
3. მწერები ლიტერატურიდან, ისინი, ვისაც მწერლებმა გაუთქვეს სახელი.

პირველ კატეგორიაში ძირითადად ქინქლები და ფარვანები შედიან. თან ახლა, მოგეხსენებათ, ზაფხულია და განსაკუთრებით ეს “წიგნის ჭიები” არ გვანებებენ თავს. ზაფხულის ღამის წაკითხვები ხშირად დიდი მსხვერპლით მთავრდება ხოლმე, იმდენად, რომ ხანდახან წიგნის კითხვა აზრს კარგავს, თუმცა თუკი გათენებამდე გაუძლებთ, სასწაულის მომსწრენი შეიძლება გახდეთ. საქმე ისაა, რომ მზის ამოსვლისთანავე გადარჩენილი მწერები თავს დაანებებენ თქვენს უბადრუკ ნათურას და სამყაროს უმთავრესი მნათობისკენ, მზისკენ გაფრინდებიან ჟრიამულით.

მეორე კატეგორიაში ის მწერები შედიან, რომლებიც წიგნებში სახლობენ, იქვე სადილ-ვახშმობენ და იქვე მოისაქმებენ. ისინი ძირითადად ყდებში და ყდისპირა გვერდებში ცხოვრობენ. წიგნში ჩანერგილი კვერცხიდან იჩეკება მატლი, რომელიც შეიძლება ითქვას, წიგნის ხაშით იკვებება, სადაც ტყავის გარეკანი ფაშვის მაგივრობას წევს, შიდა მუყაო ან ხე – ჩლიქებისას, ძვლის წებო კი სურნელოვანი ნახარშია. რა თქმა უნდა, ამ თვალსაზრისით ძველი წიგნები გაცილებით უფრო ეკოლოგიურად სუფთა იყო, ვიდრე თანამედროვე. სწორედ ამიტომაა, რომ ზოგიერთ, ემულსიებით ნაწებებ და ქიმიო-თერმულად აკინძულ წიგნის ჭია ან არ უჩნდება, ან რაღაც უდღეური ჭიები იზრდებიან იქ.

ხანდახან ყდებზე ნახვრეტები ჩნდება ხოლმე, ეს უკვე დაფრთიანებული ჭიების, ანუ ხოჭოების ნახელავია, ისინი “მშობლიური ლიტერატურიდან” მიფრინავენ და სხვა, უცხო ლიტერატურებში ეძებენ ადგილებს გასამრავლებლად. ჭიების კვალი შიგნითაც ბევრია ხოლმე, წიგნში. ნახვრეტებით დაწყებული – მკრთალი ნაკვალევებით დამთავრებული.

ჩვენთან ყველაზე მეტად გავრცელებულია ქერცლა, ინგლისურად Silverfish. ვერცხლისფერი, ძალიან მოქნილი და სწრაფი მწერი, რომელიც მწერზე მეტად დედამიწის ბინადარ რაღაც უძველეს არსებას უფრო ჰგავს. არ მეგულება ადამიანი, ვინც ამ მწერს არ გადაყროდეს წიგნის კითხვისას. ჩვენს შორის ბევრია ისეთიც, ვისაც გვერდებს შორის ჩაუსრესია ეს უცნაური არსება. გაიხსენეთ, რამდენჯერ შეგხვედრიათ ამ მწერის ნაშთები, მისი ვერცხლისფერი ფერფლი, რომელიც ოდესღაც თქვენმა წინამორბედმა, ან თქვენვე მოაქციეთ დოსტოევსკის ან ფლობერის მარწუხებში და ამით სიცოცხლე მოუსწრაფეთ. და აი, წლების შემდეგ ისევ გამოგეცხადათ. ამგვარმა “ექსჰუმაციამ” შეიძლება ბევრ რამეზე ჩაგაფიქროთ. უყურებთ ერთ დროს უსწრაფეს მწერს და ხედავთ, რომ დღეს მისგან მხოლოდ უმჩატესი ნეშტია დარჩენილი, რომელსაც ან წიგნშივე ჩატოვებთ და მომავალ თაობებს შემოუნახავთ, ანდა ნაზი წკიპურტით მოაშორებთ ფურცელს.

სულ სხვა საფეხურია ხოჭოები, რომელთაგან განსაკუთრებით გამოირჩევა ანობიდების (Anobidae) ოჯახი, ანუ რკილები. მაგალითად A. Paniceum პურის რკილია, იგი კარგად დაფრინავს და როგორც ჩანს, კბილებიც მაგარი აქვს. ყველაფერს ღრღნის, რაც კი გზად შემოხვდება. ზომით ძალიან პატარაა, მაგრამ ძალიან გაუმაძღარია. ფქვილის, ორცხობილების და ავეჯის გარდა, მისი საყვარელი საცხოვრებელი და იმავდროულად სასადილო ადგილი წიგნის ყდებია. როგორც ზემოთაც ვთქვი, განსაკუთრებით უყვარს ძველი, მამაპაპური ყდები, ყველაზე მეტად კი ხეზე ტყავგადაკრულები ეგემრიელება თურმე.

ხოჭოებს შორის ყველაზე იდუმალი Xestobium rufovillosum-ია, ინგლისურად მას Deathwatch Beetle-ს უწოდებენ, ანუ უკანასკნელი ჟამის ხოჭოს, რომელიც ბევრგან სიკვდილის სიმბოლოდაც იქცა. საქმე ისაა, რომ ეს მწერი, რომელსაც უფრო ტილი ეთქმის, ვიდრე ხოჭო, საათის წიკწიკის მაგვარ ხმას გამოსცემს და ამით იგი დიდი ხანია ცრუმორწმუნეთა ფანტაზიას ასხამს ფრთებს.

წიგნს ერჩიან ხოჭოები ტყავიჭამიების ოჯახიდანაც (Dermestidae), სადაც პირველ რიგში მუზეუმის ტყავიჭამიები (Anthrenus Varius) და ბეწვეულის ტყავიჭამიები უნდა დავასახელოთ, რომელსაც ინგლისურად, ხალიჩის ხოჭოსაც უწოდებენ (Attagenus piceus). ყველაზე საშიშია შაშხის ტყავიჭამია, ანუ Dermestes lardarius. ამ ხოჭოს მატლები თურმე წიწილებსაც კი ესხმიან თავს, ყოველ შემთხვევაში ენტომოლოგიის სახელმძღვანელოში ასე წერია. ჰოდა, ადვილი წარმოსადგენია, თავად ხოჭოები რას იზამენ, როცა მატლები ასეთი თამამები არიან.

უნდა აღინიშნოს თამბაქოს ხოჭოც, Lasioderma serricorne, რომელიც ჩვენში ყველაზე მეტად აფხაზეთში იყო გავრცელებული. იგი ძირითადად თამბაქოს ფოთოლს აზიანებდა, მზა პროდუქციასაც, გარდა ამისა, ეს მწერი სხვა რამეებსაც ეტანება, განსაკუთრებით კი სურნელოვანი წიგნების დაგემოვნება უყვარს.

ცალკე კატეგორიაში შედის წიგნის ტილი, ანუ Psocoptera-ს, თივიჭამიების ოჯახის მრისხანე წარმომადგენელი, მაღალ-მაღალი სახელით - Liposcelis Divinatorius.

წიგნის მოყვარულები არიან ტარაკნებიც, განსაკუთრებით კი გერმანული ტარაკანი (Blattella Germanica), აღმოსავლური ტარაკანი (Blatta Orientalis) და კიდევ სხვა რამდენიმე სახეობის ტარაკანი.

წიგნებს ბაღლინჯოები, პეპლები და ობობებიც კი ეტანებიან, ასევე ტერმიტებიც, ძალიან მაზალო არსებები, რომლებიც იკბიანებიან და კბენენ განურჩევლად ყველას, მკითხველსაც და ალბათ წიგნის პერსონაჟებსაც.

ვინ იცის, ასეთი მწერების რამდენი კოლონია მიპოვია სხვადასხვა წიგნში. გადაფურცლავ და თვალწინ უძველესი ცივილიზაციები გადაიშლება, ყორღანები და სამსხვერპლოები, გზებით და არხებით დაქსელილი გამქრალი სამყაროები. მაგალითად, გასული საუკუნის 30-იან წლებში გამოცემული “სანტილიანელი ჟილ ბლასის ამბავი” სწორედ ასეთ დაღუპულ ცივილიზაციად წარმომიდგა, როცა ამ რამდენიმე წლის წინ შევიძინე. სამაგიეროდ ნამდვილი მეგაპოლისის ცხოვრებით ცხოვრობდა 70-იან წლებში გამოცემული კორტასარის მოთხრობების კრებული, რომელიც, ვაი, რომ ამჟამად უკვე ბოლომდეა შეჭმული.

განსაკუთრებით კარგ საკვლევ მასალას იძლევა სოფლის წიგნები, ანუ წიგნები, რომელთაც ძალიან დიდი ხანია აღარავინ ეკარება და რომელთაც, ღმერთმა უწყის, ჯანიანი სოფლელი მწერების მერამდენე თაობა ღრღნის. უნდა ითქვას, რომ მწერების გარდა ამ წიგნებს თაგვებიც ეპარებიან ხოლმე.

ბოლო, მესამე კატეგორია ყველაზე დიდია და ამბებით სავსე. ესაა ლიტერატურიდან ამოკითხული მწერების ისტორიები. გრეგორ ზამზა კაფკას “მეტამორფოზიდან”, რომელმაც “ერთ მშვენიერ დღეს გაიღვიძა და აღმოაჩინა, რომ საშინელ მწერად გადაქცეულიყო”, ჩრჩილი ჯულიან ბარნსის რომანიდან “სამყაროს ისტორია 10½ თავად”, რომელიც არც მეტი, არც ნაკლები, მისი რომანის პირველი თავის მთხრობელია. შეგვიძლია გავიხსენოთ ენტომოლოგი მწერლებიც, მეპეპლე ვლადიმირ ნაბოკოვი და მეკოღოვე ერლომ ახვლედიანი, ვისაც მისი მეგობარი, დათო ჯავახიშვილი მწერლომ ახვლედიანსაც ეძახდა. დაბოლოს, მინდა ერლომ ახვლედიანთან დაკავშირებული ერთი ამბით დავასრულო წიგნის ჭიებზე წერა. ერთხელ თურმე ბატონ ერლომს რაღაცის წერა დაუმთავრებია, და ტრადიციულად, წერტილი დაუსვამს. ცოტა ხნის შემდეგ კი დაუნახავს, როგორ დაძრულა ეს წერტილი ადგილიდან, გადაუდგამს რამდენიმე ნაბიჯი და გაფრენილა, ტექსტი კი დაუტოვებია წერტილის გარეშე. ამიტომ, სანამ ჩემი წერტილიც გაქცეულა, სჯობს დავამთავრო წიგნის ჭიების ამბავი, ამბავი რომელიც ყველა ნამდვილ წიგნის ჭიას ეძღვნებოდა.

იცნობდეთ სეხნიებს!