რამდენიმე ჰექტარზე გადაჭიმული ნაქალაქარი ექსპედიციის ხელმძღვანელის, არქეოლოგ ვაჟა სადრაძის თქმით, კასტელური (ციხე-სიმაგრის) ტიპის დასახლებაა, სადაც აშკარად იგრძნობა ბიზანტიური და რომაული გავლენები. ბრტყელი აგურებითა და ნათალი ქვებით ნაშენი კომპლექსის მსგავსი დასავლეთ საქართველოში სხვა არ არსებობს, თუკი ციხე-გოჯს არ ჩავთვლით, რომელიც ერთ დროს დედაქალაქი იყო.

ნაქალაქარის ცენტრში იდგა სამნავიანი ბაზილიკა, მის გვერდით კი იყო მარტირიუმი - წმინდანის სამარხი ადგილი. ამ მონაკვეთს გარს აკრავს გალავანი. მიუხედავად იმისა, რომ ძეგლს ნახევარ საუკუნეზე მეტია იკვლევენ, ის ბოლომდე შესწავლილი მაინც არ არის.

ვაშნართან დაკავშირებით ისტორიული ცნობები შემონახული არ არის. არსებობს შვეიცარიელი მოგზაურის, სიძველეების მკვლევრისა და გეოლოგის, დიუბუა დე მონპერეს, მეცხრამეტეს საუკუნეში გაკეთებული ჩანაწერი, რომ ძეგლამდე მისასვლელად ქვის ხიდზე გადავიდა. ეს ხიდი დღეს უკვე აღარ არსებობს. ადგილობრივებიდან ერთს მაშინ მონპერესთვის უთქვამს, ადრე აქ ურიების დასახლება იყოო.

„რამდენად სწორია, ძნელი სათქმელია, მაგრამ მსგავსი მარტერიუმები სწორედ სირია-პალესტინის ტერიტორიებზეა აღმოჩენილი. სარკოფაგებიც, წარმომავლობის თვალსაზრისით, არის ისევ სირია-პალესტინის. შესაძლებელია, ეს იყო ურიდან წამოსული დიასპორა, ალბათ ქრისტიანი ებრაელების, რომლებიც დასახლდნენ აქ, ისევე როგორც მცხეთაში ან ბოლნისის ტერიტორიაზე“, - ჰყვება ვაჟა სადრაძე.

ეს მარტირიუმი ჯერ კიდევ 1949 წელს იპოვეს. შიგ ორი ადამიანის ნეშტიც იყო, სავარაუდოდ, წმინდანების. არ შემონახულა არც ძვლები, არც სარკოფაგები. არც ის არ არის ცნობილი, ვინ იყვნენ აქ დაკრძალული ადამიანები.

„მსგავსი მარტირიუმი, ე.წ. მავზოლეუმი საქართველოში სხვა არ არსებობს“, - ამბობს არქეოლოგი მერაბ ძნელაძე, რომელიც ამ ძეგლზე მუშაობს.

ნაქალაქარის ტერიტორიას წლების განმავლობაში სხვებიც იკვლევდნენ. აქ აღმოჩენილია მესამე საუკუნისთვის დამახასიათებელი მინის ჭურჭელი. ამიტომაც ვარაუდობენ არქეოლოგები, რომ ძეგლი არათუ მერვე, შესაძლებელია მესამე საუკუნისაც იყო.

ასევე აღმოჩენილია ქვები, ბირთვები, რომლებსაც ლოდსარტყორცნებისთვის იყენებდნენ. ამის გამო ვარაუდობენ, რომ ნაქალაქარი სწორედ მტრის შემოსევამ დაანგრია.

„სანათლავის ქვეშ აღმოჩნდა სამარხი, სადაც ოქროს ნივთები იპოვეს. არ ვიცი დიდგვაროვანი იყო ვინმე დამარხული თუ არა, მაგრამ აშკარად ადრეულია. ასეთი ნივთები ქრისტიანულ სამარხს არ სჩვევია. არსებობს ტრადიცია, რომ გულაღმა დამარხულ ადამიანს ოქროს ნივთები არ უნდა ჩაატანონ. უფრო ადრეულ ეპოქაში ხელფეხმოკეცილებს მარხავდნენ“, - ამბობს ვაჟა სადრაძე.

ნაპოვნი ნივთებიდან ერთზე ბერძნული წარწერაა, რომელიც ბოლომდე ჯერ ვერ გაშიფრეს.

იპოვეს სამარხიც, ამჯერად ნეშტით, რომელიც ჯერ კიდევ 1949 წელს გაუთხრიათ და მიუტოვებიათ.

„როდესაც შესაძლებლობა მოგვეცა სამუშაოები გაგვეგრძელებინა, გალავნის შიდა სივრცე გავწმინდეთ. იქ ძალიან დიდი მიწის მასა იყო, რამდენიმე ასეული ტონა და მოვახსნევინეთ. მეორე და მესამე კოშკებს შორის გალავანი წელს მთლიანად შევისწავლეთ“, - ამბობს ვაჟა სანდრაძე. - მომავალში ალბათ ამ გალავანს მდინარე სკურდუმამდე გავყვებით.“

არქეოლოგები ვარაუდობენ, რომ ეს უნიკალური ადგილი მერვე საუკუნეში არაბების შემოსევამ დაანგრია. მოგვიანებით აქ ნაკაშიძეების სამფლობელო იყო, უკვე კომუნისტების ეპოქაში კი, 1949 წელს აქ ჩაის ფაბრიკის მშენებლობა წამოიწყეს. ძეგლი გაიძარცვა კიდეც, ერთი ქვა ცხრა კილომეტრის იქით იპოვეს სახლის კედელში ჩატანებული.

„შესაძლოა ამ ადგილის სახელწოდება ვაშნარი, არა ვაშლიდან, არამედ „ვაშინერიდან“ მოდიოდეს, რაც ტაბუს ნიშნავს. დასავლეთ საქართველოში დიდხანს თუ არ იცხოვრე, ადგილი ეგრევე ხავსითა და ბარდებით იფარება, შიგ ვეღარ შეხვალ. საბოლოდ შესაძლოა ამიტომაც ეძახდნენ ვაშინერს. გურიაში ბევრი ტოპონიმია, რომელსაც ძველი ფესვები აქვს, თუნდაც აიეტის მთა ან აკეთი, რომელიც აკე მეფეს უკავშირდება. ასევეა ვაშინერიც. ალბათ წყაროებში გამოჩნდება ეგ, კარგი ძიებაა საჭირო“, - ამბობს მერაბ ძნელაძე.

ძეგლის შესწავლის შემდეგ გადაწყვეტილია, რომ კომპლექსი გადაიხუროს. არქეოლოგები ფიქრობენ, რომ ამ ადგილს ბევრ კითხვაზე შეუძლია პასუხის გაცემა და ახალი კითხვების წამოჭრაც.