(ეძღვნება საქართველოს პრემიერ-მინისტრ ბიძინა ივანიშვილს)

მოკლე პასუხი ასეთია: არ გვინდა შეიცვალოს საქართველოს კონსტიტუციური წყობა, რომელიც ადამიანის ძირითადი უფლებების და თავისუფლებების გარანტიას იძლევა.

გრძელი პასუხისათვის იქიდან უნდა დავიწყო, რა არის თეოკრატია. თეოკრატია სახელმწიფოს ისეთი ფორმაა, რომელშიც ქვეყანას ღმერთი მართავს თავისი წარმომადგენლების საშუალებით. კანონების წყარო მოქალაქეების ნება კი არა, რელიგიური კანონია. თეოკრატიაში ხშირად - მაგრამ არა აუცილებლად - რელიგია მმართველობის წყაროც არის. კულტურულად და გეოგრაფიულად ჩვენთვის ყველაზე ახლო თეოკრატია ბიზანტია იყო. ბიზანტიის იმპერატორი იყო ქრისტეს, ზეციური იმპერატორის მოადგილე დედამიწაზე. დასავლეთ საქრისტიანოში ამ მოადგილეობას ერთმანეთს ცვალებადი წარმატებით საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორი და რომის პაპი ეცილებოდნენ.

თანამედროვე თეოკრატია სეკულარიზაციის, ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის და თანამედროვე სახელმწიფოს წარმოშობის პროდუქტია. თანამედროვე სეკულარული სახელმწიფო XVII საუკუნეში დაიბადა იმის გაცნობიერებიდან, რომ ჭეშმარიტებაზე დავა ან მასზე მონოპოლია სახელმწიფოს საქმე არ არის. რელიგიური ომების გამოცდილებამ, სადაც უმცირესი დოგმატური განსხვავებების გამო ადამიანები იოლად ასალმებდნენ ერთმანეთს სიცოცხლეს (ბართლომეს ღამე მხოლოდ ერთი მაგალითია) აჩვენა, რომ სახელმწიფო უნდა ყოფილიყო ადამიანების მშვიდობიანად თანაცხოვრების მექანიზმი, სადაც, ვთქვათ, კათოლიკეს და პროტესტანტს შეეძლოთ თავიანთი რწმენა თავისუფლად გამოეხატათ. თანამედროვე სახელმწიფო ისე განვითარდა, რომ რელიგიამ მასში კერძო ფუნქცია შეიძინა, თუმცა არ გამქრალა. სეკულარული სახელმწიფო არ არის „უღმერთო“ ან ათეისტური სახელმწიფო. სეკულარულ სახელმწიფოში ყველა მორწმუნეს და ეკლესიას თვითგამოხატვის ყველა საშუალება აქვს (ძალადობრივის გარდა).

ვიღაცას მოულოდნელად შეიძლება მოეჩვენოს, მაგრამ მსოფლიოში „ტრადიციული“ თეოკრატია თიათქმის არ არსებობს. ყველაზე ძველი, ტიბეტური, XVII საუკუნისაა. ვატიკანი, სადაც პაპი ერთდროულადაა ეკლესიის და სახელმწიფოს მეთაური, დასავლეთში შემორჩენილი ბოლო თეოკრატიაა, რომელიც თავის არსებობას ბენიტო მუსოლინის უმადლის. ყველა ისლამური თეოკრატია XX საუკუნის პროდუქტია. თანამედროვე თეოკრატია ის არის, რასაც ბრიტანელი მეცნიერი ერიკ ჰობსბაუმი „გამოგონებულ ტრადიციას“ ეძახის.

თანამედროვე თეოკრატიებმა თანამედროვე სახელმწიფოს ინსტრუმენტები რელიგიური დოგმების დაკანონებისათვის გამოიყენეს. თუკი „კლასიკური“ თეოკრატია სახელმწიფო მმართველობის საკრალურ ლეგიტიმაციას ეყრდნობოდა, თანამედროვე თეოკრატიები რელიგიურ კანონს სძენენ სახელმწიფოს რეპრესიული აპარატის ძალას, რომელიც მას ტრადიციულად არასოდეს გააჩნდა. თანამედროვე თეოკრატიული იდეა სწორედ ტრადიციის და რელიგიის დაკნინების მაჩვენებელია. როდესაც მორწმუნეს მხოლოდ ავტორიტეტით ვერ იმოჩილებ და ვერ აჯერებ, რომ „ეკლესიურად უნდა იცხოვროს“, ავტორიტეტს კანონის ძალით ანაცვლებ და ამჯერად ეკლესიური ცხოვრებისაკენ აიძულებ.

რადგანაც თეოკრატიაში კანონის წყარო რელიგიაა, ისინი, ვისაც არ უნდა რელიგიური წესით ან კანონით ცხოვრება, ავტომატურად არათანაბარ მდგომარეობაში არიან ჩაყენებულნი, მაშინ, როდესაც სეკულარულ სახელმწიფოში მორწმუნეს ყველა საშუალება აქვს, რელიგიური წესით იცხოვროს.

რადგანაც თეოკრატიაში კანონის წყარო რელიგიაა, ამ საფუძველზე მიღებული კანონი იოლად შეიძლება წინააღმდეგობაში მოვიდეს (და, როგორც წესი, მოდის კიდევაც) ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებთან და თავისუფლებებთან. მაგალითისათვის: კაცს, როგორც წესი, ქალთან შედარებით უპირატესი უფლებები აქვს; რელიგიურ უმრავლესობას რელიგიურ უმცირესობასთან შედარებით მეტი უფლება აქვს და ა.შ.

საქართველოს შემთხვევაში თეოკრატია ორმაგად აბსურდულია. რასაც საპატრიარქო წლების განმავლობაში, განსაკუთრებით კი ედუარდ შევარდნაძის პერიოდში, 2002 წელს დადებული საკონსტიტუციო შეთანხმების შემდეგ ცდილობს, ეს კანონიკური სამართლის საერო სამართალში გადმოტანაა. თეოკრატიის ქართული ფორმა სინამდვილეში საპატრიარქოს აღმოსავლეთ საქრისტიანოსათვის გაუგონარი სურვილია, საერო ცხოვრების კანონები დააწესოს და სახელმწიფოს ცხოვრება წარმართოს. ვიღაცისთვის პატრიარქის სიტყვა დღესაც კანონზე მაღლა დგას, ხვალ კი საერთოდ მოუნდება, რომ კანონის ძალა შესძინოს.

თეოკრატია არ გვინდა იმიტომ, რომ ვიცით: საქართველოს კონსტიტუციის, ქართული კანონების ეთნო-რელიგიურ თარგზე გამოჭრა საქართველოს სახელმწიფოს ისევე დააზარალებს, როგორც 90-იანი წლების ეთნონაციონალიზმი; ის იქნება უმცირესობების ჩაგვრის და, აქედან გამომდინარე, კონფლიქტების პერმანენტული წყარო, რომელიც ქართულ სახელმწიფოებრიობას მის უახლეს ისტორიაში ყველაზე სერიოზულ საფრთხეს შეუქმნის.

თეოკრატია არ გვინდა იმიტომ, რომ გვგონია: ყველა ადამიანი, განურჩევლად ეროვნების, კანის ფერის, რწმენის, სქესის, სექსუალორი ორიენტაციის დ ა.შ. თანასწორია კანონის წინაშე.

თეოკრატია არ გვინდა, იმიტომ რომ გვგონია: ადამიანისათვის განმსაზღველი ფასეულობა თავისუფლებაა, პირველ რიგში რწმენის, სინდისის და სიტყვის თავისუფლება.

აი ამას ნიშნავს „არა თეოკრატიას“.

1930 წელს, როდესაც ევროპის დიდი ქალაქები აგრესიული მასების ძალადობისა და სისასტიკის ასპარეზად იყო ქცეული, გამოქვეყნდა XX საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი ესპანელი ფილოსოფოსის, ხოსე ორტეგა ი გასეტის ეპოქალური მნიშვნელობის წიგნი „მასების ამბოხი“, რომელშიც მან ბოროტების თემაზე ფრანგი მწერლის, ანატოლ ფრანსის სიტყვების გამოყენებით, ჩამოაყალიბა აზრი, რომ სიბრიყვე, რომელიც უსასრულოა და სიცოცხლის ბოლომდე გრძელდება, ბოროტებაზე უარესია. ბოროტი ადამიანი ხანდახან მაინც ისვენებს და არ ჩადის ბოროტებას, ბრიყვი კი მუდამ ბრიყვობს.

ერთი შეხედვით, რა მოხდა, თუკი ვინმე ბრიყვია ან საკუთარ სიბრიყვეს აფრქვევს? ორტეგასავე აზრით, ბრიყვი ადამიანი შეურაცხადია, რაც იმას ნიშნავს, რომ მასთან ლოგიკური არგუმენტაციით კამათი შეუძლებელია. მის აზროვნებას და ქმედებას აკვიატებული ან მასში შთაგონებული აზრები განსაზღვრავენ. ის მუდამ დარწმუნებულია, რომ ჭეშმარიტებას ფლობს და ამაში მას ეჭვი არასდროს უჩნდება. ვერც იმას ამჩნევს, - საამისოდ მას გონებრივი ძალისხმევა არ ყოფნის, - რომ ის კი არ აზროვნებს, არამედ მუდამ სხვის, საყოველთაოდ მიღებულ აზრებს იმეორებს, რომელთა შინაარსზეც ის არასდროს დაფიქრებულა. ამ თითქოს უებარი თვისების შემზარაობა კი ისაა, რომ სწორედ ბრიყვი ან გაბრიყვებული ადამიანები შეადგენენ იმ ბიოლოგიურ მასას, რომელიც მუდამ მზადაა საკუთარი აზრის არმქონეთა ძალადობრივ სისტემად გარდაიქმნეს. ორტეგასავე თქმით, ამბოხებული მასა მოძალადეა და მხოლოდ ძალადობით სურს თავისივე მსგავსი უსახურობა და ერთფეროვნება გააბატონოს: „განსხვავებულობა უკეთურებად მიიჩნევა. მასა ანადგურებს ყველაფერს, რაც სხვანაირია, გამორჩეულია, პიროვნულია, თვითნაბადი და თვალში საცემია. ვინც ისეთი არაა, როგორიც ყველა, ვინც ყველასავით არ ფიქრობს, ის გაჟლეტის საფრთხის ქვეშაა.“

ერთსულუვან და ერთაზრიან ადამიანთა ერთობას, რომელთათვისაც გასხვავებული აზრი, ცხოვრების ფორმა თუ სტილი, ზოგადად ყველაფერი უცხო - მიუღებელი და საძულველია, ხოლო საკუთარ ძალას მხოლოდ ერთნაირთა ერთობაში ხედავს, ფაშიზმი ეწოდება. ესპანელი ფილოსოფოსის ზემოთ მოტანილი სიტყვების გამოქვეყნებიდან სულ რამოდენიმე წელიწადში ეს ამბოხებული მასა, რომელიც ყველა „განსხვავებულს“ ქუჩაში ძალადობით უსწორდებოდა, გერმანიის ხელისუფლების სათავეში მოექცა და უკვე სახელმწიფო მექანიზმებით შეუდგა ყველა უცხოსა და მისი არამსგავსის მასობრივ ფიზიკურ განადგურებას. ამ მოვლენას ჰოლოკოსტი ეწოდება და თავისი ვიწრო მნიშვნელობით 1933-1945 წლებში ჰიტლერის ნაცისტური რეჟიმის მიერ მთელი ევროპის მასშტაბით, უპირველეს ყოვლისა, არაარიელების, ანუ ებრაელებისა და ბოშების, საბოლოო ჯამში კი ყველა „დაბალი რასის“ წარმომადგენლების მოსპობას ნიშნავს. ამასთანავე ჰოლოკოსტის მსხვერპლთა შორის აღმოჩნდნენ ის „არიული“ წარმოშობის ადამიანები, რომლებიც საკუთარი ყოფითა და აზროვნებით არიულ რასას არცხვენდნენ და აკნინებდნენ. ესენი იყვნენ კომუნისტები, ჰომოსექსუალები, სოციალისტები, ლიბერალები, - ყველა, ვინც ნაცისტურ იდეოლოგიას და მის ნორმებს არ იზიარებდა. ამდენად, ჰოლოკოსტს ფართო ან გადატანითი მნიშვნელობაც აქვს და ის გარკვეული ნიშნით განსხვავებულ ადამიანთა კატეგორიების განადგურებას გულისხმობს.

ჰოლოკოსტი კაცობრიობისა და ადამიანურობის წინაშე ჩადენილ ყველაზე დიდ და შემზარავ დანაშაულად მიიჩნევა, რომელში დამნაშავედ ეჭვმიტანილთა ძებნა და სამართლებრივი დევნა დღესაც გრძელდება. 1963 წელს იერუსალემში ერთ-ერთი ასეთი დამნაშავის – ადოლფ აიხმანის სასამართლო პროცესი გაიმართა. აიხმანი, როგორც SS-ის ოფიცერი, ე.წ. ებრაელთა საბოლოო განადგურების გეგმის ერთ-ერთი მთავარი შემსრულებელი იყო. გერმანულ-ებრაული წარმოშობის ფილოსოფოსი ჰანა არენდტი, რომელიც ჩემთვის პროფესიული კეთილსინდისიერებისა და უკომპრომისობის განსახიერებაა და რომელმაც ჰოლოკოსტის თემას თავის ყველაზე ცნობილი ფუნდამენტური ნაშრომი – „ტოტალიტარიზმის წარმოშობა“ მიუძღვნა, ესწრებოდა ამ პროცესს და მის შესახებ წიგნი დაწერა, რომლის ქვესათაურიცაა „მოხსენება ბოროტების ბანალურობის შესახებ“. არენდტის თანახმად, ბოროტება ბანალურია, ანუ ის საყოველთაოდ გავრცელებული უპიროვნო საწყისისაა, რისი განსახიერება აიხმანიც იყო. ბოროტების ბანალურობა საკუთარი, თავისუფალი ნების არგამოყენებიდან და უსიტყვო მორჩილებიდან წარმოიშობა. ბოროტება, მთელი მისი ბანალურობით, ადამიანის უუანრობაა, სამყარო თავისგან განსხვავებულებთან ერთად რომ გაიყოს, ანუ ის არათავისნაირებთან ცხოვრების შეუძლებლობაა.

ამ კუთხიდან თუ შევხედავთ, 17 მაისის პოგრომი თბილისში შემცირებული და პროვინციული მასშტაბის ჰოლოკოსტის მცდელობა იყო, როდესაც მრავალრიცხოვანი და ანიმალური აგრესიით ეგზალტირებული ადამიანები, რომლებიც საკუთარ თავს „მართლმადიდებლებს“ უწოდებენ, შეეცადნენ ფიზიკურად გაენადგურებინათ მათთვის არასასურველი და მათგან განსხვავებული აზროვნებისა და ცხოვრების წესების მქონე ადამიანთა მცირერიცხოვანი ჯგუფი. ეს არ ყოფილა არც „სამოქალაო დაპირისპირება“ და ის არც სამოქალაქო ომს არ შეიძლება შევადაროთ, რამდენადაც ეს უკანასკნელი მეტნაკლებად თანაბარი შესაძლებლობების შეიარაღებულ დაპირისპირებას გულისხმობს. აქ კი შეკრებილი ადამიანები, რომლებიც აბსოლუტურ უმრავლესობაში იყვნენ, საზოგადოების იმ ნაწილის გაჟლეტას შეეცადნენ, რომელთა უბრალო თანაარსებობაც კი მათთვის არათუ წარმოუდგენელია, არამედ მათი უფლებების შელახვადაც გაიგება. ფაშიზმის ფუნდამენტური იდეა ამა თუ იმ ნიშნით განსხვავებული ადამიანებისათვის არსებობის უფლების ჩამორთმევაა.

ფაშიზმისა და ჰოლოკოსტის იდეოლოგების მსგავსად, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წარმომადგენლებმა თბილისის ცენტრალურ ქუჩებში მოთარეშე გამძვინვარებულ ბრბოს შთააგონეს, რომ არსებობენ ქართველი ერის მოღალატენი და გარყვნილ-გადაგვარებული ადამიანები, რომლებიც საფრთხეს უქმნიან ერის აწმყოსა და მომავალს. ნიშანდობლივია, რომ მათი იდეოლოგებისა თუ აქტივისტების ლექსიკაც მთლიანად ჰოლოკოსტის ტერმინოლოგიიდანაა აღებული: „გარყვნილება“, „ავადმყოფობა“, „გადაგვარებულობა“ – ეს სწორედ ის იარლიყებია, რომლებითაც ნაცისტები ადამიანებს საკონცენტრაციო ბანაკებსა და გაზის კამერებში ერეკებოდნენ. ფაშიზმი თავად იგონებს და ქმნის მტრის ხატებს, როგორც სამიზნეებს, რომლისკენაც გაბრიყვებული მასების აგრესია უნდა იყოს მიმართული. ეს პროცესი საქართველოში გასული საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს დაიწყო და სხვადასხვა დროს სამიზნედ საქართველოში მცხოვრები ეთნიკურად არაქართველები, რელიგიურ უმცირესობათა წარმომადგენლები, „მასონები“, „სოროსელები“ თუ რომელიმე უცხო სახელმწიფოს „აგენტები“ ცხადდებოდნენ. უკანასკნელ წლებში, როდესაც მტრების ძებნა-გამოვლენის მისია საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ და მის ექსტრემისტულ ფრთასთან შეხმატკბილებულმა პოპულისტმა პოლიტიკურმა ძალებმა იკისრეს, ახალი სრულყოფილი მტრის ხატება გამოიკვეთა: ესაა „განსხვავებული“ თუ „არატრადიციული“ სექსუალური ორიენტაციის ადამიანები. ქართული ტერმინი „მამათმავალი“ ან „პიდარასტი“ არა იმდენად სექსუალური მიდრეკილების აღმნიშვნელია, არამედ ფაქტობრივად იმავე შინაარსისაა, როგორისაც ნაცისტებისათვის „ებრაელი“. თუ რატომ მოხდა მთელი აგრესიის კონცენტრაცია სექსუალური ნიშნით, ამას საკმაოდ ღრმა საუფუძვლები აქვს და ცალკე ანალიზს საჭიროებს. ამჯერად კი მოკლედ მხოლოდ თავად მტრის ხატის მნიშვნელობას შევეხები.

მტრის ხატის იდეა საკმაოდ ძველია, ის არქაულ რწმენა-წარმოდგენებს უკავშირდება და სხვადასხვა დროსა და კულტურაში განსხვავებული ფორმით ვლინდება. ძველი აღთქმიდან ნასესხები სიმბოლო „განტევების ვაცი“ თანამედროვე ანთროპოლოგიაში მთელი თემის ცოდვების თუ უკეთურობების ერთ საგანზე ან სამსხვერპლო ცხოველზე, ან ადამიანზე გადატანას და შემდგომ მის რიტუალურ განადგურებას ნიშნავს. „განტევების ვაცის“ მოკვლით მთელი საზოგადოება უნდა გათავისუფლდეს მანკიერებებისაგან. კოლექტიური კვლა, იქნება ეს მსხვერპლშეწირვა თუ ჩაქოლვა, საზოგადოებისა თუ თემის გამთლიანებისათვისაა საჭირო. ფსიქოანალიზის ფუძემდებელი ზიგმუნდ ფროიდი ასეთ მკვლელობას „კოლექტიურ დანაშაულს“ უწოდებს, რომელში თანამონაწილეობაც, ანუ ერთად ჩადენილი სისხლისღვრა, კოლექტიური ერთობის ფსიქოლოგიური ფაქტორია. პრელოგიკური აზროვნების ეს პრინციპი უფრო ძლიერიც კია, ვიდრე ლოგიკური თუ გონებრივი არგუმენტაცია, განსაკუთრებით ისეთ საზოგადოებებში, სადაც ლოგიკური აზროვნების დეფიციტია.

პრელოგიკური აზროვნების ტიპური ნიმუშები უხვად გამოჩნდა 17 მაისს და მომდევნო დღეებში პოგრომის ორგანიზატორთა, მასში მონაწილეთა თუ ამ ძალადობის გამმართლებელ-გამაუბრალოებელთა კომენტარებსა თუ არგუმენტებში. საუკეთესო მაგალითი „ჰომოსექსუალიზმის პროპაგანდაა“, ანუ თუ ადამიანი, განსაკუთრებით მოზარდი, საჯარო სივრცეში ჰომოსექსუალ წყვილს დაინახავს ან მას ეტყვიან, რომ ჰომოსექსუალობა არაა არც გარყვნილება, არც დაავადება, არამედ ისაა სექსუალური გემოვნების ნაირსახეობა, როგორც ეს ლოგიკურად მოაზროვნეთათვის გაიგება, მაშინ ისიც, რომ გაიზრდება, ჰომოსექსუალი გამოვა. ამგვარი გულუბრყვილობის უკან იმალება ადამიანის უუნარობა, საკუთარი პირველყოფილი შიში მისთვის უცხო ან უცნობი მოვლენების მიმართ განსჯისა და გონებრივი ძალისხმევის მეშვეობით გაანეიტრალოს. ხშირ შემთხვევაში კი ჰომოფობია, ისევე როგორც უცხოსა და განსხვავებულისადმი ზიზღნარევი შიში იმითაა გამოწვეული, რომ ამ შიშით დასნეულებული „განსხვავებულში“ საკუთარ თავს, საკუთარ ფარულ ვნებებსა და ლტოლვებს ან თუნდაც საიდუმლო პრაქტიკებს ამოიცნობს და საკუთარი საიდუმლო რომ უკეთ დაფაროს, საჯაროდ გამოხატავს ზიზღსა და აგრესიას იმათ მიმართ, ვისთვისაც ასეთი რამ არაა შემზარავი ან „მომაკვდინებელი ცოდვა“. ფროიდი ქსენოფობიას, უცხოს, განსხვავებულის მიმართ შიშს საკუთარი ცნობიერებიდან განდევნილთან ან გასაიდუმლოებულთან იგივეობით ხსნის: „უცხო“ დავიწყებული ან დამალული საკუთარი სურვილია, რომლის დანახვაც ადამიანში პანიკურ შიშს აღძრავს, რათა მისი საიდუმლო არ გამჟღავნდეს და ის აგრესიული ქმედებით ცდილობს საკუთარი შიშის გადალახვას. სწორედ ამ შიშით მოტივირებული აგრესიით იკვებება ფაშიზმი, რომელიც ძალაუფლებას დახარბებულ პოპულისტთა საუკეთესო იარაღია მოძალადეობრივი და ტოტალიტარული პოლიტიკური სისტემების შესაქმნელად, რომლებიც ყოველთვის მაღალი ზნეობისა და მორალის იდეალებით ინიღბებიან.

17 მაისის მარბიელთა ლაშქარს ერთ-ერთ ადვოკატად ზოგიერთი „მემარცხენე“ პოპულისტიც გამოუჩნდა, რომელთა აზრითაც, ეს კეთილშობილი ადამიანები გაჭირვებამ და სოციალურმა ჩაგვრამ გაამწარა: „მათ არ ჰქონიათ განათლების მიღების საშუალება!“ დამნაშავე კი „ლიბერალებად“ შერაცხული საშუალო ფენაა, რომელმაც საკუთარი იდენტობის ჩვენებით თურმე ჩაგრული ხალხი გააღიზიანა. სოციალური და ეკონომიკური ფაქტორი უმნიშვნელოვანესია ფაშიზმისა და ფუნდამენტალიზმის ასახსნელად. თუმცა ამ არგუმენტის აბსოლუტიზაცია ერთ მეტად სახიფათო და მცდარ მომენტს შეიცავს, რომელიც სოციალურად დაუცველებსა და ეკონომიკურ სიდუხჭირეში მყოფებს პოტენციურ მოძალადეებად წარმოსახავს. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ამ ადამიანების დამგეშები სწორედაც რომ თანამედროვე საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე შეძლებულ ფენას – სამღვდელოებას წარმოადგენენ. მათ გვერდით, თანაც გამორჩეულად ობსკურანტული იდეებით, არც უმდიდრესი ფენის წარმომადგენელთა გამოჩენა ყოფილა შემთხვევითი, რომლებისთვისაც ეს ხალხი საკუთარი ძალის დემონსტრაციის იარაღია. ბოროტება, რომლის ზეიმიც 17 მაისის საკრალური მსხვერპლშეწირვა იყო, სწორედ ასეთ ბანალურობებზე დგას. ეს დღე, რომელსაც აგრესიული ფუნდამენტალიზმის გამოკვეთილმა ლიდერმა – კათალიკოს-პატრიარქის ქორეპისკოპოსმა იაკობმა ქართველი ერის იდენტობის დაცვისა და დემონსტრაციის დღე უწოდა, საქართველოში ზნეობრიობის, მორალისა და ყველა იმ იდეალის განადგურების სიმპტომი იყო, რომელიც ერთ დროს თავად ქრისტიანობამ იქადაგა. ამ ახალი ეროვნული იდენტობის სახე – პირუტყვული ძალადობა, აგრესია, დემაგოგია კი ყველაზე ფართო მასშტაბიანი ამორალურობისა და ზნეობრივი გათახსირების დემონსტრაცია იყო, რომლის დაძლევასაც მრავალი წელი დასჭირდება.

როცა რაღაც ხდება სხეულში

ფრანსუა ოზონმა კანის ფესტივალზე უჩვენა თავისი ახალი ფილმი “ახალგაზრდა და ლამაზი” (ზოგიერთ ენაზე თარგმნეს, როგორც “მხოლოდ 17 წლის).

ეს რეჟისორი მაინც და მაინც არ მიყვარს. მისი სურვილი, “გააფრანგულოს” რაინერ ვერნერ ფასბინდერი და ელეგანტური გახადოს ფასბინდერის “უხეში სტილი”, ცოტა არ იყოს აბსურდული მეჩვენება... არ მომწონს მისი ზედაპირულობა, ვითომდა პოპკულტურის ენის კარგი ფლობით კეკლუცობა. მაგრამ ოზონის ფილმები შარლოტა რემპლინგის მონაწილეობით სულ სხვა კინოა. რაღაცნაირად გაამდიდრა და გააღრმავა დიდმა მსახიობმა ოზონის კინო. თუ გნებავთ, ასე ვთქვათ - სევდა შესძინა.

ფრანსუა ოზონის ახალ ფილმში შარლოტა რემპლინგი მხოლოდ ფინალში ჩნდება. იგი ხვდება თავისი გარდაცვლილი ქმრის საყვარელს, 17 წლის იზაბელს, “ხალგაზრდა და ლამაზის” მთავარ გმირს, რომლისთვისაც ეს კაცი მხოლოდ და მხოლოდ ერთ-ერთი კლიენტი იყო - კლიენტი, რომელიც სექსის დროს გარდაიცვალა.

ოზონმა თავისი ახალი სურათი დაახასიათა, როგორც “ამბავი ახალგაზრდა ქალზე, რომელიც წელიწადის 4 დროს 4 სიმღერით გამოეხმაურა”. ოზონის კინოსთვის ტრადიციული იდიოტური სიმღერებით. მაგრამ ფილმის მსვლელობის დროს დარწმუნდებით, რომ წელიწადის დროთა ცვლა და, მით უმეტეს, ეს იდიოტური სიმღერები სრულიად უმნიშვნელოა ფრანსუა ოზონის ფილმში. მთავარი აქ სხვა რამეა - იმის კვლევა, თუ რა მოსდის ქალის სხეულს სიყმაწვილის ასაკში და როგორ მოქმედებს ეს ცვლილებები ადამიანის ქცევაზე. რატომ გრძნობს თავს ადამიანი ამ დროს მარტოდ და რატომ არავის არ შეუძლია მისი შველა. მართლა არავის! არც ფსიქოანალიტიკოსს, არც მშობელს, არც მეგობარს. საერთოდ არავის!

“ახალგაზრდა და ლამაზში” ფრანსუა ოზონი ამტკიცებს, რომ გარემოს და აღზრდას შეიძლება არანაირი მნიშვნელობა არ ჰქონდეს “სხეულის პრობლემის” გაჩენის პროცესში. იზაბელს, რომელმაც დაბადების დღე, საფრანგეთის რომელიღაც კურორტზე, “ქალწულობის ჩაბარებით” აღნიშნა, მოსიყვარულე მშობლები ჰყავს - არც ფინანსურად უჭირს და სკოლაც კარგი აქვს. მიუხედავად ამისა, იგი ხვდება, რომ არ აკმაყოფილებს ეს გარემო, არ აინტერესებს თავისი მეგობრები და ოჯახში, “კეთილ მშობლებთან” ურთიერთობაც ბეზრდება. იზაბელს მძაფრი ემოციები სჭირდება - ხიფათის განცდა, თავგადასავალი: ამისათვის იგი მეძავობას ირჩევს, ხდება “გოგონა გამოძახებით”. და რაც უფრო მეტად მოირგებს ამ როლს, მით უფრო გაუჭირდება მისგან განთავისუფლება.

ოზონის ფილმი აუცილებლად გაგახსენებთ ლუის ბუნუელის შედევრს “შუადღის ლამაზმანი”, სადაც კატრინ დენევის გმირი, სრულიად რესპექტაბელური ქალი, საღამოობით ქმარს სიყვარულში ეფიცებოდა, შუადღეზე კი სტუმრობდა ბორდელს, სადაც ბოლოს და ბოლოს მუშაობა დაიწყო კიდეც. მაგრამ თუკი ბუნუელი-სიურეალისტის სურათში დენევის გმირის ორმაგი ცხოვრება, ბურუსით მოცული გრძნობების და არაცნობიერი სამყაროს გამოძახილის შედეგი იყო, ფრანსუა ოზონთან იზაბელის ეროტიკული თავგადასავლები მხოლოდ და მხოლოდ “არარეალიზებული შემოქმედის” ვნებაა, იმ მარტოობის გადალახვის სურვილია, რომელიც აუცილებლად თან ახლავს ტინეიჯერის ასაკს.

საფრანგეთში პროსტიტუცია სტუდენტებს შორის ქვეყნის სერიოზული პრობლემა ხდება. ამის შესახებ წერს პრესა, ამ პრობლემის გადაწყვეტის მიზნით ეწყობა ფსიქოლოგების, პედაგოგების, სოციოლოგების სამეცნიერო კონფერენციები... მიუხედავად ამისა, ჯერჯერობით ვერავინ ახსნა, როგორ შეიძლება გადაწყდეს ეს პრობლემა - ვერავინ ახსნა, მაინც რატომ უჩნდება პროსტიტუციის სურვილი ახალგაზრდა ქალს მაშინ, როცა, “უძველესი პროფესიის” სხვა წარმომადგენლებისგან განსხვავებით, მატერიალურად მაინც და მაინც არ უჭირს.

ოზონი კი კვლავ იკვლევს იდენტობის პრობლემას. ბოლო დროს ასაკოვანი ხალხი უფრო აინტერესებდა (თუნდაც ფილმებში იმავე შარლოტა რემპლინგის მონაწილეობით). ახლა, როგორც ჩანს, ისევ ახალგაზრდებს დაუბრუნდა - როგორც თავად განაცხადა პრესკონფერენციაზე, კანში, დაუბრუნდა ასაკს, “როცა ყველაფერი თავიდან იწყება”. იდენტობაზე ეს აქცენტი ოზონის შემოქმედებაში ბევრს აღიზიანებს, განსაკუთრებით საფრანგეთში, სადაც უამრავი სოციალური პრობლემაა მოსაგვარებელი. მაგრამ ფრანსუა ოზონი თავისას არ იშლის - იდენტობა ის “დისკურსია”, საიდანაც, მისი აზრით, “ყველაფერი თავიდან იწყება.”

ფრანსუა ოზონი რაინერ ვერნერ ფასბინდერის მსგავსად შეძლებულ ოჯახში გაიზარდა და შიმშილი და გაჭირვება არასდროს განუცდია. თავისი ზოგიერთი კოლეგის მსგავსად შეეძლო, ცხადია, თუნდაც პარიზის გარეუბანში გასულიყო და იმათი ცხოვრება ენახა, ვინც ნაკლებად აინტერესებს მედიას, პოპულარულ ხელოვნებას და, ზოგჯერ, ხელისუფლებას. მაგრამ მან სხვა გზა აირჩია - ადამიანის იდენტობის კვლევა დაიწყო, რადგან სწორედ იდენტობაში დაინახა სათავე ყველა პრობლემისა - მათ შორის სოციალური პრობლემებისა. თუკი ადამიანი არ იქნება თავისუფალი, თუკი თავის თავთან ექნება კონფლიქტი, თუკი ვერ იცხოვრებს თავისი ცხოვრებით, აბა როგორღა დაძლევს უსამართლობას და როგორღა მოაგვარებს ურთიერთობას სხვებთან? თუკი ადამიანი საკუთარ თავს ვერ შეიცნობს, ვერ გაიგებს რა ხდება მის თავში, მის სხეულში და ამაში მას სხვები არ დაეხმარებიან, აბა როგორ შეძლებს, იყოს ბედნიერი? როგორ შეძლებენ... ისინი, სხვები, იყვნენ ბედნიერები?

თბილისში ადამიანებს სცემდნენ მათი განსხვავებული იდენტობის გამო, როცა კანის ფესტივალზე ფრანსუა ოზონის ახალი ფილმის პრემიერა გაიმართა. თბილისში მოძალადე მრევლმა ქრისტეს სახელით “ხაფანგში” მოაქცია ადამიანები მათი განსხვავებული იდენტობის გამო. პარიზში - მიუხედავად იმისა, რომ, ევროპის სხვა ქალაქებისგან განსხვავებით, ათასობით ადამიანი გამოვიდა ქუჩაში ერთსქესიანი ქორწინების აკრძალვის მოთხოვნით - წარმოუდგენელია დღეს ვინმემ ხელი შეუშალოს აქციას ჰომოფობიის წინააღმდეგ. მაგრამ ოზონმა კანის ფესტივალის პუბლიკაც მოახვედრა ხაფანგში: არსებობს თუ არა ზღვარი, რომლის იქით ძნელია შეეგუო ადამიანის განსხვავებულობას... სხვაგვარად რომ ვთქვათ, სადამდე შეგვიძლია ვიყოთ ტოლერანტულები? აისახება თუ არა ლიბერალიზმი, მაგალითად, სექსუალურ ცხოვრებაში, და არსებობს თუ არა ასეთი განსაზღვრება - “ლიბერალიზმი სექსუალურ სივრცეში”? შეგვიძლია თუ არა შევეგუოთ ყველაფერს, რაც უნიკალურია? და თუ შეგვიძლია, რატომ ვერ ვუგებთ ფრანსუა ოზონის გმირს, 17 წლის გოგონას, რომლისთვისაც სექსუალური თავგადასავლები - ხიფათით, ტკივილით, სისხლით - პირველ რიგში შემოქმედებაა, სიკვდილ-სიცოცხლის ზღვარია. რომელიც, უბრალოდ, ასეთია! განსხვავებულია.

„ან ჩვენ რაღაცას არასწორად ვაკეთებთ, ან ის ხალხი, ვინც ჩვენს ძალაუფლებას აპროტესტებს, გიჟები არიან. მაგრამ ისინი ძალიან ბევრნი არიან. ნუთუ შეიძლება, ამდენი ხალხი გიჟი იყოს?“.

ამ შეკითხვას ირანის შაჰი რეზა ფეჰლევი უსვამდა საკუთარ თავს 1978 წელს.

„გიჟს“ ადამიანს მაშინ ეძახი, როდესაც არ გესმის მისი ქცევის ლოგიკა. შაჰი ვერ წარმოიდგენდა, რომ სულ რაღაც ერთ წელიწადში ირანში დამყარდებოდა რეჟიმი, რომელიც, პირველად კაცობრიობის ისტორიაში, ერ-სახელმწიფოს დაუქვემდებარებდა „ისლამის იურისტების ზედამხედველობას“ (ვილაიათ ალ ფაქიჰ). უკვე საუკუნის მესამედია, რაც ქვეყნის უმაღლესი ბელადი სასულიერო პირია; ექსპერტთა საბჭოს წევრები, რომლებსაც მოსახლეობა პირდაპირი არჩევნებით ირჩევს, აგრეთვე სასულიერო პირები არიან, ისევე როგორც სასულიერო წოდებას ეკუთვნის ზედამხედველთა საბჭოს ნახევარი.

სპეციალისტები, ზოგადად, რევოლუციის რამდენიმე მიზეზს გამოყოფენ:

ა) პოლიტიკური: რევოლუცია შესაძლებელი ხდება, როდესაც რეპრესიული რეჟიმი მსუბუქდება და გზა მიეცემა ადამიანების მობილიზაციას. 1977 წელს აშშ-მ განსაკუთრებული ყურადღების დათმობა დაიწყო ადამიანის უფლებებისადმი და შაჰს მოუხდა პოლიტიკური პატიმრების გამოშვება. ეს იყო რევოლუციური მობილიზაციის დასაწყისი.

ბ) ორგანიზაციული: რევოლუცია ხდება, როდესაც ოპოზიციას შეუძლია საკმარისი რაოდენობის მომხრეების მობილიზაცია. ირანში ეს მობილიზაცია მეჩეთებში არსებული ქსელების საშუალებით ხდებოდა.

გ) ეკონომიკური: რევოლუციები ხდება, როდესაც ეკონომიკური პრობლემები მძიმდება, განსაკუთრებით, შედარებითი აღმავლობის პერიოდის შემდეგ. ირანში, სადაც 70-იან წლებში ნავთობის ბუმს ჰქონდა ადგილი, რეცესია 1977 წელს დაიწყო.

დ) კულტურული: რევოლუცია ხდება, როდესაც არსებობს ოპოზიციური ნორმები, იდეოლოგიები, რიტუალები, რომლებსაც შეიძლება დაეყრდნოს პროტესტი. ირანში ეს იყო შიიტური ისლამი, რომელსაც დიდი გავლენა ჰქონდა მოსახლეობაში და რომელსაც მმართველი ელიტა დიდად არ სწყალობდა.

დ) ძალადობის აპარატთან დაკავშირებული: რევოლუცია ხდება, როდესაც რეპრესიული აპარატი აღარ მუშაობს ან ხელისუფალი არაა მზად მისი ბოლომდე გამოყენებისთვის. შაჰზე ამბობდნენ, რომ მისი პასუხი რევოლუციაზე ჰამლეტისებური იყო: ის სულ ყოყმანობდა და ვერ იღებდა სწრაფ და საბოლოო გადაწყვეტილებას.

დავიწყოთ ამ უკანასკნელი პუნქტით: რატომ? იმიტომ, რომ შაჰმა იცოდა ის, რაც არ იცოდნენ სხვებმა: რევოლუციის დროს ის კიბოსგან კვდებოდა. ამ 58 წლის ადამიანს პოლიტიკური ცხოვრების გაგრძელების იმედი რომ ჰქონოდა, ის, ალბათ, სხვაგვარად მოიქცეოდა.

ფეჰლევი 37 წლის განმავლობაში მართავდა ირანს, 1941-იდან 1979-მდე. მცირე პაუზის აღება მას 1953 წელს მოუწია, როდესაც პრემიერ-მინისტრი აუჯანყდა. აშშ და ბრიტანეთი მაშინ პირდაპირ ჩაერივენ (იმის შიშით, რომ ძალაუფლება კომუნსტებს არ აეღოთ ხელში და საბჭოთა კავშირის მეზობელი ირანიც არ „გაწითლებულიყო“); შაჰმა ძალაუფლება მალევე დაიბრუნა.

ფეჰლევის პოზიტიური მიზანი დაახლოებით იგივე იყო, რაც ქემალ ათათურქისა თურქეთში - ტრადიციული ქვეყნის მოდერნიზაცია. ამისათვის ის ატარებდა რეფორმებს: როგორც ძალიან საჭიროს (ქალებისათვის არჩევნებში მონაწილეობის უფლების მიცემა), ისე სრულიად უსარგებლოს (ისლამური კალენდრის გაუქმება და ძველი, კიროსისდროინდელი კალენდრის აღდგენა, რამაც ბევრი მუსლიმი გააღიზიანა). მაგრამ ეს „მოდერნიზაციული“ გეგმები ნელ-ნელა გადაიფარა რეჟიმის სწრაფვით უზომო ფუფუნებისაკენ. ბოლო თხუთმეტი წლის განმავლობაში რეჟიმი „სულთანისტური“ გახდა - ანუ ისეთი, რომლის არსებობის მთავარი საფუძველი ლიდერისა და მისი ოჯახის დღეგრძელობაა.

შაჰის დამმარცხებელი გახდა აიათოლა რუჰოლა ხომეინი, თუმცა, დღეს, როდესაც ჩვენ მას აიათოლად მოვიხსენიებთ, საკუთარ უვიცობას ვავლენთ: აიათოლები სხვებიც იყვნენ, ხოლო ხომეინის თავად ირანელები იმამს უწოდებენ, მისი განსაკუთრებულობის და გამორჩეულობის აღსანიშნავად.

ხომეინი შაჰის წინააღმდეგ 1963 წელს გამოვიდა, რის გამოც ციხეშიც მოხვდა, შინაპატიმრობაშიც და გასახლებაშიც. 14 წელი ერაყში ცხოვრობდა, მაგრამ მას შემდეგ, რაც 1978 წელს ირანი და ერაყი ერთმანეთს დაუახლოვდნენ, შაჰმა სთხოვა სადამ ჰუსეინს, გაეძევებინათ ხომეინი ქვეყნიდან. ხომეინი პარიზში გადასახლდა და ამან დიდად შეუწყო ხელი ირანის რევოლუციას - როგორც ამბობენ, ერაყში მას ამდენი თავისუფლება არ ექნებოდა რევოლუციური პროცესების გარედან მართვისათვის.

ირანის რევოლუცია არის იმის კარგი მაგალითი, თუ როგორ შეიძლება გამოიყენოს რელიგიურმა ინსტიტუტმა მისთვის მიუღებელი ცივილიზაცია ამ უკანასკნელის საპირისპიროდ. საქმე ისაა, რომ შაჰის ირანში ხომეინის ქადაგებები მაგნიტოფონის კასეტებით ვრცელდებოდა (ქადაგებებში ხომეინი შაჰს მოიხსენიებდა, როგორც ებრაელებისა და ამერიკელების აგენტს). ამგვარად, ტექნოლოგიამ ხელი შეუწყო ძალაუფლების დამკვიდრებას, რომელიც საკუთარ მტრად აცხადებდა ამ ტექნოლოგიის წარმომშობ ცივილიზაციას.

საერთოდ, შიიტური ისლამი ძალიან დიდ როლს თამაშობდა შაჰის წინააღმდეგ მიმართულ რევოლუციურ პროცესში. ერთი მაგალითი რომ მოვიყვანო: ირანში არსებობს ე. წ. „ორმოცი“ (ქართველებს ამ რიტუალის ახსნა არ გვჭირდება). „მოწამის“ - ანუ შაჰის პოლიტიკური რეჟიმის მსხვერპლის - სიკვდილიდან 40 დღის შემდეგ ადამიანები იკრიბებოდნენ, რათა მისთვის პატივი მიეგოთ და რეჟიმი გაეპროტესტებინათ. ეს შეკრება ხდებოდა ახალი მსხვერპლის წარმომშობი. ეს იყო ერთ-ერთი მექანიზმი, რომელსაც მოძრაობაში მოჰყავდა რევოლუციური მანქანა.

მაგრამ არ უნდა გვეგონოს, თითქოს შაჰს მხოლოდ ისლამისტები უპირისპირდებოდნენ. პირიქით: მმართველობის ბოლო წლებში რეჟიმს აღარ ჰქონდა სოციალური საყრდენი. მას დაუპირისპირდნენ ისლამისტებიც, რელიგიური დემოკრატებიც, მარქსისტ-ლენინისტებიც. უბრალოდ, ამ სეკულარულმა ჯგუფებმა არ იცოდნენ ხომეინის გეგმის შესახებ, რომლის მიხედვითაც ქვეყანაში სასულიერო მმართველობა უნდა დამყარებულიყო. ხომეინი ამ გეგმას, რომელიც მის ნაწერებში იყო გადმოცემული, მხოლოდ საკუთარი მომხრეებისთვის ინახავდა. გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ მან და მისმა მიმდევრებმა შეცვალეს კონსტიტუცია, დახურეს სეკულარული ჯგუფების გაზეთები, აკრძალეს მოწინააღმდეგე პარტიები, ფიზიკურად გაუსწორდნენ მათ, ვინც ეს ნაბიჯები გააპროტესტა,

შაჰის რეჟიმმა, რომელსაც არანორმალური სისასტიკე ბრალდებოდა, რევოლუციამდელ ათწლეულში ასამდე პოლიტიკური პატიმარი გამოასალმა სიცოცხლეს. ამის საპირისპიროდ, რევოლუციის ტალღაზე მოსულმა ხომეინის რეჟიმმა 10 წლის (1979-1989) განმავლობაში 50 000-იდან 120 000-მდე ადამიანი შეიწირა. შაჰის საიდუმლო სამსახური „სავაკი“ ცნობილი იყო, როგორც ადგილი, სადაც სასტიკად აწამებდნენ. მაგრამ სწორედ პოსტრევოლუციური პერიოდის ირანში გახდა წამება ისევე გავრცელებული, როგორც მე-16 და მე-17 საუკუნეების ევროპაში, სტალინის რუსეთსა და მაოს ჩინეთში.

ისტორიის ირონია აქ არ შეჩერებულა: რევოლუციური რეჟიმის მსხვერპლთა შორის რევოლუციის მომწყობი ბევრად უფრო მეტი აღმოჩნდა, ვიდრე შაჰის მომხრე.

პირადად მე ბოლო და გადამწყვეტი შოკი მაშინ მივიღე, როცა სოციალურად უმწეო ოჯახში არასათანადო კვებით და გამოფიტვით გარდაცვლილი ერთი წლის ბავშვის შესახებ წავიკითხე საპატრიარქოს განცხადება. უფრო ზუსტად კი განცხადება, რომლითაც საპატრიარქო ბავშვის გარდაცვალებით გამოწვეულ საზოგადოებრივ პროტესტს გამოეხმაურა. არც ერთი სიტყვა თანაგრძნობის, სინანულის ან მწუხარების გამოსახატად. მხოლოდ განზე გამდგარი და ცივი მსჯელობა - რომ არასაკმარის ქველმოქმედებაში საპატრიარქოს დადანაშაულება „შხამიანი ისრების დამიზნებაა“, რომ ბიუჯეტიდან გამოყოფილი 25 მილიონი ლარი სწორად იხარჯება და რომ თურმე „საქართველოში ყველა ბუნებრივი პირობაა იმისათვის, რომ შიმშილით არც ბავშვი გარდაიცვალოს და არც მოხუცებული. არც სანაგვეში ეძებოს ვინმემ ლუკმა-პური.“ და იქვე მთავარი თავზარი - ფრაზა: „კამპანია, რომელიც აგორდა მუსლიმურ ოჯახში დაბადებული გოგიტა აბაშიძის გარდაცვალების გამო“. პასუხისმგებლობის გულგრილად მოხსნა, უმწეო, გარდაცვლილი ბავშვისგან ცივად დისტანცირება და მისი „სხვად“ და „მუსლიმად“ წარმოჩენა.

კაცმა რომ თქვას, დიდად შოკისმომგვრელი, ალბათ, არც ეს განცხადება უნდა ყოფილიყო იმ ინსტიტუტისგან, რომელიც საკუთარი ძალაუფლების გამყარებისთვის ძირითადად ეთნონაციონალისტურ მითებს იყენებს; რომლის სინოდიც მოუნათლავ ჩვილებს დადგენილებით აგზავნის ჯოჯოხეთში და რომლის ერთ-ერთ წარმომადგენელს, საპატრიარქოს ბავშვთა პანსიონატების ხელმძღვანელს, შეუძლია წარბშეუხრელად ილაპარაკოს „ბავშვების თვალებში ჩამალულ ბოროტმოქმედზე“ და „ეშმაკისგან ჩაღვრილ ბოროტ თესლზე“. მაგრამ რელიგიური უმცირესობისგან ასე გამიჯვნამ და ჩვენი უამრავი თანამოქალაქის უკიდურესი გაჭირვების მიმართ გულგრილობის დემონსტრირებამ ეს განცხადება ჩემთვის მაინც ძალიან დამთრგუნველად აქცია.

ხოლო იქ, სადაც პატარა ბავშვს წარმოაჩენენ „უცხოდ“, რადგან მისი ოჯახი რელიგიურ უმცირესობას ეკუთვნის, რა გასაკვირია, რომ სხვა უმცირესობა პირდაპირ შეირაცხოს სიძულვილის ობიექტად. მით უმეტეს მაშინ, როცა უმრავლესობისგან ამ ჯგუფის განმასხვავებელი ნიშანი  სექსუალობას უკავშირდება და „ცოდვად“ არის მიჩნეული. როგორ უნდა გვქონდეს იმის იმედი, რომ მათ სიყვარულით მოეპყრობიან, გაიხსენებენ, რომ უცოდველი არავინაა, უთანაგრძნობენ დისკრიმინაციის გამო, ყოველ ნაბიჯზე რომ გვხვდება. ცხადია, რომ ასე არ და ვერ იქნება. „ერის“ კოლექტიური სხეულის იმ სურათში, საქართველოს ეკლესია რომ გვთავაზობს, განსხვავებულის ადგილი არ არის - ხოლო ჰომოსექსუალი ამ გარიყულ „განსხვავებულებს“ შორის, ალბათ, ყველაზე მეტად დემონიზებული არსებაა.

17 მაისს კი ის ვიხილეთ, რაც მსოფლიოს ისტორიაში, საუბედუროდ, უკვე ბევრჯერ მოჰყოლია ერის კოლექტიური სხეულიდან რომელიმე ჯგუფის გარიყვას და „უცხოდ“, თუ „მტრად“ წარმოჩენას. წლების მანძილზე გაღვივებული სიძულვილი უკონტროლო და აღვირახსნილ ძალადობაში გამოვლინდა, პოგრომის თითქმის ყველა კლასიკური ატრიბუტით - როცა ეიფორიაში ჩავარდნილი ბრბო რაიმე ნიშნით განსხვავებულ ჯგუფს ადამიანებად ვეღარ აღიქვამს, მათზე ბარბაროსული აღტკინებით ნადირობს და დარწმუნებულია, რომ ეს უკონტროლო ძალადობა რაღაც „საფრთხის“ მოგერიებისთვისაა აუცილებელი. საპატრიარქო ამ პოგრომის უშუალო წამახალისებელი და განმახორციელებელი იყო - რაც მან ძალიან აშკარად გვითხრა როგორც პატრიარქის მიერ ჯერ კიდევ 16 მაისს გავრცელებული განცხადებით, ისე ქორეპისკოპოს იაკობის ქადაგებით, რომელიც თავისი ინტონაციით, პათოსით და ტერმინოლოგიით ქუჩურ მუქარას უფრო ჩამოჰგავდა: ცოტა ჭკვიანად იყვნენ, იმ ხალხში არ შევეშალოთ ვინც პასუხს არ მოსთხოვს, მაგათი პარპაშის დრო უნდა დამთავრდესო. გამარჯვების აღნიშვნის დაგვირგვინება იყო სამებაში გადახდილი „სამადლობელი პარაკლისი“ - მაშინ, როცა თბილისის ცენტრში ჯერ კიდევ დათარეშობდნენ სასულიერო პირების მიერ დაგეშილი მოძალადე ჯგუფები.

ეს ყველაფერი ძალიან, ძალიან სამწუხაროა. განსაკუთრებით ალბათ იმ ადამიანებს ტკივათ, ვისთვისაც ქრისტიანობა ძვირფასია, ვინც ეკლესიურად ცხოვრობს - მაგრამ თან იმის დანახვის უნარიც შესწევს, რომ მის რელიგიას დღეს ინტენსიური  სიძულვილის თუ ძალადობის კულტივაციისთვის იყენებენ. ჩემი მთავარი სადარდებელი კი ცოტა სხვაა. ამ დღეებში ბევრი წერს და მეც ვეთანხმები, რომ 17 მაისი, შესაძლოა, მთელი ქვეყნისთვის გახდეს თვისებრივი და ძალიან სახიფათო გარდატეხის მომტანი თარიღი.

17 მაისს განვითარებული მოვლენები, ჩემი აზრით,  ეკლესიის მხრიდან ხელისუფლებისთვის ნასროლ ხელთათმანს წარმოადგენს ძალაუფლებისთვის ბრძოლაში. ეს ბრძოლა უკვე წლებია მიმდინარეობს: საპატრიარქო თანდათან ჩამოყალიბდა თავისებურ ფეოდალურ წარმონაქმნად, სახელმწიფოში სახელმწიფოდ, თავისი ქონებით, მიწებით, საგადასახადო შეღავათებით თუ ბიზნესსაქმიანობით. მაგრამ აქამდე მას ასე ღიად და დემონსტრაციულად არასოდეს განუცხადებია, რომ კანონზე მაღლა უნდა იდგეს და როგორც მას სურს, ისე უნდა იყოს ყველაფერი. პრობლემა მნიშვნელოვნად სცდება მხოლოდ  ჰომოფობიას. საფრთხე იმაში მდგომარეობს, რომ ეკლესია პირდაპირ განაცხადს აკეთებს საჯარო, საერო, წესით რელიგიისგან თავისუფალი სივრცის დაპყრობაზე და გვაჩვენებს, რომ, თუკი მოისურვებს, მოქალაქეებისთვის იმ უფლებების და თავისუფლებების წართმევაც შეუძლია, რომლებიც მათ კონსტიტუციით აქვთ გარანტირებული.

სწორად გავიგოთ: ის, რომ ჩვენს საზოგადოებაში ჰომოფობია მძლავრობს, ყველამ ვიცით. ვიცით, რომ ქართველი ვაჟკაცებისთვის „პიდარასტების“ საჯარო და მგზნებარე სიძულვილი აუცილებელ პირობას წარმოადგენს საკუთარი „კაცობის“, როგორც ასეთის, დამტკიცების საქმეში. გასაგებია, რომ უმრავლესობის ფაქიზი მორალური აღქმისთვის, შესაძლოა, აღმაშფოთებელი ყოფილიყო იმის წარმოდგენა, რომ არა-ჰეტეროსექსუალი ადამიანები ღიად შეიძლება გამოჩნდნენ და დისკრიმინაციის გაპროტესტებაც გაბედონ. მაგრამ მთავარი სხვა რამეა - ჰომოფობიის წინააღმდეგ მიმართული აქცია, როგორი მიუღებელიც უნდა ყოფილიყო ბევრისთვის, იყო კანონიერი და ემყარებოდა კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებებს. შესაბამისად, მისი ძალადობრივად ჩაშლა წარმოადგენდა კანონის, კონსტიტუციის, ადამიანის უფლებების უხეშ და დემონსტრაციულ დარღვევას - დანაშაულს, რომელმაც ძალიან სახიფათო ტენდენციას შეიძლება დაუდოს საფუძველი.

ამასთან, ეს იყო პირადად ბიძინა ივანიშვილისთვის გაგზავნილი სიგნალი იმ მართლაც პროგრესული და ჰუმანური განცხადებების პასუხად, რომლითაც პრემიერი სამი დღით ადრე გამოვიდა - რომ სექსუალური უმცირესობის წარმომადგენლები ჩვეულებრივი და თანასწორი მოქალაქეები არიან, და რომ საზოგადოება ამას ნელ-ნელა უნდა შეეჩვიოს. ივანიშვილის პირობა, რომ ჰომოფობიის საწინააღმდეგო აქციას სამართალდამცველი სტრუქტურები დაიცავდნენ და საწინააღმდეგო აქციის მონაწილეებს არ მისცემდნენ მისთვის ხელის შეშლის საშუალებას, იმაში გამოიხატა, რომ პოლიციამ უმწეო და დაუცველი აქტივისტები გავეშებული ბრბოს მხრიდან ჩაქოლვისგან იხსნა. სხვა მხრივ პოლიცია უუნარო გამოდგა არათუ აქციის ჩატარების უზრუნველსაყოფად, არამედ იმ ჯგუფური, უკონტროლო და აღტკინებული აგრესიის მოსაგერიებლად, რომლითაც საათების განმავლობაში იყო მოცული ქალაქის ქუჩები. მეტიც - როგორც აქციაზე გადაღებულ ვიდეოებში ვნახეთ, პოლიციამ ფიზიკურად ვერ შეაკავა მოძალადეები, რიგ შემთხვევებში კი მათ საკუთარი ხელით გაუხსნა მსხვერპლისკენ მიმავალ გზაზე აღმართული ჯებირები.

პოლიციის მიმართ კითხვა ბევრია: რაოდენ ადეკვატურად  იყო აღჭურვილი? რამდენად საკმარისი რაოდენობით გამოყვანილი? ხომ არ აჯობებდა, ორი აქციის მონაწილეები ავტობუსების ჩაყენებით განეცალკევებინათ? რა საშუალებების გამოყენება შეეძლოთ აგრესიის ჩასაცხრობად?.. ვითარებას ირონიულ ელფერს სამი კვირით ადრე, 1 მაისს განვითარებული მოვლენებიც ანიჭებს, როცა სოციალური სამართლიანობის მოთხოვნით გამართული აქცია ძალის გამოყენებით დაშალეს და აქციის მონაწილე სტუდენტების „განსაკუთრებულ აგრესიაზე“ გვიყვებოდნენ დიდი აღშფოთებით. ირაკლი ღარიბაშვილის სიტყვები, რომ 1 მაისს პოლიციამ „საკმარისზე მეტი მოითმინა“ და რომ აქციის დაშლა და მისი მონაწილეების დაპატიმრება სახელმწიფოში „ქაოსის“ აღსაკვეთად იყო საჭირო, ზედმიწევნით გროტესკულად გამოიყურება 17 მაისის სცენების ფონზე. ვინ იფიქრებდა - საპოლიციო ძალის დემონსტრირება და მინისტრის დიდაქტიკური განცხადებები ბევრად უფრო ადვილი აღმოჩნდა „კაპიტალიზმის უსამართლობით“ შეწუხებულ, ორ ათეულ ახალგაზრდასთან მიმართებით, ვიდრე მღვდლების ხელმძღვანელობით მოქმედ ათიათასობით გავეშებულ აგრესორთან. 

მაგრამ ყველა ამ კითხვაზე გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია სხვა, ზოგადი და მთავარი შეკითხვა, რომლის პასუხიც უახლოეს დღეებში, თუ საათებში  გამოიკვეთება. შეძლებს თუ არა ხელისუფლება მისთვის ნასროლი ხელთათმნის აღებას და გამოწვევაზე ერთადერთი სწორი პასუხის გაცემას - რომ ქვეყანაში კანონის წინაშე ყველა თანასწორია, რომ კონსტიტუცია ხელშეუხებელია, და რომ ანაფორა, ან მრევლის წევრობა არ წარმოადგენს კანონისგან იმუნიტეტს. ცხადია, ეს არ იქნება ადვილი - გავლენიან და საკრალიზებულ ინსტიტუტთან, საპატრიარქოსთან დაპირისპირება, თანაც „პიდარასტების“ უფლებების გამო, ხელისუფლების პოპულარობას, სავარაუდოდ, არ გაზრდის. მაგრამ თუ 17 მაისის ძალადობის ბაკქანალიისთვის პასუხს არავინ აგებს - ოღონდ რეალურად და არა ფორმალურად, მხოლოდ ერთი-ორი რიგითი ხულიგნის დაჯარიმებით - ეს უკვე იმის პირდაპირი აღიარება იქნება, რომ სახელმწიფო აბსოლუტურად უუნაროა რელიგიურ ექსტრემიზმთან და მასშტაბურ ძალადობასთან დაპირისპირების საქმეში.

ახლა ესაა ყველაფერზე მთავარი. ამ შეკითხვაზე პასუხს როცა გავიგებთ, მერე უკვე სხვა უამრავი საფიქრალი და სადისკუსიოც გვექნება. იმ კოშმარულ სურათზე, 17 მაისს რომ ვიხილეთ, ალბათ ყველამ უნდა ვიკისროთ  პასუხისმგებლობის ჩვენ-ჩვენი წილი. პირველ რიგში პოლიტიკურმა სპექტრმა, რომელსაც ურყევ ტრადიციად ჩამოუყალიბდა რელიგიური პოპულიზმი და პოლიტიკური ქულების დაწერის მიზნით ეკლესიასთან ფლირტი. ამჟამინდელმა მმართველმა ძალამ, იმისთვის რომ ხელისუფლებაში მოსასვლელად არ მოერიდა ყველაზე მდაბალი, ქსენოფობიური განწყობების კიდევ უფრო მეტად გაღვივებას; რომ თავის რიგებში, პროგრესულ და სახელმწიფოებრივად მოაზროვნე ფიგურებთან ერთად, ქსენოფობების, ჰომოფობების და უპრინციპო პოპულისტების  მთელ გალერეას ითავსებს (მარტო დავით საგანელიძე და მის მიერ 17 მაისს გაკეთებული სამარცხვინო განცხადებები რად ღირს დარბეული და არშემდგარი აქციის მონაწილეთა მიერ მოწყობილი „პროვოკაციის“ შესახებ); იმისთვის, რომ აგრესიული ფაშისტოიდის, მალხაზ გულაშვილის თანამოაზრეებს „პოლიტპატიმრის“ საპატიო სტატუსი მიანიჭა, მუსლიმ ქართველებს კი გადაადგილების და ლოცვის თავისუფლება „ორი დღესასწაულით და მიცვალებულის დაკრძალვით“ შემოუფარგლა; და იმ ბუნდოვანი, გაუგებარი, უმრავლესობის ტირანიის გამამყარებელი ლოზუნგის დამკვიდრებისთვის, რომ „უმცირესობის უფლებების დაცვა არ უნდა ხდებოდეს უმრავლესობის უფლებების შელახვის ხარჯზე“.

შექმნილ ვითარებაში ლომის წილი მიუძღვის წინა ხელისუფლებასაც. იმის გამო, რომ „დასავლური ღირებულებების“ ცნება საკუთარ თავთან გააიგივა, თავისი  ძალადობრივი, უსამართლო და ავტორიტარული ნაბიჯებით კი ამ ცნების გაუფასურება და მასზე ინტენსიური უკურეაქცია გამოიწვია; იმის გამო, რომ საკუთარ თავს „ევროპული ფასეულობების“ განსხეულებად წარმოაჩენდა, არადა მისი მმართველობის პირობებში სისტემური მასშტაბის პრობლემას წარმოადგენდა ადამიანის წამება - ევროპულ ღირებულებებთან ალბათ ყველაზე კატეგორიულად შეუთავსებელი მოვლენა; იმის გამო, რომ ცხრა წლის განმავლობაში ჩახშობილი ჰქონდათ სადისკუსიო სივრცე, კულტურული ცვლილების სახელით საფრთხობელებს და „ჩარეცხილ მუმიებს“ დასდევდნენ, „მოდერნიზაციად“ კი ბუტაფორიულ ბრჭყვიალა ფასადებს ასაღებდნენ. და კიდევ ბევრი რამის გამო, რომელთა ჩამოთვლაც ახლა ძალიან შორს წაგვიყვანს. სწორედ ეს ყველაფერი განაპირობებს იმას, რომ ნაციონალური მოძრაობის წარმომადგენელთა მხრიდან „ძალადობით“ აღშფოთება საქართველოს ბევრი მოქალაქის თვალში არადამაჯერებლად და ფარისევლობად აღიქმება (ცალკე ამბავია ცნობები წინა ხელისუფლების ძალოვანი სტრუქტურების მხრიდან ჰომოსექსუალებზე თვალთვალის, შანტაჟის, გადაბირების მიზნით მათი დაშინების შესახებ. რაც გვესმის, თუნდაც იმის ნახევარიც თუ სიმართლეა, „ნაციონალურ მოძრაობას“, წესით, ძალიან უნდა ეუხერხულოს იმის თქმა, რომ მისი მმართველობის პირობებში სექსუალური უმცირესობების უფლებები „უკეთესად იყო დაცული“).

ისიც ცხადია, რომ პასუხისმგებლობა მხოლოდ პოლიტიკოსებით არ შემოიფარგლება. შემზარავი რეალობა, 17 მაისს რომ დავინახეთ უწინარესად, ჩვენი - „საზოგადოების“ - მარცხია. აუცილებლად უნდა შევეცადოთ იმაზე ფიქრს, მაინც როგორ მივედით აქამდე და რის ბრალია, რომ უმრავლესობას, როგორც დავინახეთ, არ აქვს სოლიდარობის მინიმალური განცდა, რომელმაც შესაძლებელი უნდა გახადოს მოქალაქეების თანაცხოვრება. საზოგადოებრივი დისკუსიის არარსებობაში დიდია პოლიტიკურად აქტიური ნაწილის წვლილიც - ე.წ. „ლიბერალების“ ელიტიზმის და „ენჯიოების ენის“; ე.წ. „მემარცხენეების“ და „ლიბერტარიანელების“ ვიწრო იდეოლოგიური დოგმების; იმის, რომ რელიგიური ნაციონალიზმის და ობსკურანტიზმის კრიტიკა არაპოპულარულია - და უმრავლესობა ამას სწორედ  კონფორმისტული მოსაზრებებით არიდებს თავს.

თუმცა, ყველა ამ საკითხზე დისკუსია და ანალიზი სამომავლო საქმეა. ჯერჯერობით ყურადღების ცენტრში ხელისუფლებაა - აიღებს თუ არა ის მისთვის ნასროლ ხელთათმანს, რომელიც ჯერაც მიწაზე გდია. რაც უფრო მეტი დრო გადის, მით უფრო ღრმავდება შიში, რომ ის ამ გამოწვევას ვერ უპასუხებს. არადა, ბიძინა ივანიშვილს ჯერ კიდევ აქვს საკმარისზე მეტი ნდობა და პოპულარობა საიმისოდ, რომ კანონი, კონსტიტუცია, სამართლიანობა და ადამიანის უფლებები ობსკურანტიზმისგან და თეოკრატიული კონფიგურაციებისგან დაიცვას. სულ უფრო შემაშფოთებელი რეალობის მიუხედავად, იქნებ ცოტა ხანს კიდევ ვიქონიოთ იმის იმედი, რომ ის არ შეუშინდება ამ ნაბიჯის გადადგმას. ნაბიჯის, რომელზეც საქართველოს, როგორც თანამედროვე სახელმწიფოს, გადარჩენაა დამოკიდებული. გადაჭარბების გარეშე.

(ძალადობის მიკროფიზიკა II)

მაინც მგონია, რომ ძალადობა ის არის, რაც ქართულ საზოგადოებას სინამდვილეში აკავშირებს. ძალადობა ყველა სფეროში, არა მარტო ფიზიკური ან პოლიტური, არამედ ზოგადად, ძალადობისათვის მზადყოფნა, რომელიც საზოგადოების წევრებისადმი ერთმანეთის მიმართ უნდობლობის, შიშის და ზიზღიდან მომდინარეობს და სწორედ ამიტომ იქცევა მის ერთადერთ არა იმდენად შემაკავშირებელ, არამედ დამაკავშირებელ ძალად. ისიც მგონია, რომ ამის დასაწყისი 20-იანი წლების დასაწყისში უნდა ვეძებოთ, მაგრამ ამაზე კიდევ ცალკე დავწერ. ხანდახან ისე ხდება, რომ სრულიად სხვა კულტურული კონტექსტი შენს პრობლემას უკეთ აჩვენებს (თუნდაც იმის გამო, რომ ჩვენში გარკვეული თემები განდევნილია და იშვიათად ხდება ხოლმე მსჯელობის საგანი).

ისე მოხდა, რომ მარტინ სკორსეზეს ფილმი „ტაქსისტი“ (Taxi Driver, 1976) მხოლოდ ახლახან ვნახე და მგონია, რომ პრობლემა, რომელიც მსოფლიო კინოს კლასიკად მიჩნეულ ფილმში არის დასმული, საქართველოში ნაციონალურ დონეზე დგას. სანამ თვითონ პრობლემაზე გადავიდოდე, ფილმის მოკლე შინაარსს მოვყვები.

ტრევისი (რობერტ დე ნირო) ვიეტნამიდან დაბრუნებული ამერიკელი სამხედროა, რომელიც, უძილობის გამო ტაქსისტობას გადაწყვეტს. უძილობის გარდა ტრევისს მარტოობა და საკუთარი ცხოვრების უშინაარსობა აწუხებს. მას მოეწონება ბეთსი (სიბილ შეფერდი), რომელიც სენატორ პალანტაინის საპრეზიდენტო კამპანიის მხარდამჭერია. ტრევისიც გადაწყვეტს, პალანტაინის მხარდამჭერი გახდეს და როდესაც სენატორი მას შემთხვევით მანქანაში ჩაუჯდება და ჰკითხავს, რა სჭირდება ამერიკას, ტრევისი ამბობს, რომ ის ნაგვისაგან უნდა გათავისუფლდეს. თავდაპირველად კეთილგანწყობილი ბეთსი მიამიტ ტრევისს გაექცევა, როდესაც ის პორნო-კინოში დაპატიჟებს. ამის შემდეგ ტრევისი გადაწყვეტს, თავისი ცხოვრება შეცვალოს. ტრევისი ორი მიმართულებით ფიქრობს, იმისათვის, რომ თავისი ცხოვრება მნიშვნელოვნად ჩათვალოს, მას ვიღაცაზე, მაგალითად ბეთსიზე ზრუნვა სჭირდება. მეორე მხრივ კი, თვითდამკვიდრებისათვის მას სჭირდება „ნაგავი“, მასზე უარესი, იმის შეგრძნება, რომ ის არ არის ყველაზე უსარგებლო და არავისათვის საჭირო.

ტრევისი  იარაღის მთელ არსენალს იყიდის და აქტიურად დაიწყებს ვარჯიშს. პირველი, რასაც ტაქსისტი თავისი ცხოვრების ახალ ეტაპზე აკეთებს, ახალგაზრდა აფროამერიკელის მკვლელობაა, რომელიც პატარა მაღაზიას ქურდავს. ბეთსის მერე, მეორე მცდელობა, ვინმეზე იზრუნოს, თინეიჯერი მეძავი ირისია (ჯუდი ფოსტერი). ტრევისი ცდილობს მას ფული მისცეს და მშობლებთან დააბრუნოს, მაგრამ ირისს მისი ოღრაში მეთიუ (ჰარვი კაიტელი) გადააფიქრებინებს.

ტრევისი, რომელმაც საბოლოოდ აიცრუა სიცოცხლეზე გული, თავგანწირულ ნაბიჯს გადადგამს და გადაწყვეტს, სენატორი პალანტაინი მოკლას. „საქმეზე“ წასვლის წინ ის 500 დოლარს უგზავნის ირისს სახლში დასაბრუნებლად. ოღონდ პალანტაინის მოკვლა ტრევისს არ გამოუვა, საიდუმლო სამსახურის აგენტები მას შეამჩნევენ, ტაქსისტს კი გაქცევა მოუწევს. სამაგიეროდ ის ირისს მიადგება, გზად კი ჯერ ოღრაშ მეთიუს, ბორდელის უსახელო ყარაულს და ადგილობრივ მაფიოზოსაც მიაყოლებს, მაგრამ თვითონაც მძიმედ დაიჭრება.

ფილმის ეპილოგში ვიგებთ, რომ ირისი დაუბრუნდა მშობლებს, თვითონ ტრევისი კი გმირი გახდა: მის გმირობას გაზეთები აღწერენ. ამ გაზეთების ამონაჭრები და ირისის მშობლების სამადლობელი წერილი ტრევისის ოთახის კედლებზეა გამოკრული. ტრევისი ჩვეულებრივად აგრძელებს ტაქსისტობას, ოღონდ ცხოვრების უაზრობა მას აღარ ტანჯავს: თავი უკვე დაიმკვიდრა, თან იმდენად, რომ ბეთსის, რომელიც მას შემთხვევით ჩაუჯდება მანაქანაში და რომელმაც იცის, რომ გმირს ელაპარაკება, მანქანიდან ისე ჩამოსვამს, ფულს არ გამოართმევს, მაგრამ არც მასთან შეხვედრის სურვილს გამოთქვამს. ტრევისი ბედნიერი თუ არა, კმაყოფილი მაინც არის.

ახლა კი ვნახოთ, რა არის ტრევისის კმაყოფილების წყარო: ის, რომ ტაქსისტი, აგრესიული და მორასისტო ადამიანი, გმირი გახდა, შემთხვევითობაა. მარტივად შეიძლებოდა, პრეზიდენტობის კანდიდატი მოეკლა და გმირის კი არა, ბოროტის სახელი დაემკვიდრებინა – მისი არჩევანი არ ყოფილა შეგნებული. მთავარი მისთვის მკვლელობა იყო, მკვლელობა, რომელიც მას საკუთარ არსებობას დაუმტკიცებდა და რამე მნიშვნელობას (სულ ერთია, დადებითს თუ უარყოფითს) მაინც შესძენდა.

უკეთესად რომ აღვწერო, რა ხდება ტრევისის თავში, იტალიელი ფილოსოფოსის, ჯორჯო აგამბენის მოშველიება მომიწევს. 1995 წელს აგამბენმა გამოაქვეყნა წიგნი „ჰომო საკერი. სუვერენული ძალა და სუფთა სიცოცხლე“. ჰომო საკერი რომაული სამართლის ფიგურაა და კანონგარეშე გამოცხადებულ ადამიანს ნიშნავს, ისეთს, რომელსაც არანაირი კანონი აღარ იცავს – ის ყველას შეუძლია მოკლას (და ამავდროულად არ შეიძლება მისი მსხვერპლად შეწირვა). ჰომო საკერის პარალელური ფიგურა (აბსოლუტური) სუვერენია, რომელიც ასევე კანოგარეშეა (არ ექვემდებარება არცერთ კანონს) თავისი ქვეშევრდმების სიკვდილსა და სიცოცხლეს განაგებს (მისთვის ყველა ქვეშევრდომი ჰომო საკერია, ისევე, როგორც ჰომო საკერისათვის ყველა ადამიანი სუვერენია).  ჰომო საკერიცა და სუვერენიც პარადოქსულად ერთდროულად კანონის გარეთაც არიან და კანონის შიგნით, სამართლის სიტემა მათ არსებობაზეა მიბმული, ორივე სამართლის ზღვარს განასახიერებს, საიდანაც საერთოდ შეგვიძლია სამართალზე ლაპარაკი, ორივე ის გამონაკლისია, რომლიც ნორმის გაგების საშუალებას გვაძლევს.

ჰომო საკერი „სუფთა“, ბიოლოგიურობამდე დაყვანილი სიცოცხლეა – მას არავითარი სოციალური ფასეულობა აღარ ენიჭება (თანამედროვეობაში ჰომო საკერი საკონცენტრაციო ბანაკის ტუსაღია. საკონცენტრაციო ბანაკს, როგორც თანამედროვეობის პარადიგმას, ეძღვნება ჰომო საკერის III წიგნი „რა დარჩა ოსვენციმიდან. არქივი და მოწმე (1998)).

აგამბენის სუვერენულობის თეორიის აღწერას აქ არ დავიწყებ, უბრალოდ ამ კონტექსტისათვის ერთ საინტერესო ადგილზე შევჩერდები. ჰომო საკერის II წიგნში „საგანგებო მდგომარეობა“ (2003), აგამბენი საგანგებო მდგომარეობას, რომელსაც ის თანამედროვეობაში მართვის წამყვან პარადიგმად მიიჩნევს, სხვათა შორის აღწერს არა როგორც აბსოლუტურ ძალაუფლებას, არამედ როგორც კანონისგან თავისუფალ სივრცეს (უფრო სწორად არა-სივრცეს, ატოპოსს), სადაც ძალა და უფლება ერთმანეთს ემიჯნება და მხოლოდ ძალა მოქმედებს. ამ მდგომარეობის აღსაწერად ის, სხვათა შორის,  იყენებს რომაული სამართლის ფიგურას iustitium,  რომელშიც ხელისუფალნი (მაგ. კონსული), მოქმედებენ საკუთარი imperium-ის (უფლებამოსილების) გარეშე (რადგანაც მათი უფლებამოსილება შეჩერებულია), ანუ როგორც კერძო პირები და ნებისმიერი კერძო პირი მოქმედებს როგორც ხელისუფალი. ანუ, ყველა ადამიანს აქვს ერთნაირი ხელისუფლება, რაც, პრინციპში, ნიშნავს, რომ მარტო ძალა მოქმედებს.

ამ მდგომარეობას, კანონის ნულოვან წერტილს, როგორც მას აგამბენი უწოდებს, კვლავ ძალადობის მიკროფიზიკასთან მივყავართ: ეს არ არის ერთი სუვერენის ძალადობა ქვეშევრდომებზე, ეს არის, როგორც აგამბენი წერს „ფლუქტუირებადი“, მცოცავი სუვერენულობა, რომელიც ყველა ადამიანს აქვს, მაგრამ ამავდროულად ყველა ადამიანია ჰომო საკერიც.

ჩვენს ტაქსისტს რომ დავუბრუნდეთ, ის სწორედ ამ ანომიურ მდგომარეობას ქმნის (ოღონდ მარტო თავისი თავისათვის) და გადაწყვეტს აღიჭურვოს სუვერენულობით, რომელიც მას კანონის მიხედვით არ გააჩნია. ტრევისი სხვისი სიცოცხლის მნიშვნელობის დაკნინების ხარჯზე უდასტურებს თავის თავს, რომ ის ადამიანია, რომ მის ცოხვრებას აქვს აზრი და მნიშვნელობა.  ის, რომ ტრევისი პრეზიდენტობის კანდიდატის მაგივრად დამნაშავეებს კლავს, შემთხვითობაა, მაგრამ სწორედ ეს შემთხვევითობა ამ დამნაშავეებს „ჰომო საკერებად“ აქცევს: ტრევისი როგორც იქნა, პოულობს ადამიანებს, რომლებიც მასზე უარესები არიან და რომლების ხარჯზეც შეიძლება მის ცხოვრებას აზრი მიენიჭოს არა მარტო მისთვის, არამედ საზოგადოებისთვისაც.

ტრევისის შემთხვევაში მინიატურულად თამაშდება (ახალი) სამართლის დაფუძნების სიუჟეტი, როდესაც სუვერენი თავისი სუვერენული გადაწყვეტილებით, ძალადობრივი აქტით ახალ სამართალს აფუძნებს, რომელიც ამიერიდან ყველამ უნდა დაიცვას, ქმნის ახალ სამართლებრვი რეალობას. ოღონდ ეს სამართლებრივი რეალობა ვერ შეიქმნება ვიღაცის სამართლებრივი სივრციდან გაძევების ხარჯზე. ტრევისი, თვითონ „პოტენციური“ ჰომო საკერი, ძალადობის მეშვეობით ხდება სუვერენი. მაგრამ მარტო ტრევისის გადაწყვეტილება საკმარისი არ არის. მას „ავტორიზაცია“ სჭირდება.

ის, რომ მისი „მსხვერპლი“ პალანტაინი კი არა, ოღრაში მეთიუ, ბორდელის დარაჯი და მაფიოზო არიან, შემთხვევითობაა – ოღონდ ეს შემთხვევითობა იმას გვიჩვენებს, რომ საზოგადოებამ ტრევისის არჩევანი მიიღო და აღიარა. აღიარა დამნაშავეები ჰომო საკერებად, რომლებიც, პრინციპში, შეიძლება მოკლა და ამისათვის არ დაისაჯო. აი ეს, თავისზე უარესების „სწორად“ არჩევა, აქცევს ტრევისს საზოგადოების (დაფასებულ) წევრად სხვისი სიცოცხლის ფასის სრული დევალვაციის ხარჯზე.

ახლა კი რატომ ვფიქრობ, რომ ეს ფილმი სინამდვილეში საქართველოს (ერთ-ერთ) ეროვნულ პრობლემას აღწერს. ძალადობა და ძალადობის კულტი, რომელიც განსაკუთრებით 80-იანი წლების ბოლოდანაა საქართველოში გამეფებული, სწორედ ამ საკუთარი თავის და ადგილის, საკუთარი ცხოვრების აზრის და მნიშვნელობის დაკარგვის შედეგი მგონია. საქმე მარტო იმაში არაა, რომ ცხოვრების აზრი ბევრს დაუკარგავს, არამედ იმაშიც, მთელი ქვეყანაც ვერ გარკვეულა, სად და როგორი უნდა იყოს მისი ადგილი. ადამიანებიც და ქვეყანაც თავისზე უარესს ეძებენ, ისეთ უარესს, რომლის ხარჯზეც შეიძლება შენი ადამიანობა შენივე თავს დაუმტკიცო (აფხაზეთის ომიც ამ პრობლემის გამოძახილი მგონია).  ძალადობა, სხვაზე ძალადობა, ერთადერთი ფორმაა, რომელიც ასეთ ადამიანს საკუთარი არსებობის აზრიანობაში არწმუნებს. იმაში, რომ არსებობს ვიღაც, ვინც მასზე უარესი და საწყალია, და რომლის კიდევ უფრო დაჩაგვრით და დამცირებით ებღაუჭები იმ ზღვარს, რომლის მიღმაც „ღირსებას გართმევენ“. 

იმ ადამიანის შემთხვევა, რომელიც თვითონ დგას „ქვედა“ ზღვართან და ისტერიულად ცდილობს, ამ ზღვარს არ გადასცდეს, შეიძლება უფრო ნათლად აჩვენებდეს ზოგადად ადამიანის მდგომარეობას, რომელიც, საკუთარი ადამიანობის, საკუთარი თავის მიმართ პატივისცემის, საკუთარი ცხოვრებისათვის აზრის მინიჭებას მხოლოდ სხვის, ისეთი ადამიანის ხარჯზე ახერხებს, რომელიც შეუძლია ადამიანად არ ჩათვალოს და პირდაპირი ან გადატანითი მნიშვნელობით გადააბიჯოს. საზოგადოება კი მაშინ შედგება საზოგადოებად, როდესაც, ასეთ გარიყულებზე კონსენსუსს მიაღწევს. მე მგონია, რომ დღევანდელ მსოფლიოში ასეთი როლი მესამე სამყაროს აქვს მიკუთვნებული. ჩვენ ყოველთვის ვიღაცის ხარჯზე ვცხოვრობთ, ისეთის, ვისი გარიყვაც დანაშაულად და ბოროტებად არ მიგვაჩნია.

(იხ. ასევე: ზაალ ანდრონიკაშვილი, ძალადობის მიკროფიზიკა)

2013 წლის 17 მაისს საქართველოში ოფიციალურად მოინათლა და ეკურთხა ქართული ფაშიზმი.

ამ სამარცხვინო და დღემდე კაცობრიობის ისტორიაში ყველაზე კაცთმოძულე იდეოლოგიისა და პრაქტიკის საქართველოში ინკუბატორი, მისი წამხალისებელი და სულის შთამბერავი, არის საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია.

ის, რაც უკანასკნელი 25 წლის მანძილზე საქართველოში მოქმედმა ვერცერთმა პოლიტიკურმა ძალამ ვერ შეძლო, - ადამიანები ზიზღითა და სიძულვილით დაერაზმა, მათი ცნობიერება აგრესიით გაეჟღინთა და საკუთარი თანამოქალაქეების წინააღმდეგ ორგანიზებული ძალადობით აემხედრებინა, - მოახერხა იმ სარწმუნოების ინსტიტუციამ, რომელიც, ოფიციალურად მაინც, სიყვარულის, მიმტევებლობისა და შემწყნარებლობის იდეების სახელით იყო შექმნილი.

უკვე გასული საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოდან მოყოლებული საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია გეგმაზომიერად იწოვდა და ითავისებდა ყველა იმ ექსტრემისტულ, ობსკურანტულ და მოძალადეობრივ ტენდენციას, რომელიც საქართველოში სწორედ იმ ხანებში გამომზეურდა. ამასთანავე, ძალადობის პოტენციალს, რომელიც სოციალური, ეკონომიკური, პოლიტიკური, კულტურული, მენტალური თუ ინდივიდუალურ-ფსიქოლოგიური საფუძვლების გამო უხვად დაგროვდა საქართველოში, ეკლესიამ დროთა განმავლობაში ორგანიზებული ფორმა მისცა და საკუთარი ძალაუფლებისა და გამდიდრების ინსტრუმენტად აქცია. უფრო მეტიც, ექსტრემიზმისა და ძალმომრეობის ცალკეულმა ნიშნებმა ეკლესიის მსახურთა მეშვეობით მწყობრი იდეოლოგიური სახე მიიღო და საკრალურ, ღვთაებრივ ხარისხში აღზევდა. ამიტომაც, სამღვდელოების მიერ ეგზალტირებული და „სხვათა“ სიძულვილით ცნობიერებამოწამლული ადამიანები, რომლებიც მათ მოძღვარ-„მამაოებთან“ ერთად თბილისის ცენტრში ძალადობენ, დარწმუნებული არიან, რომ ღვთის ნებას აღასრულებენ. ეკლესიამ მოძალადეებს და მათ მოუთოკავ დესტრუქციულ ინსტინქტებს მიზანი დაუსახა და მიმართულება მისცა. ამის შედეგად 2013 წლის 17 მაისს საქართველო აქამდე ჯერარნახული და საჯარო ძალადობრივი ორგიის მომსწრე აღმოჩნდა, რამაც საქართველოში არათუ დემოკრატიისა და სამართლებრივი სახელმწიფოს, არამედ საერთოდ სახელმწიფოებრიობის არსებობა ეჭვის ქვეშ დააყენა.

2002 წელს სახელმწიფოსა და საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის გაფორმებული საკონსტიტუციო შეთანხმებით, რომლის მეშვეობითაც ეკლესიას „ქართველი ერის წინაშე განსაკუთრებული დამსახურების გამო“ (თუმცა არავის დაუკონკრეტებია, რომელ დამსახურებებზე იყო საუბარი) ოფიციალურად პრივილეგიები დაუკანონდა, ეს რელიგიური ინსტიტუცია ფაქტობრივად ჩამოყალიბდა კანონზე მაღლა მდგომ სუბიექტად, რომელიც თავისუფალია გადასახადებისგან, არ ექვემდებარება სამართლებრივ პასუხისმგებლობას და შეუზღუდავად ახორციელებს საკუთარ ძალაუფლებას მაშინაც კი, როდესაც ის საქართველოში მოქმედ კანონმდებლობასთან წინააღმდეგობაში შედის. ეკლესია იქცა დამნაშავეთა რეკრუტირებისა და დანაშაულებრივი გზებით ფულის „გათეთრების“ ადგილად. მაგრამ ეს ყველაფერი მხოლოდ გარემოებებია, რომელთაც ეკლესია პრივილეგირებულ ფეოდალად აქცია და საეკლესიო პირებს მომხვეჭელობისა და გამდიდრების შეუზღუდავი უფლება მისცა.

ბევრად უფრო საგანგაშო ის ფაქტია, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წიაღში, მისი უმაღლესი იერარქების ხელითა და უშუალო წამქეზებლობით შეიქმნა და ორგანიზებული სახე მიიღო ცალსახად ფაშისტურმა იდეოლოგიამ. ეს იდეოლოგია, რომლის ფორმირებასაც ეკლესია ულტრანაციონალისტურ ძალებთან ერთად ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 80-იან წლებში შეუდგა, კლასიკური ფაშისტური იდეოლოგიების ძირითად ამოსავალ პრინციპებს ეფუძნება და მათ ქართულ ნაირსახეობას წარმოადგენს. ესაა ქართველის, როგორც „გენეტიკურად მართლმადიდებლის“ ფიქცია, რომელიც, გერმანული ნაციზმის მიერ შექმნილი „არიული რასის“ მითის მსგავსად, ყველა ეთნიკურად არაქართველისა და არამართლმადიდებლის გაუცხოებას, მათ „უცხო თესლად“, „შემოგზავნილად“, მტრად, კვალიფიკაციას და მათი განადგურების სანქციასაც გულისხმობს.

ჰომოსექსუალობის თემა, უფრო სწორად, ჰომოფობია, მართლმადიდებელი ეკლესიის „არიული მითის“ კომპონენტია. ეს მითი, ისევე, როგორც ნაცისტური არიული მითი, ადამიანებს განიხილავს საჯიშე მასალად, რომლის მთავარი ფუნქციაც ეკლესიის მორჩილთა და მისი სახელით მოძალადეთა გამრავლებაა. ოღონდ ეს ძალადობა განსხვავებულებისკენ, „გენეტიკურად“ არაქართველ და არამართლმადიდებლებისკენ უნდა იყოს მიმართული. ვინც ამაზე უარს ამბობს, - არ მრავლდება, არ უზრდის სამშობლოს (რომელიც მართლმადიდებელი ეკლესიის იდენტურია) შვილებს, არ უხდის ხარკს მღვდლებს, არ მიაჩნია, რომ ყველაფერი ისე უნდა გაკეთდეს, „როგორც პატრიარქი გადაწყვეტს“, აქვს საკუთარი აზრი და არ ერიდება მის საჯაროდ გახმოვანებას, - ის ჰომოსექსუალია, რაც საქართველოს მტრის სინონიმიცაა. ჰომოსექსუალობა მართლმადიდებლურ არიულ მითში არა იმდენად წმინდად სექსუალურ პრაქტიკებს გულისხმობს, რაც ეკლესიისათვის არასდროს ყოფილა უცნობი, რაზეც ძველი ქართული საეკლესიო ლიტერატურის არაერთი ძეგლიც მოწმობს, არამედ ის მტრის ხატია, რომელზე ძალადობაც „არიული“ მსხვერპლშეწირვის რიტუალის აუცილებელი ნაწილია.

ფაშიზმი როგორც სიძულვილის იდეოლოგია და პრაქტიკა არა მხოლოდ „ჩემიანისა“ და „უცხოს“ გამიჯვნას, არამედ გამუდმებულ განგაშს, კოლექტიურ პარანოიას გულისხმობს, რომ ის „სხვები“, ანუ ისინი, „ვინც ჩვენთან არ არის“, რაოდენ უმცირესობაშიც არ უნდა იყვნენ, ყოველთვის დამნაშავეები არიან, - ეს მათი ბრალია, რომ უმრავლესობა თავს ბედნიერად ვერ გრძნობს, რომ საქართველო, მიუხედავად პატრიარქისა თუ პრეზიდენტების და არაერთი წამყვანი პოლიტიკოსის დაპირებისა, არ იქნა და არ გაბრწყინდა. ისინი, ვინც არ მიეკუთვნება აგრესიულად მორჩილ გენეტიკურად მართლმადიდებელთა ერთობაში მყოფ ძალას, ის მცირეზე უმცირესი უმცირესობაა, რომ ცდილობს ქართველი ერის გადაგვარებას და გარყვნას, მის შეცდენას და გაუკუღმართებას! ნებისმიერი ნიშნით „უმცირესობის“ არსებობის ფაქტიც კი, - არათუ მათთვის თანაბარი კონსტიტუციური უფლებების მინიჭება, - ფაშისტური ლოგიკით, უმრავლესობის უფლების შელახვაა, ანუ თუ უმრავლესობას არ აძლევენ საშუალებას, რომ უმცირესობაზე იძალადოს, მაშინ მისი თავისუფლება და ღირსება ილახება. ფაშიზმი ადამინებში ყველაზე ბნელ და ძალადობრივ ინსტინქტებს აღვიძებს და მათ მხვერპლშეწირვისა და კვლის არქაული ხატებით აფორმებს. როგორც გამოჩნდა, ეს მისია საქართველოში სრული წარმატებით შეასრულა საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ, თავისი სისხლის სმას მოწყურებული და გონებადაბნელებული სამწყსოთი, რომელიც მაშინაა დიდ გულზე, როდესაც უმრავლესობაშია და დაუსჯელობა გარანტირებული აქვს.

თუკი ვინმეს ბრალეულობაზე მიდგა საუბარი, - ვგულისხმობ არა მხოლოდ ცალკეულ მოძალადეს და მათ ანაფორიან დამგეშავებს, - 17 მაისის სისხლიან ორგიაზე პასუხსიმგებელი, პირველ რიგში, საქართველოს პოლიტიკოსების მთელი თაობებია, განურჩევლად მათი პარტიული მიკუთვნებულობისა, რომლებიც საკუთარი გამორჩენის მიზნით, პოპულიზმით, წინდაუხედაობითა თუ უმეცრებით ხელს უწყობდნენ ეკლესიის გაფაშისტურებას, ბიუჯეტიდან აფინანსებდნენ და გულუხვად ასაჩუქრებდნენ სამღვდელოებას, თვალს ხუჭავდნენ იმ ღიად ანტიკონსტიტუციურ ქმედებებზე, რომლებიც სამღვდელო პირებისგან მოდიოდა. სწორედ პოლიტიკოსების სინდისზეა იმ წყვდიადის ტრიუმფი, რომელმაც დღეს ეკლესიების ამბიონებიდან ქუჩაში გადაინაცვლა და ეპიდემიასავით მოედო მთელ საქართველოს. ამ მდგომარეობის გამოსასწორებლად კი საქართველოში არსებული ყველა ანტიფაშისტური და დემოკრატიული ძალის კონსოლიდაციაა საჭირო. დღეს, როდესაც პატრიარქის ქორეპისკოპოსი აგრძელებს ძველბიჭურ ტონში მუქარას და თბილისის ქუჩებში სისხლმოწყურებული მოძალადეები დათარეშობენ, აუცილებელია, რომ ყველამ, ვისთვისაც მიუღებელია ფაშიზმი და რელიგიური ექსტრემიზმი, საჯაროდ გამოთქვას საკუთარი პროტესტი. სწორედ დღეს უნდა ხმამაღლა ითქვას „კონკორდატის“ გაუქმების მოთხოვნა.

სააღდგომო ეპისტოლეში საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის კათალიკოს პატრიარქმა ილია II-მ აბორტების აკრძალვა მოითხოვა. ამ ინიციატივას ოპერატიულად აეტორღიალა დეპუტატი დავითაშვილი, რომელმაც აბორტების შეზღუდვა მოითხოვა და საკუთარი ნულოვანი პოლიტიკური ავტორიტეტის ამაღლების მცდელობების ასეთი ხერხების თვალსაზრისით პოლიტიკური სივრციდან გამქრალი ქრისტიან-დემოკრატები წარმატებით ჩაანაცვლა. თეოლოგიურ არგუმენტაციას ახლა საერთოდ არ შევეხები, ოღონდ შევნიშნავ, რომ რელიგიას საკუთარი ავტორიტეტი უნდა ჰყოფნიდეს მორწმუნეების საკუთარი სიტყვის სისწორეში დასარწმუნებლად და არ უნდა მოითხოვდეს ამისათვის სახელმწიფოს რეპრესიული აპარატის ჩართვას. და თუ ითხოვს, ან საკუთარ ავტორიტეტში არაა დარწმუნებული, ან საკუთარ სისწორეში. პატრიარქის ეპისტოლის ძალიან კარგი ანალიზი გააკეთა მირიან გამრეკელაშვილმა. მიუხედავად ამისა, ამ წერილის დაწერა სხვა, შედარებით ლიბერალური ბანაკიდან წამოსულმა პოზიციამ გადამაწყვეტინა.

„აბორტი – მკვლელობაა“, გვეუბნებიან ამ პოზიციის დამცველები, რომელთა დამოკიდებულება ეკლესიისას მთლიანად ემთხვევა, ოღონდ თეოლოგიურ არგუმენტაციაზე უარს ამბობს, თან ერთ დათქმას აკეთებს: აბორტი მკლველობაა გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც დედის სიცოცხლეს საფრთხე ემუქრება. მათი არგუმენტი ასეთია: ჩანასახის სისოცხლე ისეთივე სიცოცხლეა, როგორც სხვა ადამიანისა და ამიტომ აუცილებელია მისი დაცვა, ხოლო ამ სიცოცხლის მოსპობა მკვლელობაა.

მოდი ვნახოთ, სად წაგვიყვანს ეს არგუმენტი. თვალი გადავავლოთ იმ ქვეყნების კანონმდებლობებს, რომლებიც აბორტს კრძალავენ. მაგალითისათვის, გერმანიის სისხლის სამართლის კოდექსის § 218 ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტისათვის სამწლიან პატიმრობას ან ფულად ჯარიმას ითვალისწინებს. იმ შემთხვევაში, თუ ორსულობის შეწყვეტა ქალის ნების გარეშე მოხდა - 5 წელიწადს, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ ორსული თვითონ შეწყვეტს ორსულობას, მას ერთ წლამდე თავისუფლების აღკვეთა ან ფულადი ჯარიმა ეკისრება. მიუხედავად ამისა, გერმანული კანონმდებლობა ფორმალურად იმდენ გამონაკლისს აწესებს, რომ ქალს ორსულობის შეწყვეტის სურვილი თუ ექნა, ამის გაკეთებას ლეგალურად ყოველთვის შეძლებს.

არის სამი გამონაკლისი:

1. თუ ორსულს მშობიარობის შეწყვეტა უნდა ემოციური ან სოციალური მიზეზით, მაშინ უნდა გაიაროს კონსულტაცია სახელმწიფოს მიერ ლიცენზირებულ სააგენტოში. დასტურის შემდეგ ორსულობის შეწყვეტა ლეგალურად ითვლება.

2. არ ისჯება ორსულობის შეწყვეტა, თუ ორსულობა ჯანმრთელობისთვის არის საზიანო.

3. იურიდიული მაჩვენებლებით (მაგ. გაუპატიურების შემთხვევაში) მშობიარობის შეწყვეტა ლეგალურია.

218-ე §-ის მოქმედება მთავრდება მშობიარობის დაწყებისთანავე. ამ პერიოდიდან იურიდიული თვალსაზრისით მშობიარობის შეწყვეტა მკვლელობად ითვლება (სხვადასხვა პირობებში სხვადასხვა სიმძიმით, 5 წლიდან უვადო პატიმრობამდე) და საბუთდება იმით, რომ ახალშობილს უფრო ძლიერი სამართლებრივი დაცვა სჭირდება.

უსაგნო დებატებში რომ არ ჩავერთოთ, ადამიანია თუ არა ჩანასახი, მაინც ცხადი ხდება, რომ კანონი (ამ შემთხვევაში გერმანული კანონმდებლობა მხოლოდ ერთ-ერთ მაგალითად გამოგვადგება მრავალთაგან) განასხვავებს ორსულობის შეწყვეტას მკვლელობისაგან, განასხვავებს ჩანასახის და (ახალ)შობილის სიცოცხლეს და მეორეს უფრო მკაცრად იცავს და, შესაბამისად, მისი ხელყოფისათვის უფრო მკაცრ სასჯელს აწესებს.

მოდი, ახლა სამართლებრივ პრობლემას მეორე მხრიდან შევხედოთ და ვიკითხოთ, ვინ, რატომ, როგორ და რის საფუძველზე იცავს ჩანასახის სიცოცხლის უფლებას. ამ უფლების დაცვას სახელმწიფო იჩემებს. მაგრამ სიტუაციას თუ რეალურად შევხედავთ, სახელმწიფო სულაც არ იცავს ჩანასახის სიცოცხლის უფლებას, იმიტომ რომ ის ნებისმიერ შემთხვევაში (ყველა სახელმწიფოში) არ უზრუნველყოფს დედას სათანადო პირობებით, არ აძლევს მას დახმარებას იმ შემთხვევაში, თუ მას არ აქვს შემოსავალი და, ზოგადად, სულაც არ ზრუნავს იმაზე, რომ ბავშვი ჯანმრთელი დაიბადოს ან საერთოდ გაჩნდეს. ერთადერთი, რასაც ის უფრთხილდება, ჩანასახის ფიზიკური უსაფრთხოებაა (არა ის, რომ მას არაფერი არ დაემართოს, არამედ ის, რომ ის არ გახდეს ძალადობის მსხვერპლი).

ეს განსხვავება სიცოცხლეს და უსაფრთხოებას შორის, ჩემი აზრით, ცენტრალურია, იმიტომ რომ, ასევე ჩემი აზრით, რეალურ სამართლებრივ პრობლემას ჩანასახის სიცოცხლესთან არანაირი კავშირი არ აქვს, სამაგიეროდ პირდაპირი კავშირი აქვს თანამედროვე სახელმწიფოს ხელში XVII საუკუნიდან მოყოლებული ყოველგვარი სუვერენულობის აკუმულირებასთან და ყველა სხვა სუვერენულობის გაუქმებასთან. თუკი სუვერენულობას თავისი უკიდურესი ფორმით განვმარტავთ, როგორც სიკვდილ-სიცოცხლის შესახებ გადაწყვეტილების უფლებას, ქალის სუვერენულობა საკუთარ სხეულზე ადამიანის სუვერენულობის ერთ-ერთი ბოლო ბასტიონია სახელმწიფოს სუვერენულობის წინაშე. (კიდევ ერთ ასეთად შეგვიძლია მივიჩნიოთ იარაღის ულიცენზიოდ ქონის უფლება აშშ-ში, საკუთარ სახლში თავდამსხმელის მოკვლის უფლება ან ადეკვატური თავდაცვისას მოკვლის უფლება.)

არგუმენტი ვინმემ მთლად ყურით მოთრეულად რომ არ ჩათვალოს, პატარა ისტორიული ექსკურსის გაკეთება მომიწევს: ძველ რომში ოჯახის მამას საკუთარ სახლში ჰქონდა თავისი ოჯახის წევრების მიმართ (ასეთებად არა მარტო ჩვენი დღევანდელი გაგებით ოჯახის წევრები, არამეთ მთელი ჯალაბი ითვლებოდა) განუსაზღვრელი უფლებები სიკვდილ-სიცოცხლის უფლების ჩათვლით. ამ უფლების შეკვეცილი, მაგრამ მაინც გადმონაშთია მშობლების ავტორიტეტი ბავშვზე იქამდე, სანამ ის სრულწლოვანი გახდება. სახელმწიფოს ჩარევა მშობლების დისკრეციაში შეზღუდულია, თუმცა ბავშვის უფლებები, მართალია, სხვასხვა სახელმწიფოში სხვანაირად, მაგრამ მაინც საკმაოდ მკაფიოდ არის ჩამოყალიბებული. აქაც, ადამიანის ცხოვრებას თუ განვიხილავთ ერთიანად ჩანასახიდან სრულწლოვანებამდე, მშობლების დისკრეცია, სუვერენულობა მის მიმართ კლებულობს მის განვითარებასთან ერთად და მთლიანად სრულდება, როდესაც ადამიანი სრულწლოვანი გახდება (სრულწლოვანების ასაკიც სხვადასხვა ქვეყნებში განსხვავებულია). ადამიანი სრულიად სუვერენულია გადაწყვიტოს, გააჩინოს თუ არა ბავშვი, მაგრამ სახელმწიფო მას სუვერენულობას აკლებს ბავშვის ჩასახვის მომენტიდან მის სრულწლოვანებამდე.

ჩემი არგუმენტი, რომ რეალურად თანამედროვე სამართალში ყურადღება ჩანასახის სიცოცხლის უფლებაზე კი არა, სახელმწიფოს სუვერენულობის სისრულეზეა მიმართული, ის არის, რომ სახელმწიფოს არ აქვს არც ორსულობის შეწყვეტის სხვადასხვა ფორმის და, მით უმეტეს, არც ორსულობის კონტროლის არანაირი მექანიზმი. რეალურად, ჩანასახის სიცოცხლის უზრუნველყოფა მას არ შეუძლია, მაგრამ მოქმედებს ყველანაირი სუვერენულობის თავისთან აკუმულირების ლოგიკით.

ახლა იმათ პოზიციას რომ დავუბრუნდეთ, ვინც აბორტს მკვლელობად მიიჩნევს, იოლად აღმოვაჩენთ შინაგან წინააღმდეგობას. „მკვლელობა“ დაშვებულია, თუ დედის სიცოცხლეს საფრთხე ემუქრება. თუკი მივიჩნევთ, რომ ჩანასახის სიცოცხლე ისეთივეა, როგორც დაბადებული ადამიანისა, მაშინ ამ არგუმენტის ანალოგიურ სამართლებრივ ფიგურად ადეკვატური თავდაცვა უნდა განვიხილოთ (როდესაც მკვლელობა არ ითვლება დანაშაულად). თუკი არ გვინდა წარმოვიდგინოთ აბსურდული სიტუაცია, როდესაც ჩანასახს დედის მიმართ ბოროტი განზრახვა მიეწერება და მის შეგნებულ მოკვლას ცდილობს, მაშინ იოლად მივხვდებით, რომ ეს სამართლებრივი ანალოგია შორს ვერ წაგვიყვანს. აშკარა გახდება, რომ მათთვისაც, ვინც აბორტს მკვლელობად მიიჩნევს, არსებობს იერარქია ჩანასახის სიცოცხლეს და დაბადებულის (დედის) სიცოცხლეს შორის და რომ მეორე უფრო მეტს „იწონის“, ვიდრე პირველი.

აშკარაა, რომ სამართალი ამ შემთხვევაში იმავე სირთულის წინაშე დგას, რომელიც აბორტის მკვლელობად მიმჩნევებსაც აწუხებთ: ჩანასახის სიცოცხლე სიცოცხლეა, მაგრამ „რაღაცნაირად“ არასრულფასოვანი და სრულფასოვანთან შედარებით ნაკლებად ღირებული. რაც უფრო „ემსგავსება“ ჩანასახი ადამიანს, მით უფრო იზრდება მისი სამართლებრივი დაცვა. ანუ იმ გზაზე, რომელსაც ადამიანი გადის სპერმატოზოიდიდან სრულწლოვანებამდე, მისი უფლებები (სიცოცხლის უფლებიდან დაწყებული, სამოქალაქო უფლებებით დამთავრებული) საფეხურებრივად მატულობს. სპერმატოზოიდზე რომ აღარ შევჩერდეთ, განაყოფიერებულ კვერცხუჯრედს გარკვეული (სხვადასხვა კანონმდებლობის მიხედვით სხვადასხვა) საფეხურიდან ენიჭება სიცოცხლის უფლება.

პრობლემა აქ არ მთავრდება. მიუხედავად იმისა, რომ იმათი არგუმენტები, ვინც აბორტს მკვლელობად თვლის, სამართლებრივად არაფრისმთქმელია, – „მკვლელობა“ რიტორიკულ ილეთად იქცევა, რომლის მიზნების და მოტივების გარჩევას ახლა არ შევუდგები, – მათ მაინც რჩებათ ეთიკური არგუმენტი. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მოკვლა იურიდიული თვალსაზრისით მვკლელობა არ არის, შემდეგი შეკითხვა მის ეთიკურ გამართლებულობას ან გაუმართლებლობას შეეხება.

ეთიკური პრობლემაც რამდენიმე ასპექტს მოიცავს: პირველი ისევ მოკვლის საკითხს ეხება. როგორც ვნახეთ, აბორტის შეზღუდვის მომხრეთათვისაც, ჩანასახის სიცოცხლე გარკვეულ სიტუაციებში ნაკლებად ფასობს, ვიდრე ქალისა, ანუ ჩანასახის სიცოცხლეს მათთვისაც არ აქვს აბსოლუტური ღირებულება (ისევე, როგორც სიკვდილით დასჯის მომხრეთათვის ადამიანის სიცოცხლეს არ აქვს აბსოლუტური ღირებულება, მაგრამ ამ შემთხვევაში დამნაშავე კარგავს სიცოცხლის უფლებას დანაშაულის გამო, ამიტომ ჩანასახთან შედარება აქაც არასწორი იქნება). სად გადის ზღვარი ამ მეტსა და ნაკლებს შორის? ავსტრალიელი ეთიკოსი, პიტერ ზინგერი, მაგალითად, მიიჩნევს, რომ ჩანასახის სიცოცხლეს დამოუკიდებელი მნიშვნელობა (და ღირებულება) იმ მომენტიდან ენიჭება, როდესაც მას უჩნდება ტკივილის განცდა და ცნობიერება, იქამდე კი მისი არსებობა ქალის სურვილზეა დამოკიდებული.

უფრო ტრადიციული, რელიგიიდან მომდინარე ეთიკური პოზიციები ჩანასახის დამოუკიდებელ ღირებულებას ჩასახვის მომენტიდან ხედავენ (ჩანასახს აქვს მომავლის უფლება).

ამ ორ პოზიციას შორის რაიმე ობიექტური კრიტერიუმით უპირატესობის დადგენა შეუძლებელია. მაგრამ რადგანაც ობიექტურად გადაწყვეტა შეუძლებელია (და ეს ხდის გაჩენა-არგაჩენის არჩევანს ეთიკურს), სწორედ ამიტომ ეს არჩევანი წყვილის და უკიდურეს შემთხვევაში ქალის გასაკეთებელია. არ ვიცი, ვის შეიძლება ეგონოს, რომ ეს არჩევანი ან ადვილია ან სასიამოვნო. ის საკმარისად მძიმეა იმისათვის, რომ მთელი ცხოვრება გახსოვდეს და გაწუხებდეს და არცერთ კაცს არასოდეს ექნება საკმარისი ემპათია ამის გასაგებად. და რადგანაც ეს არჩევანი ასეთი მძიმეა, მას ვერასოდეს ვერავინ მიიღებს ან განსჯის უკეთ და უფრო სამართლიანად, ვიდრე ქალი, რომელიც იღებს გადაწყვეტილებას, გააჩინოს ან არ გააჩინოს ბავშვი. ეს არის მთავარი და სუვერენული გადაწყვეტილება, ვადები, სამედიცინო და იურიდიული მაჩვენებლები და ა.შ. კი უკვე ამ გადაწყვეტილებიდან გამომდინარეობს.

დამთავრება აქაც შეიძლებოდა, მაგრამ მოდი, იმ პოზიციის იმპლიკაციების დადგენას შევეცადოთ, რომელიც ჩანასახის სიცოცხლის დაცვაზე პრეტენზიას აცხადებს.

ისინი, ვინც ჩანასახის უფლებას ამა თუ იმ მოტივით იცავენ, იმპლიციტურად გულისხმობენ გამრავლების გარკვეულ იმპერატივს: იმას, რომ გაჩენა ძირითადად (თუმცა არა ნებისმიერ შემთხვევაში) უკეთესია არგაჩენაზე. ამ ეთიკური პოზიციის საფუძველი ადამიანისათვის რეპროდუქციული პრიმატის, გამრავლების ვალდებულების დაწესებაა – ის, რაც ემსახურება გამრავლებას, კარგია, რაც არა – ცუდი (რელიგიური ცოდვა ან მისი სეკულარული შესატყვისი – დანაშაულია). შემდეგი იმპლიციტური დაშვებაა, რომ ეს გამრავლების ვალდებულება არსებობს ვიღაცის, (მაგალითად, საზოგადოების ან სახელმწიფოს) წინაშე. სწორედ ეს ვალდებულება აძლევს საზოგადოებას, ეკლესიას ან სახელმწიფოს უფლებას, მოსთხოვოს ქალს ამ ვალდებულების შესრულება. ჩანასახი, ჩასახული ცხოვრება, დედას კი არ ეკუთვნის, ვიღაც სხვისი საკუთრებაა.

ზემოთ უკვე გავარკვიეთ, რატომ ცდილობს სახელმწიფო ქალის სხეულზე კონტროლის დაწესებას (გარდა სუვერენულობისა, თანამედროვე სახელმწიფოს – განსაკუთრებით კარგი მაგალითი ჩინეთი და ისრაელია – პირდაპირი ბიოპოლიტიკური ინტერესები აქვს და პოპულაციაზე კონტროლი სახელმწიფო პოლიტიკის რანგში ჰყავს აყვანილი. ისრაელში აბორტი იმავე ბიოპოლიტიკური მოტივებით არის აკრძალული, რა მოტივითაც ის ჩინეთში დაშვებული და მისასალმებელია). მაგრამ რა აძლევს საზოგადოებას – ან ზოგადად სხვა ადამიანს – უფლებას, ჩანასახის სიცოცხლეზე პრეტენზია გამოაცხადოს და მის დამცველად მოგვევლინოს, ქალზე უკეთ იცოდეს, უნდა გააჩინოს თუ არა?

განმარტება შეიძლება ორი იყოს: პირველი ისევ სამართალთან მიგვიყვანს. ჩვენი დღევანდელი სამართალი, გინდა რომაულ ტრადიციაში და გინდაც ჩვეულებითი სამართლის ტრადიციაში მდგომი, თეთრკანიანი მორწმუნე მამაკაცის თარგზეა გამოჭრილი. ადამიანის უფლებების ისტორიას თუ გადავავლებთ თვალს, სხვების უფლების გათანაბრება ხდებოდა კერძო სამართლის ფიზიკური პირის უფლებებთან, რომლის მოდელიც სწორედაც თეთრკანიანი მორწმუნე მამაკაცი იყო (რომელსაც მაშინ, როდესაც რომაულს ქრისტიანული შეერწყა, ნორმის სახით ჰეტეროსექსუალობაც დაემატა). ამ სამართლისთვის ქალი ანომალიას წარმოადგენდა (ათენური პოლიტიკური კულტურის ფანტაზმა, მაგალითად, კაცების ავტოქთონური დაბადება იყო, მიწიდან, ქალის გარეშე - პოლიტიკური კულტურა ქალის იზოლირებას და იგნორირებას ახდენდა). ქალის სხეულზე კონტროლის დაწესება სწორედ ამ ტრადიციაში (ამ ტრადიციის რელიქტად) შეგვიძლია განვიხილოთ.

მეორე განმარტება ფსიქოანალიტიკურია, თუმცა ახლოს არის პირველთან. ფსიქოანალიზის დამფუძნებლის, ზიგმუნდ ფროიდის მოსწავლემ, ოტო რანკმა 1924 წელს გამოაქვეყნა წიგნი „დაბადების ტრავმა“. განსხვავებით ფროიდისაგან, რომელსაც ფსიქოანალიზის „მასკულინური“ მოდელი ჰქონდა, რანკისათვის ცენტრალური მოვლენა ის ტრავმა იყო, რომელსაც ბავშვი დედის სხეულის დატოვებისას იღებდა (დედის სხეულში ყოფნა ბავშვისათვის სამოთხისეულ მდგომარეობად არის აღწერილი, რომლის მიღწევას და გამეორებასაც ადამიანი ცხოვრების განმავლობაში ცდილობს). დაბადების ტრავმა რანკისათვის იყო ყველა შემდეგი ფობიის საფუძველი სიკვდილის შიშის ჩათვლით. სწორედ ეს სიკვდილის შიში მინდა განსაკუთრებით გამოვყო. ამ შიშის უკუპროექცია ხდება პრენატალურ მდგომარეობაზეც. ამიტომ ადამიანს უჭირს, აპატიოს ქალს ის გაურკვევლობის პერიოდი, როდესაც მისი ბედი ჯერ კიდევ გადაუწყვეტელი იყო და ქალზე იყო დამოკიდებული, გააჩენდა თუ არა. სწორედ ეს უკუპროეცირებული შიში საკუთარი არდაბადებულობის გამო მგონია ის მთავარი მოტივი, რომელიც სხვა ადამიანებს (რატომღაც ძირითადად კაცებს) აძლევს იმის უფლებას, ქალს, რომელიც გადაწყვეტს, არ გააჩინოს, მკვლელი დაუძახოს.

19 აპრილის მიტინგი, რომელმაც ზოგიერთ ჩემს მხატვრული ლიტერატურის მოყვარულ მეგობარსა თუ ნაცნობს მარკესის „გამოცხადებული სიკვდილის ქრონიკა“ მოაგონა, ჩემი აზრით, არა იმდენად პოლიტიკური, რამდენადაც რომელიღაც სხვა კუთხიდან იყო ძალიან საინტერესო. ამ „სხვა“ კუთხეს პირობითად შეიძლება ესთეტური ფორმაცია ეწოდოს, ანუ გარკვეული გამომსახველობითი ნიშნების ერთობა, რომელიც კონკრეტულ პოლიტიკურ სისტემას უკავშირდება და ამ სისტემის ესთეტური ანაბეჭდია. საკუთარი ესთეტიკის შექმნა არა ცალკეულ პოლიტიკურ მმართველობებს, არამედ მხოლოდ ჩამოყალიბებულ პოლიტიკურ სისტემებს ხელეწიფებათ. რაც უფრო ყოვლისმომცველი და ტოტალურია პოლიტიკური სისტემა, მით უფრო მკვეთრად გამოკვეთილია მისი ესთეტური სახეც. ესთეტიკა, რომელსაც პოლიტიკური სისტემა ქმნის, თავადვე გვევლინება ამ სისტემის შინაარსის გამოხატულებად, მისი არა მხოლოდ იდეოლოგიური, არამედ მენტალური წყობის არტიკულაციად. ამდენად პოლიტიკური სისტემის ესთეტური კუთხიდან გააზრებას ხშირად უფრო მეტი სიცხადის შემოტანა შეუძლია ამა თუ იმ პოლიტიკური სისტემის გაშუქებაში, ვიდრე ეკონომიკური თუ სამართლებრივი საფუძვლების ანალიზს.

XX საუკუნემ უხვად დატოვა იდეოკრატიული ესთეტიკების ნაკვალევი, რომელთაგანაც ჩვენთვის ყველაზე უკეთ ნაცნობი და ახლობელიც საბჭოთა ესთეტიკური ფორმებია. თუმცა საბჭოთა ესთეტიკა არაერთგვაროვანია და ის ამ სახელმწიფოს და მისი იდეოლოგიის შიდა ტრანსფორმაციებთან ერთად იცვლებოდა. ამის შედეგად მივიღეთ სამი თვისებრივად განსხვავებული ესთეტიკა: 20-იანი წლების მოდერნისტული, რევოლუციური ექსპერიმენტებისა და უტოპიზმის სულის მატარებელი, რომელიც 30-იან წლებში შეცვალა სოციალისტურ რეალიზმად დაპროგრამებულმა სტალინურმა მონუმენტალიზმმა თავისი გიგანტური ფორმებით და ეთნო-ნაციონალური სტილიზაციებით და საბჭოთა იმპერიულობის ესთეტურ სახედ იქცა. ბოლოს კი ყველაზე ხანგრძლივი ხრუშჩოვ-ბრეჟნევის ეპოქის უსახოვნება, რომელსაც „უძრაობის“ ხანა ეწოდა. ამ დროს სტალინურმა მესიანიზმმა სიცოცხლისუნარიანობასთან ერთად თავისი სიმძაფრეც დაკარგა და კორუმპირებულ ტოტალიტარულ სისტემაში შეფარული კრიტიკის ენა გააჩინა, რომელსაც ზოგჯერ „ეზოპეს ენადაც“ მოიხსენიებენ. ამგვარი ენა კი მხოლოდ არათავისუფალი და იდეოლოგიური კულტურის ფარგლებში, მასთან სიმბიოზში არსებობდა.

ესთეტიკური ფორმაციის სახეს და შინაარსს განაპირობებს არა მხოლოდ ოფიციალური კულტურა, რომელიც ძალაუფლების მქონეთა ჩარევით იქმნება, არამედ ის ერთგვარი „კონტრკულტურაც“, რომელიც პოლიტიკურ სისტემას უპირისპირდება და აკრიტიკებს. მაკრიტიკებელი თუ გამშარჟებელი ვერ იარსებებს პოლიტიკური სისტემის გარეშე, ის მთლიანად მასზეა დამოკიდებული. უკვე პერესტროიკის ხანაში საბჭოთა სახელმწიფოს ნგრევასთან ერთად, გვიანსაბჭოთა ესთეტურ ფორმაციასაც საფუძველი გამოეცალა, რამაც როგორც ოფიციალური კულტურა, ასევე ეზოპეს იგავურ ენაზე მეტყველი „კონტრკულტურაც“ მოშალა და კონტექსტდაკარგულ კარიკატურად აქცია.

90-იან წლებში საქართველოში კულტურული თვალსაზრისით არ მომხდარა არანაირი ისეთი ცვლილება, რომელსაც ამ პერიოდის სპეციფიკური სახე შეექმნა: საქართველო ინერციით კულტურულადაც და პოლიტიკურადაც ჯერ ისევ უძრაობის ეპოქის ესთეტიკაში იმყოფებოდა. მიუხედავად დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გადაქცევისა, ნაციონალიზმისა და ეთნოკონფლიქტებისა, სამოქალაქო ომებისა, ტერაქტებისა თუ პერმანენტულად „სტაბილურობის“ ძიებისა, ქვეყანა განაგრძობდა იმ სტერეოტიპებით, ესთეტიკური კრიტერიუმებითა და ამ ესთეტიკის რეპრეზენტანტთა იუბილეებით ცხოვრებას, რომლებიც აღარარსებული საბჭოთა უძრაობის ექოს გამოსცემდნენ. 90-იანი წლების საქართველოში არც პოლიტიკური სისტემა არ ჩამოყალიბებულა და გაჯიბისქურდებული ძალაუფლების ინსტიტუციები ვერც საზოგადოებრივი თუ კულტურული პროცესების გაკონტროლებას ახერხებდნენ. თუმცა არც თავისუფალ ხელოვნებასა თუ ინტელექტს გაუშლია ფრთები ახალი სიმაღლეების დასაპყრობად და 90-იანების მიწურულს თვითკომერციალიზაციის მიმართულებით სვლას შეუდგა, რამაც, მართალია, ზოგადად კულტურულ ცხოვრებაში ნაკლები კვალი დატოვა, სამაგიეროდ ქართულ ენაში ახალი ტერმინი – „გრანტი“ დაამკვიდრა.

თვისებრივი გარდატეხა ამ თვალსაზრისით საქართველოში 2004 წელს დაიწყო, როდესაც ხელისუფლებაში მიხეილ სააკაშვილი და მისი თანმხლები ნაციონალური მოძრაობა არა მხოლოდ სამხედრო-სტრატეგიული და სინგაპურიზაციულ-ეკონომიკური მიზნებით, არამედ საკუთარი ესთეტიკური პროგრამით მოვიდა. სააკაშვილის ესთეტიკური პროექტი მის მმართველობაში ყველაზე მეტად წარმატებული აღმოჩნდა, იმდენად, რომ შესაძლებელია სააკაშვილის ხანას ეწოდოს ესთეტიკური ფორმაცია, რომლის გაანალიზებაც თავად ამ პოლიტიკური სისტემის მენტალურ წყობას და შინაარსს ცხადყოფდა. თუ რატომ სააკაშვილის და არა ნაციონალური მოძრაობის, ვფიქრობ, ესეც ამ ესთეტიკური ფორმაციის მნიშვნელოვანი ასპექტია, რამაც ერთი პიროვნების ინფანტილური ახირებების ესთეტურ ნორმად ტრანსფორმაცია განაპირობა. ესაა საყოველთაო იმიტაციის პრინციპი, რომელზეც ნაციონალური მოძრაობის ძალაუფლება და ამ ძალაუფლებით მართული სახელმწიფო იყო დაფუძნებული: ყველა და ყველაფერი, ვინც და რაც ხელისუფლების გავრცელების არეალში იყო და მოქმედებდა, ბაძავდა და იმეორებდა სააკაშვილს, ყველა სხვადასხვა მასშტაბითა და ხარისხით იყო მიშა. იმიტაციათა ასეთი ჯაჭვი კი მთლიანობაში ერთ საერთო სააზროვნო, გამომსახველობით და ქცევათა ანსამბლად ჩამოყალიბდა.

თავად სააკაშვილის ესთეტიკა, რომელიც მისი მიმბაძველების მეშვეობით სწრაფი ტემპით მოედო მთელს საქართველოს, ასევე იმიტაციას ეფუძნება. იმიტაცია, რომელიც ლათინურიდან სიტყვასიტყვით „მიბაძვად“, „მიმსგავსებად“ ითარგმნება, არა მხოლოდ პირველადი ფორმის არანამდვილით, ასლით ჩანაცვლებას ნიშნავს, არამედ ამგვარი მიბაძვის დროს თავად მისაბაძის წარმოსახვას, მის გამოგონებასაც გულისხმობს. მაგალითად, როდესაც შუა საუკუნეებში ქრისტიანი იმპერატორი ღმერთის ან ქრისტეს იმიტაციად მიიჩნეოდა, არა მხოლოდ იმპერატორი იყო „ღმერთის“ განსახიერება, არამედ ამ იმიტაციაში თავად ღმერთი წარმოჩნდებოდა იმგვარად, როგორადაც მას მისი იმიტატორი განასახიერებდა (სწორედ ქრისტიანი იმპერიატორის კულტმა შექმნა ქრისტეს, როგორც „პანტოკრატორის“ – სამყაროს მპყრობელისა და მბრძანებლის ხატება). სააკაშვილის ესთეტიკაშიც მის მიერ შემოტანილი ყველა ფორმა, რომელიც რომელიღაც სხვა ორიგინალური ფორმის ასლია, „ორიგინალებსაც“ იმ სახით წარმოაჩენს, როგორადაც ისინი მათ იმიტატორს წარმოუდგენია.

სააკაშვილის თანმდევი სახელმწიფო სიმბოლიკიანი ტრიბუნები, ჰიმნის შესრულებისას მარჯვენა ხელის მკერდზე მიბჯენა, დროშის გამოსახულებიანი სამკერდე ნიშნის ტარება – ამერიკის პრეზიდენტის, უშუალოდ ჯორჯ ბუშის იმიტაციაა, რაც საქართველოს პროამერიკულობასა და სააკაშვილის ბუშის პოლიტიკის ერთგულებაზე მიანიშნებს. ბუშის მიმბაძველობა სააკაშვილის მილიტარისტულ რიტორიკასა და ბოროტების ძალებთან ესქატოლოგიური ბრძოლის ფანტაზიებშიც აშკარაა. თუმცა ამავე დროს თავად ბუშისადმი პატივისცემის ნიშნად ამერიკის მოქმედი პრეზიდენტის სახელის თბილისის ქუჩისათვის დარქმევა თავისი არსით სრულიად ანტიამერიკული და უფრო საბჭოთა წარმოშობის პიროვნების კულტის სფეროდანაა გადმოღებული, რომელიც „უძრაობის“ ეპოქის სულს აცოცხლებს. ამგვარად, ამერიკული ფორმა ქართულ იმიტაციაში კარგავს პირვანდელ შინაარსს და პაროდიად გადაიქცევა. იმიტაციით შექმნილი სააკაშვილისეული ფორმა კი ახალ მნიშვნელობას იძენს, სადაც საქართველო საკუთარ თავს ამერიკის უმცროს ძმად ან შვილობილად გამოსახავს, რომელიც თავისი მფარველის მიბაძვასაც კი საბჭოური არტიკულაციის ფორმებით ცდილობს.

სააკაშვილის ესთეტიკაში იმიტაციის კიდევ უფრო მეტად სასურველი ობიექტი ევროპაა. ზურაბ ჟვანიას მიერ გახმოვანებულმა რიტორიკულმა ფორმულამ – „მე ვარ ქართველი, მაშასადამე ვარ ევროპელი“, რაც მომავლისკენ მიმართული პოლიტიკური ორიენტაციის აღმნიშვნელი საპროგრამო განცხადება იყო, სააკაშვილთან რეალურად არსებული ფაქტის სტატუსი მიიღო და პრეზიდენტის ესთეტიკური აქტივობის და საქართველოს ევროპულობის ინსცენირების მთავარ მამოძრავებელ ძრავად იქცა. საქართველოს ევროპულობის დასამტკიცებლად, სააკაშვილი ქვეყნის არა სამართლებრივად და პოლიტიკურად გაევროპულებას, – რაც ევროპულის მსგავს კანონმდებლობას, დემოკრატიული ინსტიტუტების შექმნას და ამოქმედებას, მედიის თავისუფლებას, სოციალურ საბაზრო ეკონომიკას და ა.შ. – გულისხმობს, არამედ საქართველოს „ევროპულ“ სტილში მორთვა-მოპირკეთებას შეუდგა.

საქართველოს გაევროპულების მიზნით შეიქმნა ქართული ნაციონალური კიჩი „უძველესი ევროპელი“ ჰომო-ერექტუსების – მზიასა და ზეზვას ნარატივებით დაწყებული, პრომეთეს, მედეას, რომაულ სტილში გამოსახული ოქროს წმინდა გიორგის და სხვა მითოლოგიურ ფიგურათა ქანდაკებებით. „უძველესი ევროპელობის“ ნიშნით გაჩნდა ბათუმსა თუ ქუთაისში ფსევდოანტიკური და ფსევდოკლასიცისტური ნაგებობები, თავიანთი ნეპტუნიანი შადრევნებითა და ქუთაისის ოპერის თეატრზე შემომდგარი ბერძნულ-რომაულ ქანდაკებათა იმიტაციებით, გვიანი შუა საუკუნეების ევროპულ არქიტექტურას მიმსგავსებული საათიანი შენობებით. ის, რასაც ირონიულად „სიღნაღიზაცია“ დაერქვა, სააკაშვილის მიერ საქართველოს გაევროპულების ესთეტიკური სტრატეგია იყო, რომლის შედეგადაც საქართველოში შემორჩენილი ავთენტური ძველი ნაგებობები, რომელთა გამოც საქართველო ევროპელი თუ არაევროპელი ტურისტებისათვის საინტერესო და განსაკუთრებული შეიძლება ყოფილიყო, მასობრივად განადგურდა და მათი ადგილი ისტორიული და კულტურული კონტექსტებიდან ამოგლეჯილმა ბუტაფორიებმა დაიკავა.

სააკაშვილის ესთეტიკის ერთ-ერთი მიზანი არა მხოლოდ საქართველოს გაევროპულება ან მისი ახალი, შემინული არქიტექტურით გაფუტურისტულება, არამედ ისტორიული საქართველოს გამოგონებაც, მისი კულტურული მემკვიდრეობის შეცვლაც იყო. რუსულ-საბჭოთა ნაკვალევის წაშლის მცდელობასთან ერთად, რომელსაც მთელი რიგი ისტორიული ძეგლების დამახინჯება მოჰყვა, საქართველოში აშენდა ძველ ქართულ არქიტექტურას მიმსგავსებული სრულიად უფუნქციო და კიჩური შენობები, რომელთა დანიშნულება, ფაქტობრივად, მხოლოდ საქართველოს პრეზიდენტის ესთეტიკური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებაა. ისინი არა საქართველოს სიძველეს ან კულტურულ მემკვიდრეობას, არამედ სააკაშვილის ისტორიულ ფანტაზიებს განასახიერებს. ყველაზე თვალსაჩინო და გროტესკული მაგალითი „განახლებული“ მცხეთაა, სვეტიცხოვლის შესასვლელთან აღმართული გიგანტური კოლოსებიანი ნაგებობით, რომლის ფასადის ცენტრში თეთრი მარმარილოს „დედაბოძი“ დგას. ეს შენობა, ჩემი აზრით, სააკაშვილის ესთეტიკის სიმპტომატური ნიმუშია: მდარე გემოვნება, შერწყმული უშინაარსობასთან და მოჩვენებითობასთან, რომელსაც ისტორიულობისა და „ეროვნულობის“ პრეტენზია აქვს, სინამდვილეში კი ისტორიის სტილიზაციისა და პრეზიდენტის სურვილებისამებრ გადაკეთებისაკენაა მიმართული. პრეზიდენტის ეს ობსესია დაგვირგვინდა ქუთაისის ბაგრატის ტაძრის „რეკონსტრუქციით“, რასაც ნანგრევების სახით შემორჩენილი ამ ძეგლის სრული განადგურება მოჰყვა. მის ადგილას კი აღიმართა ძველს მიმსგავსებული თანამედროვე შენობა, რომელიც არაფრით განსხვავდება იმ ყოველგვარ არქიტექტურულ ღირებულებას მოკლებული ანაქრონისტული ნაგებობებისგან, რომლებიც ბუტაფორიული ესთეტიკის სფეროში სააკაშვილის მთავარი კონკურენტის - საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეცადინეობით იქმნება.

მაგრამ არქიტექტურაც, სკულპტურაც და ევროპის, ამერიკისა თუ სინგაპურის იმიტაციები მხოლოდ ცალკეული კომპონენტებია იმ ინსცენირებებისა და იდეოლოგიური სპექტაკლებისა, რომლებიც სააკაშვილის ესთეტიკის ბირთვს წარმოადგენს. სააკაშვილის ესთეტიკა, უპირველეს ყოვლისა, პერფორმატიულია და ამ კუთხით მას საქართველოში ბადალი არ ჰყოლია. მინისტრთა კაბინეტის სხდომებს სათაფლიის გამოქვაბულში, მშენებლობებსა თუ ზღვის ნაპირას, ბოლოდროინდელ ქართულ კრიტიკულ პუბლიცისტიკაში არაერთხელ გამოუწვევია „კარნავალურობის“ ასოციაციები. კარნავალურობის თეორიის შემქმნელის – რუსი საბჭოთა თეორეტიკოსის, მიხეილ ბახტინის თანახმად, კარნავალი გვიანი შუა საუკუნეებისა და რენესანსის ხანის ევროპულ ხალხურ კულტურაში იყო ჩაგრული და უუფლებო ხალხის თავისუფლების განცდის ფაქტობრივად ერთადერთი საშუალება, რომლის დროსაც რამდენიმე საათით სოციალური იერარქიები ირღვეოდა და დაბალი სოციალური ფენების წარმომადგენლები საკუთარ „თავისუფლებას“ არსებული სამყაროს წესრიგის, იერარქიების ყირაზე დაყენებითა და დაცინვით გამოსახავდნენ. შესაბამისად, უკვე ახალ ეპოქაში კარნავალურობიდან გავრცელდა გროტესკისა და პაროდიის ხელოვნებები.

არსებობს მოსაზრება, რომ ბახტინისეული კარნავალურობის თეორია ავტორის რეფლექსია იყო სტალინის ხანის საბჭოთა კუტურაზე, მის პარადულობასა და თეატრალურობაზე. ასეთ ვითარებაში ძალაუფლება იპყრობს და იკავებს იმ სივრცეს, სადაც თუნდაც შეფარული „თავისუფლება“ იქნებოდა შესაძლებელი. „ზემოდან“ დადგმული „კარნავალი“ უკვე ძალაუფლების ცინიზმის გამოხატულებაა, რომელიც იქ გვაჩვენებს საკუთარ თავს, სადაც მას არ ველით. ამით კარნავალი კარგავს თავის სუბვერსიულ შინაარსს, რომელიც იერარქიებსა და რეპრესიულ წესრიგს კი არ დასცინის და თუნდაც დროებით კი არ ამხობს, არამედ სწორედ ძალაუფლების ომნიპრეზენტულობასა და ყოვლისმომცველობას განასახიერებს.

სააკაშვილის ესთეტიკა, მიუხედავად ავტორიტარულობისკენ მისი აშკარად გამოხატული ლტოლვის ნიშნებისა, არც ტოტალიტარულია და არც ტირანული აბსოლუტიზმის ნიმუში. ესაა ძალაუფლების აღვირახსნილობის სიმბოლური ენა, რომელიც იმის გამო, რომ მას არანაირი წინააღმდეგობა არ ხვდება სხვა ესთეტიკების მხრიდან, ბოლოს თვითპაროდიულ სახეს იღებს.

სააკაშვილის პერფორმატიული ესთეტიკის დაგვირგვინება იყო ე.წ. „მოდელირებული ქრონიკა“, რომლის მთავარი მომენტი, ჩემი აზრით, არა რუსეთის ინტერვენცია ან ქართველ ოპოზიციონერთა ღალატი, არამედ პრეზიდენტის დაღუპვა იყო! ამ ჰეროიკული ეპოსის პრეფიგურაცია სააკაშვილმა თავადვე შექმნა 2005 წელს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის გრანდიოზული დაკრძალვა-პერფორმანსით, რომლის დროსაც ახალ, ნაციონალურ და ერთობ პროვინციალურ ფერებში გაცოცხლდა საბჭოთა სოციალისტური რეალიზმი, თავისი ბელადების ტრიუმფალური დაკრძალვებითა და მგლოვიარე ხალხის ფარსით.

გმირის სიკვდილი არის აპოთეოზი, მისი უკვდავთა რანგში ამაღლება. რადგან რეალურ სამყაროში ეს არ მომხდარა და არც ამის საჭიროება ყოფილა, პრეზიდენტმა, როგორც ვირტუალური ეპოქის წარმომადგენელმა, გაითამაშა საკუთარი აპოთეოზი, რომელიც ქართული სახელმწიფოებრიობის აღსასრულად წარმოსახა ტელეკომპანია „იმედმა“. იმიტაციის, ვირტუალურობის ჩანაცვლებით სააკაშვილის ესთეტიკაში რეალობა იმ სახეს იღებს, რომელსაც პოლიტიკა ან ეკონომიკა ვერ ქმნის, სამაგიეროდ მეხსიერებაში რჩება გამოსახულებები, სურათები, სპექტაკლები, საიდანაც, საბოლოო ჯამში, პოლიტიკური სისტემის მოდერნისტულ-რეფორმისტული სახე იქმნება.

სააკაშვილის ესთეტიკურ ფორმაციაში შეჯამდა უძრაობის ხანის საბჭოთა გადმონაშთები და, რეალურ ტოტალურ ძალაუფლებას მოკლებული, საკუთარი თავის გროტესკად იქცა. ის ღირებულებათა სისტემა, რომელიც ამ ესთეტიკამ გამოამზეურა, განსაკუთრებით ევროპისა და დასავლურობის ხატი, მთელი თავისი საბაზრო ფეტიშიზმითა და უხამსობით, ასევე საბჭოთა კავშირში აღზრდილი ბიურგერის სამომხმარებლო ფანტაზიებია, რომელიც დასავლურ ცივილიზაციაში მხოლოდ სამარკო პროდუქტებსა და მათი ფლობისა თუ მოხმარების პრესტიჟულობას ხედავს. ეს „მესიჯი“ საკმაოდ თვალში საცემი იყო სააკაშვილის ესთეტიკის ასევე სანიმუშო მაგალითში, მიუზიკლ „ქეთო და კოტეში“. ეს ძვირად ღირებული ვიზუალურ-აკუსტიკური სიმდარე, რომელშიც მთელი ქართული სასცენო ისტებლიშმენტი სრული შემადგენლობით მონაწილეობდა, ზუსტად იმ გემოვნებასა და ღირებულებებს განასახიერებდა, „საზღვარგარეთში“ შოპინგ-ტური და ძვირად ღირებულ სასტუმროებში დასვენება რომ უნდა გაახსენოს ახალგამდიდრებულ ქართველს.

ძალაუფლება ასეთ ესთეტიკაში მფლობელობისა და მოპარული თუ მოჩვენებითი წარმატებების ინსტრუმენტია, ურომლისოდაც ყველა სახის სპექტაკლი თავის ბრწყინვალებას კარგავს. ამის ნიშანი 19 აპრილის მიტინგი იყო: უღიმღამო და უშინაარსო სპექტაკლი, რომლის ძალაუფლებადაკარგული მონაწილეებიც მხოლოდ საკუთარ გროტესკულობასა და ოდიოზურობასღა განასახიერებენ. ის, რაც ამ ესთეტური ფორმაციისგან დარჩა, ჩემი აზრით, ყველაზე ზუსტად გიორგი ავალიანის ერთ მოკლე ვიდეოშია ნაჩვენები.

რა შეიცვალა საქართველოში პირველი ოქტომბრის არჩევნების შემდეგ?

ამ კითხვაზე ვრცელი პასუხის გაცემას არ ვაპირებ, თუნდაც იმიტომ, რომ ჩამონათვალში ბევრი რამ შეიძლება ჩემთვისვე სადავო იყოს. თუმცა, ალბათ, არის ერთი ცვლილება, რომელსაც თითქმის ყველა აღიარებს: ბიუჯეტი გახდა სოციალურად უფრო მეტად ორიენტირებული და ადამიანების კეთილდღეობაში სახელმწიფოს ოფიციალური წვლილი და როლი გაიზარდა. მართალია, მიხეილ სააკაშვილიც არიგებდა ვაუჩერებს და ერთჯერად დახმარებებს (უფრო - არჩევნების წინ); მართალია, ნაციონალური მოძრაობაც ზრდიდა სახელმწიფოს მიერ დაზღვეულთა რაოდენობას (უფრო - ბოლო წელს); მართალია, ძველ მთავრობას ხალხოსნური პროექტებიც ჰქონდა (მათ შორის ყველაზე მეტად მომწონს „ილიას ტბა“), - მაგრამ „მემარცხენე“ სულისკვეთების ნაბიჯები იდგმებოდა არასისტემურად, ჟამიდან ჟამამდე და თანაარსებობდა მემარჯვენე, ზოგჯერ კი - ულტრამემარჯვენე შინაარსის გადაწყვეტილებებთან (მაგალითისთვის შრომის კოდექსის დასახელებაც კმარა).

დღეს მმართველი კოალიციის კურსი თანმიმდევრულად ორიენტირებულია ყველაზე ღარიბი ფენების დახმარებაზე და ამ დახმარებაში სახელმწიფოს უშუალო მონაწილეობის ზრდაზე. პირველად დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიაში, სახელმწიფოს სოციალური ორიენტაცია, არ მგონია, ეჭვს და კამათს იწვევდეს.

ახლა, ამ გადასახედიდან, შეგვიძლია პოლიტიკური პროცესის პერსპექტივაზეც ვისაუბროთ და დავსვათ შეკითხვა: რა უნდა გახდეს არსებულ მმართველ ძალასთან ოპონირების სწორი პლატფორმა? პასუხის რამდენიმე ვერსია არსებობს.

რუსეთის მიმართ დამოკიდებულება ალბათ წყალგამყოფად აღარ გამოდგება. სულ მცირე, დეკლარირების დონეზე თითქმის ყველა პოლიტიკური ლიდერი თანხმდება, რომ საქართველოს სჭირდება მშვიდობიანი, დაბალანსებული ურთიერთობები მეზობლებთან, მათ შორის, რუსეთთან; აგრეთვე - განსაკუთრებული ურთიერთობები ევროკავშირთან და ამერიკის შეერთებულ შტატებთან. შეუძლებელია, რომ რომელიმე ანგარიშგასაწევი პარტიის საგარეო ორიენტირი ამ დიდ ორბიტას მთლიანად ასცდეს.

ოპონირებისთვის არც პირადად ბიძინა ივანიშვილის მიმართ დამოკიდებულება გამოდგება - მას, მკაცრი და ზედმიწევნით მოწესრიგებული ცხოვრების წესიდან გამომდინარე,  მხოლოდ საქმის გამო შეიძლება ედავო.

ჩემი ხედვით, სამომავლო პოლიტიკის წყალგამყოფი გაივლის არა აშშ-ს ან რუსეთის მიმართ დამოკიდებულების თემაზე, არა პირადად ივანიშვილის მისაღებობა-მიუღებლობაზე, არამედ მემარცხენე და მემარჯვენე მსოფლხედვაზე; სახელმწიფოს როლსა და ადგილზე კონკრეტული მოქალაქის ცხოვრებაში; საბიუჯეტო თანხების ხარჯვის ალგორითმზე.

შესაბამისად, არსებულ სპექტრში რომელ პარტიას აქვს შანსი, რომ დღევანდელ მმართველ ძალას გულწრფელი და ქმედითი ოპონირება გაუწიოს? რეალობის გათვალისწინებით, ეს არის ნაციონალური მოძრაობის მემარჯვენე ფრთა, რადგან არც ერთი სხვა პოლიტიკური ძალა („ახალი მემარჯვენეების“ ჩათვლით) არ არის მზად, დღევანდელი მთავრობა არსებითად აკრიტიკოს.

გასათვალისწინებელია, რომ ნაციონალების მემარჯვენე ფრთის მიმართ სიმპათია და ნდობა მოსახლეობის დიდ ნაწილში უკიდურესად დაბალია. ამ ჯგუფს ზოგჯერ „ზიზღის პარტიასაც“ უწოდებენ. ბიძინა ივანიშვილი ნაციონალურ მოძრაობას პოლიტიკურ ოპონენტად საერთოდ არ განიხილავს და სხვა ძალებში ეძებს ოპოზიციის რესურსს. თუმცა, ყველა დაბრკოლების მიუხედავად, შეძლებს თუ ვერა ბუნებრივი ფავორიტი - ნაციონალური მოძრაობის მემარჯვენე ფრთა -  ოპოზიციური ნიშის დაპატრონებას, ეს რამდენიმე ფაქტორზე იქნება დამოკიდებული. მაგალითად, შიდაპარტიულ ურთიერთობებზე, „სამართლიანობის აღდგენის“ პროცესზე და სხვა პოლიტიკურ ძალებზეც, რომლებიც, ადრე თუ გვიან, „ქართულ ოცნებას“ დაუპირისპირდებიან.

ჩემი აზრით, ბიძინა ივანიშვილის მთავრობის გულწრფელ ოპონენტობას ვერც ნინო ბურჯანაძე გასწევს, ვერც კახა კუკავა, ვერც დავით თარხან-მოურავი, ვერც „ლაბორატორია 1918“ და ვერც ვინმე სხვა, ვინც მკაფიოდ არ დაუპირისპირდება მთავრობის მემარცხენე კურსს. ზემოთ ჩამოთვლილ ყველა ლიდერს კი მემარცხენე ან ცენტრისტული პოლიტიკური გემოვნება აერთიანებს.

კიდევ ვიტყვი: რამდენადაც საქართველოს სახელმწიფოს საგარეო ორიენტირი ლამის მთელი მსოფლიოს მასშტაბით გაიდღაბნა პირველი ოქტომბრის არჩევნების შემდეგ, იმდენადვე გამოიკვეთა მემარცხენე ხედვაზე დაფუძნებული საშინაო ორიენტირები სხვადასხვა სფეროში - ჯანდაცვაში, განათლებაში, სოფლის მეურნეობაში, დასაქმებაში... ამიტომ ვფიქრობ, რომ სამომავლოდ პოლიტიკური დაპირისპირება წარიმართება არა პოლიტიკური ორიენტაციის, არამედ, სოციალური ორიენტაციის ნიშნით.

არადა, დაპირისპირების საფუძველი აუცილებლად გაჩნდება. მემარცხენე პოლიტიკის სხვა „გვერდით მოვლენებზე“ რომ არაფერი ვთქვათ, სახელმწიფოს როლის ზრდა ეკონომიკურ და სოციალურ სფეროებში, დიდი ალბათობით, გამოიწვევს ერთი ძველი, მძიმე მემკვიდრეობის აღორძინებას. ვგულისხმობ კორუფციას - მამაპაპურ, საბჭოთა-სოციალისტურ კორუფციას - რომელიც პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში უმალ ჩნდება იქ, სადაც ბიუჯეტის ფულია განსაკარგი.

იმის გამო, რომ პირადად ბიძინა ივანიშვილი არ შეიძლება იყოს დაინტერესებული კორუფციის ზრდით (ამას საღი აზრის საფუძველზე ვამბობ), მას მუდმივად მოუხდება კორუფციასთან ხმალამოღებული ბრძოლა, მისი გამოვლენა და თანამდებობის პირების დასჯა. პროცესი უკვე დაწყებულია და, დარწმუნებული ვარ, მასთან ჭიდილში პრემიერს დიდი ჯაფა დაადგება.

რეალური ოპოზიციის ნიშა სწორედ იქ გაჩნდება, სადაც მემარცხენე მთავრობის საქმიანი კრიტიკა და ალტერნატივები დაიბადება. იმის გამო, რომ ბიძინა ივანიშვილი მსოფლხედვით მემარცხენეა, მემარჯვენე ოპოზიცია მისთვის ძალიანაც კომფორტული შეიძლება აღმოჩნდეს. პოლიტიკური პროცესიც გაჯანსაღდება, როცა დაპირისპირება, ბოლოს და ბოლოს, მსოფლმხედველობრივ კალაპოტში მოექცევა.

მართალია, ოპოზიციის ნიშა ჯერჯერობით თავისუფალია და მისი მხოლოდ კონტურები ჩანს, ხელისუფლების სამომავლო ნაბიჯები თავისთავად გამოკვეთს ოპოზიციის შინაარსს.

კონკრეტულად როგორი სახე ექნება ამ შინაარსს - რა სახელის და გვარის მატარებელი იქნება ლიდერი, ან რა დასახელების იქნება პარტია - დღეისათვის აბსოლუტურად გაურკვეველია.

ქართული არმიის დღე, 30 აპრილი, სპონტანურად მოგონილი თარიღია. იგი, სხვა ქვეყნებში გავრცელებული ტრადიციის თანახმად, არ უკავშირდება არც ცალკეულ წარმატებულ სამხედრო ოპერაციას, არც რომელიმე ისტორიული ბრძოლის მოგებას, არც მონარქის დაბადებას ანდა რომელიმე წმინდანის, მაგალითად, წმინდა გიორგის ხსენების დღეს, როგორც ბულგარეთშია. თუმცა ქართული არმიის დღე არ არის შინაარსისაგან დაცლილი. პირიქით, 18 წლის წინ, როდესაც თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო კოლეგია საქართველოს შეიარაღებული ძალების დღის შემოღებაზე მსჯელობდა, იმ დროისათვის ყველაზე ოპტიმალური, ერთგვარად გამაერთიანებელი თარიღი გამოიძებნა: დამოუკიდებელ საქართველოს სამხედრო ძალებში - ეროვნულ გვარდიაში - პირველი გაწვევის დღე, გაწვევისა, რომელიც, ზვიად გამსახურდიას მთავრობის დადგენილებით, სწორედ 1991 წლის აპრილში გამოცხადდა და, როგორც თვითმხილველები ამბობენ, ორგანიზებულად და ამაღლებულად ჩატარდა.

სამხედრო გაწვევას მალევე მოჰყვა ახლად დაკომპლქტებული ეროვნული გვარდიის 1991 წლის 26 მაისის სამხედრო აღლუმი თბილისის ბორის პაიჭაძის სახელობის სტადიონზე, სადაც ერთად იდგნენ ყველანი, პოლიტიკოსებიც და სამხედროებიც, რომლებიც ძალიან მალე, სულ რაღაც ხუთ თვეში, ბარიკადების სხვადასხვა მხარეს აღმოჩნდნენ და დაუნდობლად ხოცავდნენ ერთმანეთს თბილისის, ქუთაისის, თელავის, ზუგდიდის თუ ფოთის ქუჩებში; რომლებსაც ურთიერთშუღლი, გაუტანლობა და ძველი წყენა ვერც აფხაზეთში მიმდინარე საშინელმა ომმა დაავიწყა და სოხუმის დაცემის შემდეგ ისევ ერთმანეთის პირისპირ აღმოჩნდნენ საკუთარი სიმართლით, დროშით და საკუთარი სარდლებით.

ამ ტრაგედიიდან, ამ ძმათამკვლელი დაპირისპირებიდან ძალიან ცოტა დრო, სულ რაღაც ორი წელი იყო გასული, ციხეები გავსებული იყო პრეზიდენტ ზვიად გამსახურდიას მომხრე სამხედროებითა და პოლიტიკოსებით და, ერთი შეხედვით, ცინიკური და სასტიკიც კი ჩანდა არმიის დღესასწაულის თარიღის მიბმა სამხედრო გაწვევასთან, გამაერთიანებელ იდეასთან, რომლიდანაც თითქმის აღარაფერი იყო დარჩენილი. დიახ, ეს მართლაც ასე იქნებოდა, რომ ქართული არმიის თარიღის ინიციატორები ყოფილიყვნენ პოლიტიკოსები, რომლებისთვისაც, მათი საქმიანობის წესიდან გამომდინარე, ჩვეულებრივ მოვლენას წარმოადგენს საეჭვო პოლიტიკურ თამაშებში სამხედროების გამოყენება და შემდეგ გაწირვა.

მაგრამ 18 წლის წინ ეს იდეა თავად სამხედროებისგან წამოვიდა, ადამიანებისგან, რომლებიც დაიღალნენ ერთმანეთთან ქიშპით, ბრძოლით, მახვილის ქნევით.

დიდი ძალისხმევის შემდეგ პირველი შერიგება შედგა. 1995 წლის 30 აპრილს შეიარაღებული ძალების პირველი დღესასწაულის აღსანიშნავად ოფიცერთა სახლის დარბაზში, დელისის მეტროსთან, ის ოფიცრებიც მოვიდნენ, რომლებიც ზვიად გამსახურდიას ერთგულნი რჩებოდნენ და „პუტჩისტებს“ ეძახდნენ ედუარდ შევარდნაძის ლოიალურ ჯარისკაცებს. მოგვიანებით იმდროინდელი სამხედრო ხელმძღვანელობის ინიციატივით დაიწყო იმ სამხედროების შემორიგება, რომლებიც არ იყვნენ მხილებულნი მძიმე დანაშულში და ზვიად გამსახურდიას დამარცხების შემდეგ ან ციხეში იმყოფებოდნენ, ან ტყეში, ანდა დევნილობაში.

თუმცა შემორიგების კომპანია პოლიტიკური ქიმერა აღმოჩნდა - ჩემი აზრით, არა იმიტომ, რომ ეს შეუძლებელი იყო, არამედ ეს ხელს არ აძლევდა იმდროინდელ პოლიტიკას.

ცხადია, არც ისეთი გულუბრყვილო ვარ, რომ საქართველოში ბოლო წლებში მომხდარ მცირე თუ დიდი მასშტაბის, გამოძიებულ თუ გამოუძიებელ, ნაპატიებ თუ სასტიკად აღკვეთილ, საეჭვო თუ უეჭველ სამხედრო ამბოხსა თუ მღელვარებაში მონაწილე სამხედროები „მამა აბრამის ბატკნებად“ წარმოვაჩინო.

„როდემდე უნდა გვჭამდეს მახვილი?“ - წერია მეფეთა წიგნში. ღრმად სიმბოლურია ეს ბიბლიური სიბრძნე. ქართველი სამხედროები, რომლებიც ბოლო ხანს სხვადასხვა ისტორიაში აღმოჩნდნენ გარეულები, ამ შეკითხვას თითქმის არასოდეს უსვამდნენ საკუთარ თავს.

არადა, ვიდრე მახვილს შეეჭმევინებოდეს, ადამიანს სხვა რამ ჭამს და ღრღნის. საქართველოს არმიის შემთხვევაში ეს იყო პოლიტიკური ვირუსი, რომელიც, უხილავი ძალის თუ შემთხვევის წყალობით, ყველაზე მძლავრად მაშინ იჩენდა თავს, როცა საქართველოში უსაფრთხოების გარემო მკვეთრად უარესდებოდა.

გავიხსენოთ 1998 წლის ოქტომბრის აკაკი ელიავას ამბოხი სენაკის სამხედრო ბაზაში და გამოლაშქრება ქუთაისზე. ამან გადაფარა 1998 წლის მაისის ტრაგიკული მოვლენები გალის რაიონში, თბილისის მაღალ კაბინეტებში დაგეგმილი „პოლიტიკური მარულა“, რომელიც ქართული არმიის ძლევამოსილი გამარჯვებით და გალის განთავისუფლებით უნდა დასრულებულიყო.

2001 წლის აგვისტოში „მუხროვანის ამბოხი“ მოხდა. 2002 წელს კი, ზუსტად ერთი წლის თავზე, პროტესტის ნიშნად, კოჯრის სპეცდანიშნულების ელიტური ნაწილის ოფიცრებმა დატოვეს არმიის რიგები. ამის გამო შეიარაღებულ ძალებს ძალიან შეელახა იმიჯი. სოციალურად დაუცველი და ამბოხების პოლიტიკური ბაცილით დაავადებული არმია დაცინვის ობიექტად იქცა, ხოლო მისმა ხელმძღვანელობამ, რომელსაც ექსკლუზიურად ევალა კოდორის ხეობის კონტროლი, ვერც კი გაიგო, თუ როგორ გადავიდა რუსლან გელაევის ასობით მეომარი პანკისის ხეობიდან ზემო სვანეთში და როგორ ჩაება შეტაკებაში აფხაზურ შეიარაღებულ ძალებთან.

ამ ისტორიების გათვალისწინებით, 2003 წლის „ვარდების რევოლუციის“ არმიაში დეპოლიტიზების, ანუ არმიის პოლიტიკური ვირუსისგან განკურნების, პროცესი მკაცრად თერაპიის თანხლებით წარიმართა. თუმცა 2008 წლის აგვისტოს რუსეთ-საქართველოს ომში მარცხის შემდეგ კვლავ არმია აღმოჩნდა „განტევების ვაცის“ როლში. 2009 წლის მაისში ქართული სამხედრო მღელვარების აკვანში - მუხროვანში - კვლავ მოხდა ამბოხება. პოლიტიკური ხელმძღვანელობა მკაცრად გაუსწორდა მეამბოხეებს და არმიაში მორიგი საკადრო წმენდა ჩაატარა „პოლიტიკური ვირუსის“ ამოსაძირკვად.

ამ მოვლენების დეტალური აღწერისა და კონკრეტული გვარების ჩამოთვლისაგან თავს ვიკავებ. ეს ყველაფერი საქართველოში არც ისე დიდი ხნის წინ მოხდა და ყველამ ყველაფერი იცის. ოღონდ ახლა, როცა დღესასწაულის ფამფარების ხმა ჯერ კიდევ ისმის და არმიამ თავისი მორიგი დაბადების დღე ფართოდ აღნიშნა, ჩვენ, მის გულშემატკივრებს, არ გვაწყენს დავუსვათ საკუთარ თავს ასეთი შეკითხვა: ყველას დღესასწაულია ეს თუ ისევ გვჭამს მახვილი?