Accessibility links

გიგა ზედანია

კალენდარი

საშობაო

შობა მიგვანიშნებს, რომ ძღვენი ყოველთვის მეტია, ვიდრე მუდმივი გაცვლა, რომ ბავშვი ყოველთვის ძღვენია და არა - პროდუქტი; ის თითქოს რაღაც პერიოდითაა მობარებული მშობლებს, რათა საბოლოოდ ზრდასრული გახდეს. მშობლის ამოცანაა, მისცეს მას იმდენი სიყვარული, რამდენიც უზრუნველყოფს მის მომავალ თავისუფლებას, რაც, საბოლოოდ, ბავშვს მშობელს დააშორებს.

ბავარიაში მისი საყვარელი ტკბილეული შტოლენი გახდა - შაქრის პუდრმოყრილი ძალიან სქელი კონსისტენციის კექსი, გამოტენილი მარციპანით, ქიშმიშითა და ხილის ჩირით. ნელ-ნელა გააცნობიერა, რომ სუპერმარკეტის იმ თაროზე, რომელზეც ჩვეულებრივ ხედავდა ხოლმე, ეს ნუგბარი დროდადრო ქრებოდა. მერე მიხვდა, რომ შტოლენი სეზონური ტკბილეულია - ჩვენი გოზინაყისა არ იყოს - და მხოლოდ საშობაოდ ჩნდება გაყიდვაში. ერთხელაც ამ მოგრძო სითეთრის, როგორც ფორმის, წარმოშობის შესახებ უთხრეს - თეთრი კექსი ჩვრებში გახვეული ბავშვების სიმბოლო აღმოჩნდა, რომლებიც იესოს დაბადებისას დაახოცვინა ჰეროდემ.

„ჩვენი მთავარი პრობლემა დღეს საყოველთაო ინფანტილიზაციაა“, მითხრა მწერალმა. სხვანაირი მწერალი აღმოჩნდა, თავის სამყაროში არჩაკეტილი, ყველაზე რეფლექტირებული და ტვინისმიერი იმ მწერლებს - მათ შორის, ძალიან კარგ მწერლებს შორის - რომლებსაც შევხვედრივარ. ალბათ იმიტომ, რომ არც აღიქვამდა თავს მწერლად - მე ბელეტრისტი ვარ და ეს სულ სხვა რამეაო. რაციონალური, დისტანცირებული, თავაზიანი, მაგრამ ასევე უაღრესად დამოუკიდებელი - როგორც პრინციპულსა და ძალიან წარმატებულ ადამიანს შეეფერება, რომელსაც არაფერში სჭირდება ასიამოვნოს მათ, ვინც არ მოსწონს.

თითქოს ნაივურად ჟღერს იმ მწერლის დიაგნოზი, რომელსაც, ჩემი შთაბეჭდილებით, ქართული პუბლიკის ნაწილმა ვერ აპატია ფაქტი, რომ ის საკუთარ თავს ჩვენს თანამემამულედ, მიუხედავად ქართული გვარისა, არ აღიქვამს. მაგრამ კულტურის სფეროში ის დიდსა და მნიშვნელოვან ტრადიციას ეყრდნობა. მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პოლონელი მწერალი ვიტოლდ გომბროვიჩი სწორედ უმწიფრობასა და ინფანტილიზმს განიხილავდა მოდერნულობის მთავარ პრობლემად. მწერალი, რომელმაც სარტრზე ადრე დაიწყო ეგზისტენციალისტური ლიტერატურის შექმნა, ხედავდა, რომ სწორედ 30-იან წლებში გავრცელებული საყოველთაო უმწიფრობა იყო, რაც ადამიანებს ტოტალიტარული რეჟიმებისა და ავტორიტარული ბელადების ხიბლს უქვემდებარებდა, რეჟიმებისა და ბელადების, რომლებიც მათ ავტონომიურობის ბოლო ნარჩენებსაც ართმევდნენ და ბიომასად აქცევდნენ.

ერთ შობას მიუნხენიდან ალექსანდრიაში გადაფრინდა, ლეგენდებისა და ფანტაზმების ძველ ქალაქში. მისეირნობდა მტვრიან ქუჩებში და იხსენებდა, თალმუდის მიხედვით, როგორ თარგმნეს იქ ბიბლია ებრაულიდან ბერძნულად. გადმოცემა ამბობს, რომ მეფე პტოლემეოსმა 70 მთარგმნელი დაიბარა, თითოეული მათგანი ცალკე ოთახში მოათავსა და თარგმნის დავალება მისცა; ხოლო როდესაც მათ მეფეს თავიანთი თარგმანები წარუდგინეს, აღმოჩნდა, რომ თითოეული დამოუკიდებლად შესრულებული თარგმანი სიტყვა სიტყვით ემთხვეოდა ერთმანეთს.

ესაია წინასწარმეტყველის ტექსტში ნათქვამია, რომ მესია დაიბადება ახალგაზრდა ქალისაგან. იმ დროს ებრაული ჯერ კიდევ ახსოვდა და არ გაუჭირდა იმის მოგონება, რომ ივრითზე ძველ აღთქმაში სიტყვა „ალმა“ წერია, რაც ახალგაზრდა ქალს ნიშნავს. მაგრამ სასწაულებრივი სტატუსის მქონე სამოცდაათი ალექსანდრიელი ბრძენის მიერ თარგმნილ ბერძნულში ვკითხულობთ „პართენოსს“, რაც ქალწულს ნიშნავს. მესია ქალწულს ეყოლება. ამ ორ ტექსტს შორის, თარგმანში დაკარგულები, ბუნებრივი პროცესიდან უცებ ზებუნებრივ აქტზე გადავდივართ.

როგორ უნდა გავიგოთ ეს ცვლილება? - ფიქრობდა ის და კავაფისის მარშრუტებს ხაზავდა ქალაქში. ალბათ სწორედ ის აქცევს შობას განსაკუთრებულ, მაგრამ, ამასთან, საოჯახო დღესასწაულად. შობის ღამეს ჩვენ უნდა გავიხსენოთ, რომ მთავარი - წმინდა - ოჯახი არ იყო მთლიანად და სრულად ბუნებრივი. შესაბამისად, ქრისტეს მიბაძვის პრინციპის სრული დაცვით, ვერც სხვა, ამის შემდგომ შექმნილი ოჯახები იქნება ასეთი.

ალეპოში საშობაოდ დახოცილი ბავშვების ბრალი ბევრზეა: ასადზე და კრემლზე, როგორც ჩამდენებზე; დასავლეთის ლიდერებზე, როგორც გულგრილ მაყურებლებზე. მაგრამ, რაც უნდა ტრაგიკული იყოს, ბრალი მათ მშობლებზეცაა, რომლებმაც შვილები ისეთ ქვეყანაში გაზარდეს, სადაც ასეთი მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა შესაძლებელი გახდა. თუ დოსტოევსკისგან მაინცადამაინც რამის სწავლა გვინდა, მაშინ ის ვისწავლოთ, რომ პასუხისმგებლობა უსასრულოა - არ შეიძლება იძახო, ჩემი ბრალი არ არის, პირობებმა არ მომცა საშუალებაო. ბავშვების გვამების წინაშე ასეთი რაღაცების ლაპარაკი უბრალოდ მორალურად გაუმართლებელი კი არა, მორალური საცოდაობაა. ინფანტილური ისაა, ვინც თავს უდანაშაულოდ მიიჩნევს, ხოლო პასუხისმგებლობიანია ის, ვინც თავის ბრალს წინასწარ აღიარებს, წინასწარ არის შეძრული და დაზაფრული იმით, რაც შეიძლება მოხდეს და ამ ძრწოლიდან იღებს ძალას, არ დაუშვას ყველაზე უარესი. ყველაზე დიდი გაბედულება გონებისგან მოდის და არა - ტემპერამენტისგან, განცდილი და გადალახული შიშისგან და არა - თავქარიანი ოპტიმიზმისგან.

თბილისიდან ალეპომდე მანძილს Google map-ი 1300 კილომეტრით განსაზღვრავს, მიუნხენამდე კი - 3500 კილომეტრით. ეს ფიზიკური დაშორება, რომელიც საერთოდ არ არის თანხვედრაში ჩვენს მენტალურ გეოგრაფიასთან, საგულისხმო ფაქტია. სწორედ „მენტალური გეოგრაფიის“ გამო გვაქვს ჩვენ დასავლეთთან ინტეგრაციის შანსი, მაგრამ სწორედ ფიზიკური დაშორების გამო უნდა იყოს ალეპო ჩვენთვის გაფრთხილება. არაფერი გააკეთო იმისათვის, რომ პოლიტიკური ელიტა ღირებულებების ერთგული იყოს და არა - თავისი ვიწრო ინტერესებისა; გადააბარე პასუხისმგებლობა ბელადს, რომელიც ყველაფერზე წავა ძალაუფლების მოპოვებისა და შენარჩუნებისათვის; დაუშვი შენს ქვეყანაში ბარბაროსობის სისტემატური აქტები და, შედეგად, ზომიერად ცივილიზებული სამყარო თითს თითზე არ დაადებს შენს დასახმარებლად.

ყოველ წელს ჩვენ აღვნიშნავთ იმას, რომ ადამიანი მეტია, ვიდრე სისხლი, ვიდრე გენი, ვიდრე ბუნება. როგორც იესოს ჩასახვა, ქრისტიანული თეოლოგიის მიხედვით, ზებუნებრივი აქტი იყო, ისევეა ნებისმიერი ბავშვის დაბადება ძღვენი, რომელიც არ გამოიყვანება მისი ბუნებრივი პირობებისაგან. ადამიანი მეტია, ვიდრე მისი პირობები, რადგან ის თავისუფალია, მიემართოს თავის პირობებს. აი, ეს თავისუფლება არის სწორედ რაღაც ისეთი, რასაც ადამიანი შობის ზებუნებრიობის სიმბოლოთი შეიძლება დაუახლოვდეს.

შობა გვეუბნება, რომ ბუნებაში ჩარევა ხდება, რომ ადგილი აქვს წყვეტას ბუნებრივ მიზეზსა და შედეგს შორის; შობა მიგვანიშნებს, რომ ძღვენი ყოველთვის მეტია, ვიდრე მუდმივი გაცვლა, რომ ბავშვი ყოველთვის ძღვენია და არა - პროდუქტი; ის თითქოს რაღაც პერიოდითაა მობარებული მშობლებს, რათა საბოლოოდ ზრდასრული გახდეს. მშობლის ამოცანაა, მისცეს მას იმდენი სიყვარული, რამდენიც უზრუნველყოფს მის მომავალ თავისუფლებას, რაც, საბოლოოდ, ბავშვს მშობელს დააშორებს.

შობა არაა მხოლოდ ქრისტესშობა. ესაა შობა ნებისმიერი ბავშვისა ნებისმიერ ოჯახში. უფრო სწორად, ქრისტეშობას ასეთი მნიშვნელობა აქვს სწორედ იმიტომ, რომ ის სხვა ბავშვების შობასაც აღნიშნავს. და არა მხოლოდ ბუნებრივ შობას, არამედ გაჩენას - სულერთია, როგორი ფორმით. ოჯახი ასიმეტრიული სიყვარულის ადგილია. არ შეიძლება გიყვარდეს პარტნიორში შენი თავი, ისევე როგორც არ უნდა გიყვარდეს ბავშვში მხოლოდ საკუთარი ანარეკლი. ოჯახი ადგილია, სადაც შეიძლება საკუთარი იდენტობის შერყევა და გადალახვა ინსტიტუციის შიგნით, სადაც შენ გთხოვენ იმას, რაც არ ხარ და შენ აძლევ იმას, რაც არ გაქვს. სრულიად არასწორია ოჯახის ერთხელ და საბოლოოდ განსაზღვრის სურვილი - სხვადასხვა კონტექსტში ის სხვადასხვა ფორმას მიიღებს. ისევე, როგორც ბავშვის „ბუნებრივად“ გაჩენის პროცესში ჩარევის მრავალი სხვადასხვა ფორმა არსებობს: ბავშვის „აყვანა“, სუროგაცია, ხელოვნური ჩასახვა, საკეისრო ოპერაცია. არიან ადამიანები, რომლებსაც შვილები არ ჰყავთ, მაგრამ ამ ბაზისურ სიყვარულს სხვა ადამიანებთან იზიარებენ: მშობლებთან, რომლებსაც ერთგულად უვლიან; პარტნიორებთან, რომლებთან ერთადაც ცხოვრობენ; ნათესავებთან, რომლებსაც ზრდიან როგორც ერზაც-მშობლები. ოჯახის არაბუნებრიობის თუ ზებუნებრიობის გაკვეთილი, რომელსაც შობის დღესასწაული გვასწავლის, ყველა ამ შემთხვევის მფარველ მოდელად შეიძლება მივიჩნიოთ.

„მინდა“ და „ჩემი ბრალი არაა“ ჩვენს შვილებს უნდა გადავულოცოთ, ისიც მხოლოდ ბავშვობის ხანაში. „მსურს“ და „მე ვარ პასუხისმგებელი“ არის მოწიფულობის პასუხები გამოწვევებზე. ჩვენ ვერასოდეს გადავლახავთ ბოლომდე უმწიფრობას, ვერასოდეს ვიქნებით ბოლომდე ზრდასრულები - სრული და საბოლოო მოწიფულობა უტოპიაა, რაც კარგად იცოდა გომბროვიჩმა. მისი მიღწევის მცდელობა მეტ სისასტიკეს მოითხოვს, ვიდრე ჩვენი შეზღუდულობების აღიარება. ოღონდ დაძაბულობა იმას შორის, რაც არსებობს და იმას შორის, რაც უნდა იყოს, შესანარჩუნებელია. ჩვენი პასუხისმგებლობის ჩავარდნებიდან ჩვენ უნდა მივიღოთ მომავალი პასუხისმგებლობის მოტივაცია.

ეს რთულია. ბუნებრივის უსაზღვრო სიყვარულმა წინა თაობებს არ მისცა საშუალება, თავისუფლების სივრცე გამოეთავისუფლებინათ. ჩვენ ჩვენზე „გადამკვდარი“ მშობლები გვყავდა, ოღონდ ისინი ვერასოდეს დაუშვებდნენ, რომ ოდესმე ზრდასრულები შეიძლებოდა გავმხდარიყავით. განცდა, რომ ბავშვი სხვა ადგილიდან არის მოსული, რომ მისი დაბადების მიზეზი არა უბრალოდ „გენეტიკური კოდის გადატანაა“, არამედ ზებუნებრივი თუ არაბუნებრივი - ზოგისთვის პირდაპირი, ზოგისთვის სიმბოლური მნიშვნელობით - თავისუფლება, ჩვენში უნდა აღვიძებდეს სურვილს, ამ მომავალ ადამიანებს მივცეთ უმწიფრობიდან გამოსვლის საშუალება.

ყოველწლიურად, დეკემბრის ბოლოსკენ, დროითი ციკლი იკვრება, მაგრამ ადამიანებს, ატანილთ სიხარულის ექსტაზით, ახალი დასაწყისის ილუზიები შეიპყრობთ - თუნდაც სულ რამდენიმე დღით. ოღონდ თუ მათ წინაშე იზრდება თავისუფლება, რომელიც შოკოლადის პუდინგით ითხუპნება, სათამაშოებს ხან იხუტებს და ხანაც ყრის, და, რაც მთავარია, სიხარულით აღმოაჩენს სამყაროსა და სხვა ადამიანებს, ეს ციკლი სპირალად იქცევა, რითაც წრე მანკიერებას კარგავს და უსასრულობისკენ იხსნება. ამით ყოველი წლის ბოლო წინასაგან განსხვავებული ხდება და ძალიან, ძალიან გსურს, რომ მომდევნო უკეთესი იყოს, იმდენად, რომ შეიძლება ამისთვის რაღაც მოიმოქმედო კიდეც.

იმის შენარჩუნება, რაც არსებობს, მხოლოდ და მხოლოდ ძალისხმევის შედეგადაა შესაძლებელი. როდესაც ამ ძალისხმევას პრიმიტიული კლიშეები და ზედაპირული ოპტიმიზმი ჩაანაცვლებს, რეალობა ორივეს უსაფუძვლობას გვიჩვენებს. რადგან სწორედ ამაშია ჩვენი თავისუფლების გარანტია − ის მყარს არაფერს ეფუძნება.

რისი სახელია ტრამპი? პოლიტიკური რეაქციის. ოღონდ 21-ე საკუნის რეაქცია განსხვავდება მე-19 საუკუნის რეაქციისაგან, რომელსაც ევროპის ისტორიიდან ვიცნობთ. როგორც ყველაფერი დანარჩენი − იმპერია, ომი, ძალაუფლება, რევოლუცია − ეს რეაქციაც „ლაითია“. და, როგორც რეაქციის ყველა მონაკვეთი წარსულში, ისიც, სავარაუდოდ, დროში საკმაოდ შეზღუდული იქნება.

ერთი ციტატის გამოძიება

ჩემმა მეგობარმა სალომე ასათიანმა მომწერა, Rorty-ს ფილოსოფოსები ხომ ნამდვილად როგორც „რორტის“ თარგმნით ქართულადო. დავუდასტურე, თუმცა გამიკვირდა: რამ გაახსენა ტრამპის არჩევის მეორე დღეს ეს საკმაოდ დავიწყებული მოაზროვნე-მეთქი. პასუხი სალომესავე − როგორც ყოველთვის, ძალიან საინტერესო − გადაცემაში აღმოვაჩინე, როდესაც მან რორტიდან ციტატა წაიკითხა. ციტატის მიხედვით, მუშები ამერიკაში მალე აღმოაჩენენ, რომ მთავრობა არაფერს აკეთებს სამუშაო ადგილების მესამე სამყაროში გადატანის წინააღმდეგ, ხოლო საშუალო კლასი ისევ წინააღმდეგი იქნება, გადასახადების გაზრდის საშუალებით დაეხმაროს მათ, ვისაც უფრო უჭირს. ერთხელაც ისინი, ვინც არ ეკუთვნის საშუალო კლასს, აირჩევენ ბელადს, რომელიც მათ დაჰპირდება, რომ იბრძოლებს ელიტების წინააღმდეგ. ამის შემდეგ რასობრივი, ეთნიკური თუ სექსუალური უმცირესობებისათვის მიღწეული ბევრი მონაპოვარი დაიკარგება, ხოლო ქალების დამცირება ისევ მოდაში შემოვა. ცხადია, ეს ბელადი ვერანაირ გაუმჯობესებას ვერ მიაღწევს, მაგრამ მოიტანს ნამდვილ კატასტროფას აშშ-სა და მსოფლიოსათვის. ამას რორტი ჯერ კიდევ 1998 წელს წერდა.

აქ უკვე უფრო სერიოზულად გამიკვირდა. საქმე ისაა, რომ რორტის სტუდენტობისას ინტენსიურად ვკითხულობდი და ღრმა სოციალურ-ეკონომიკური ანალიზისადმი მიდრეკილება მასთან არ აღმომიჩენია. გადმოვიღე მისი წიგნი „მივაღწიოთ ჩვენს ქვეყანას“ (ირონიული და საღ აზრზე დაფუძნებული მემარცხენე პროგრამა ამერიკისათვის ყოველგვარი თეორიული რადიკალიზმის გარეშე) და, მართლაც, ციტატა რორტის ეკუთვნის, ოღონდ ის სხვა ავტორის, ედვარდ ლუტვაკის ერთ-ერთი ნაშრომის შეჯამებას წარმოადგენს. ლუტვაკი ვიცოდი − მას დაწერილი აქვს ძალზე გონებამახვილური წიგნი „როგორ მოვაწყოთ სახელმწიფო გადატრიალება“ და, ასევე, რამდენიმე წიგნი იმპერიების დიდ სტრატეგიებზე. რაც არ ვიცოდი, ყოფილა ის, რომ თურმე 90-იანი წლების დასაწყისში გამოუქვეყნებია წიგნი იმაზე, თუ როგორ ემუქრება ამერიკის მომავალს ფაშიზმი.

თითქოს რა განსხვავებაა − გინდ რორტი ყოფილა, გინდ − ლუტვაკი, დიაგნოზი ხომ იგივეა. გამოდის, რომ ლუტვაკმა 1994 წელს იწინასწარმეტყველა ფაშიზმის აღზევება ამერიკაში, რომელსაც ოცი წლის შემდეგ კიდეც ვხედავთ. მაგრამ საქმე ისაა, რომ იმავე ლუტვაკს რამდენიმე თვის წინ დაუწერია სტატია, სადაც ერთმნიშვნელოვნად უარყოფს იმის შესაძლებლობას, რომ მისი ეს ადრინდელი ანალიზი ტრამპს მივუყენოთ. ამ სტატიაში ლუტვაკი დასცინის ტრამპოფობებს, ამბობს, რომ ტრამპი ჩვეულებრივი კონსერვატორი პრეზიდენტი იქნება და არანაირ განსაკუთრებულ ნაბიჯებს მისგან არ უნდა ველოდეთ. ლუტვაკი ტრამპს ადარებს რეიგანს, რომლისაც არჩევამდე ასევე ძალიან ეშინოდათ, რადგან ეგონათ, რომ ის ატომურ ომს დაიწყებდა.

ტრამპის ქცევა არჩევის შემდეგ თითქოს ლუტვაკის ჰიპოთეზას უფრო ადასტურებს, ვიდრე იმ პანიკის მართებულობას, რომელმაც მოიცვა მსოფლიოს მედია ბოლო რამდენიმე დღის განმავლობაში. მაგრამ ნუ ვიქნებით ცინიკურები: პანიკას დღევანდელ მსოფლიო საზოგადოებაში მნიშვნელოვანი ფუნქცია აქვს.

რად გვჭირდება პანიკა?

თანამედროვე კლასიკოსის, ერმალო მაღრაძის ფილმს ჰქვია „აპოკალიფსი არ იქნება“. ამ ფილმის სათაური ზუსტად აღწერს დღევანდელი სამყაროს მდგომარეობას. დღევანდელი მსოფლიო სისტემა სტაბილურია სწორედ იმ პირობით, რომ ყველას მუდმივად აპოკალიფსის ეშინია. „დასასრული“ ყველაზე მნიშვნელოვანი სიტყვაა, რომელიც ინტელექტუალურ დისკურსში არსებობს, მოყოლებული მე-19 საუკუნიდან. ნიცშემ იწინასწარმეტყველა ღმერთის სიკვდილი და მას შემდეგ ფილოსოფია ათასნაირად ახდენს მისი სიტყვების ინტერპრეტაციას, რათა აგვიხსნას, რატომ არის, რომ ღმერთი, ამ სიტყვის ყველაზე ტრივიალური გაგებით, არ მოკვდა; მარქსმა იწინასწარმეტყველა კაპიტალიზმის სიკვდილი და მას შემდეგ დაინტერესებული სტუდენტები აგერ უკვე საუკუნე-ნახევარია, კაპიტალისტურ ქვეყნებში ქმნიან კითხვის წრეებს, რათა გაერკვნენ „კაპიტალის“ დიალექტიკაში; შპენგლერმა იწინასწარმეტყველა დასავლეთის მზის ჩასვენება სწორედ იმ საუკუნეში, რომელიც დასავლური ცივილიზაციის ყველაზე ფართო გავრცელებას მოესწრებოდა; ფუკომ იწინასწარმეტყველა ადამიანის, ხოლო ფუკუიამამ − ისტორიის დასასრული. ეს ყოველივე ვოლანდისთვის რომ მოგვეყოლა, გვეტყოდა, რა ხდება ამ თქვენს ლიბერალურ დემოკრატიებში, რასაც ხელს მოკიდებ, ყველაფერი დაგიმთავრდათო.

შეუძლებელია, ყველა ეს წინასწარმეტყველება, უბრალოდ, მცდარი იყოს. სინამდვილეში საქმე მათ ჭეშმარიტება-მცდარობაში კი არა, მათ ფუნქციაშია: ისინი ფუნქციონირებს, როგორც ცრუმორწმუნე ადამიანის ლაპარაკი ყველაზე არასასურველი მომავლის შესახებ, რათა ის არ ახდეს. სტრუქტურა დაახლოებით გასაგებია: საკმარისია, ადამიანთა ჯგუფმა დაიჯეროს, რომ მომავალი წინასწარაა განსაზღვრული, რომ ეს მომავალი იცვლება. როგორც კი წარმოსახვას ჰორიზონტი ჩაეკეტება, ჰორიზონტს რეალობა აღებს. როდესაც ადამიანის ცნობიერება უძლურია, დრო თვითონ ნახულობს გამოსავალს. მაგრამ ეს „თვითონ“ სინამდვილეში ფუნქციაა ადამიანური პანიკისა. აპოკალიფსი არ იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მისი მოხდენის შესაძლებლობის ყველას სჯერა. აპოკალიფსური წარმოსახვა არის აზრის მონაწილეობის შესაძლებლობა სამყაროში (ცხადია, ეს მოდერნისტული პოზიციაა; ნამდვილი ტრადიციონალისტი იტყოდა, რომ აპოკალიფსი არ ხდება, რადგან ის უკვე მოხდა: მე-18 ან მე-15 საუკუნეში; ან, შესაძლოა, უფრო ადრეც, ძველ ბერძნებთან ან ძველ ინდოელებთან, რომლებმაც დასაბამისეული სიბრძნე დაივიწყეს). ატომური ომი არ მოხდა, რადგან − cum grano salis − მისი საშიშროების შესახებ ფილმები გადაიღეს კუბრიკმა, ბერგმანმა და ტარკოვსკიმ. დარწმუნებული ვარ, ბრიტანელებს რომ დაეჯერებინათ ბრექსიტის შესაძლებლობის, ხოლო ამერიკელებს − ტრამპის არჩევის რეალურობის, არც ერთი მოხდებოდა, და არც მეორე.

თანამედროვე სამყაროს ისტორია ოთხ საფეხურად

არ ვაპირებ ბევრ მარჩიელობას იმის თაობაზე, თუ როგორი პრეზიდენტი იქნება ტრამპი. არც ის მაინტერესებს მაინცდამაინც, როგორ მოიგო მან არჩევნები − მისი აღზევების ფენომენი მაშინაც საინტერესო იქნებოდა, პრეზიდენტად კლინტონი რომ აერჩიათ. თუმცა, ცხადია, მისი გამარჯვება ამ ფენომენს შეუდარებლად უფრო დიდ წონასა და მნიშვნელობას სძენს. ტრამპის გამარჯვების ფენომენი იმდენად მაინტერესებს, რამდენადაც ის გლობალური ტენდენციის კიდევ ერთი გამოვლინებაა. ამ გლობალური ტენდენციის ჩასახვა სწორედ ჩვენს რეგიონში მოხდა და ჩვენ მას ყველაზე მეტი ხანია ვაკვირდებით, შესაბამისად, მან მაინცდამაინც არ უნდა გაგვაკვირვოს. მაგრამ გვაკვირვებს, რადგან არ მოგვეპოვება მისი აღმნიშვნელი სახელი.

პირველი, რაც ტრამპის არჩევისას თვალში გვხვდება, არის მოულოდნელობა. ტრამპს არავინ ელოდა. ისევე, როგორც ბრექსიტს ბრიტანეთში, ლე პენის აღზევებას საფრანგეთში და პოლიტიკური ორგანიზაციის − „ალტერნატივა გერმანიისათვის“ − გაჩენას გერმანიაში. მოულოდნელობის მომენტია ის, რაც ამ მოვლენებს აერთიანებს.

რასაკვირველია, ვიცი, რომ ბრექსიტს, ლე პენს, ტრამპს, ორბანს უნგრეთში და კაჩინსკის პოლონეთში პოპულიზმს უკავშირებენ. პოპულიზმი − ესაა ლიდერის მიერ ელიტის თავზე გადახტომით პირდაპირ მასაზე გასვლა, რაც უმეტესწილად ავტორიტარული ტენდენციების მოჭარბებით მთავრდება. მაგრამ ეს არაა საკმარისი, სწორედ იმიტომ, რომ ტენდენცია ჩვენს რეგიონში, კერძოდ კი რუსეთში დაიწყო, რუსეთი კი სრულიადაც არაა პოპულისტური რეჟიმი. ტენდენციას, რომლის შესახებაც ვლაპარაკობ, პოლიტიკური რეაქცია ჰქვია. ევროპის ისტორიიდან, ალბათ, გვახსოვს − რეაქცია მუდმივად მოსდევდა რევოლუციას. რატომ?

დიდ ბრიტანელ სოციოლოგ ტ. ჰ. მარშალს რომ დავესესხოთ, მოქალაქეობის ისტორია დასავლეთში სამ საფეხურს მოიცავს: სამოქალაქოს, პოლიტიკურსა და სოციალურს. თითოეულის მიღწევას, ისტორიას თუ დავაკვირდებით, დაახლოებით ერთი საუკუნე სჭირდება. პირადად მე ამ სამს მეოთხესაც დავამატებდი: გლობალურს.

მოქალაქეობის სამოქალაქო ნაწილი მოიცავს გამოხატვის, აზრისა და რელიგიის თავისუფლების, ისევე როგორც კანონის წინაშე თანასწორობის აღიარებას; ამის მიღწევას, უხეშად რომ ვთქვათ, მე-18 საუკუნე დასჭირდა და დღეს ჩვენ მას ლიბერალიზმის სახელით მოვიხსენიებთ; ამისგან განსხვავებით, მე-19 საუკუნე შეგვიძლია განვიხილოთ, როგორც ბრძოლა პოლიტიკური მონაწილეობის უფლებების დამკვიდრებისათვის − დღეს მოქალაქეობის ეს განზომილება ცნობილია, როგორც დემოკრატია; ხოლო მე-20 საუკუნე − როგორც სოციალური უფლებების აღიარების პროცესი, როცა განათლების, ჯანდაცვის, სოციალური დაცვის მინიმალური მოთხოვნები განიხილება, როგორც აუცილებელი პირობა სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების გამოყენებისათვის. თითოეულს ამ მიღწევათაგან მოჰყვებოდა მძაფრი პოლიტიკური რეაქცია, რომელიც ცდილობდა ახალგაჩენილი ღირებულებებისა და ინსტიტუტების განადგურებას. რეაქციის პერიოდი მე-19 საუკუნის ევროპაში ამის ყველაზე ნათელი მაგალითია. სხვათა შორის, საინტერესო ფაქტია, რომ იმდროინდელ ევროპულ არქიტექტონიკაში რეაქციის დამცველი სერიოზული ძალა სწორედ მეფის რუსეთი იყო.

21-ე საუკუნემ ამ ყოველივეს დაამატა გლობალური განზომილება - ამ სამი წყების უფლებების ერთიანობა გახდა მოდელი დანარჩენი სამყაროსთვის, მაგრამ ასევე დაიწყო მცდელობები მისი უფრო ფართო მასშტაბით განხორციელების მიმართულებით, ვიდრე ერი-სახელმწიფოს ჩარჩოებია (ევროკავშირის პროექტი). უკუდარტყმა აქაც ძალიან ძლიერი იყო, პირველ რიგში, იმ ქვეყნებში, რომლებისთვისაც მიუღებელია მოქალაქეობის ეს პირველი სამი განზომილება. ამ ანტიგლობალისტურ, ანტილიბერალურ ტენდენციას სათავე, როგორც ჩანს, რუსეთმა დაუდო ამ ათი წლის წინ. „სათავე დაუდო“ არ ნიშნავს „შექმნას“; ამ ტენდენციის ჩანასახი მანამდეც არსებობდა. უბრალოდ, რუსეთიდან დაიწყო გლობალური ტენდენცია, რომელმაც ჯერ აღმოსავლეთ ევროპაში იჩინა თავი, შემდეგ − დასავლეთ ევროპაში, ახლა კი აშშ-საც მიაღწია. ცხადია, ჯერ არ ვიცით, ტრამპი თანმიმდევრული რეაქციონერი იქნება, თუ ტრადიციულ კონსერვატიზმს დაყაბულდება. მაგრამ ტალღა, რომელმაც ის პრეზიდენტად მოიყვანა, ჩემი აზრით, რეაქციული იყო, ისევე როგორც ბრექსიტის, ან ლე პენის მხარდამჭერთა ტალღები.

აქ თავიდან უნდა ავიცილოთ ერთი ძირითადი გაუგებრობა: მოქალაქეობის ამ ოთხი საფეხურის კონცეფცია არანაირად არ გულისხმობს უწყვეტ პროგრესს. პირიქით. ჯერ ერთი, თითოეული საფეხურის გაჩენის შემდეგ რეაქცია, ანუ უკუდარტყმა, ძალიან მძაფრია, რაც იწვევს წყვეტებს; მეორე, თითოეული ახალი საფეხური აუცილებლად ურტყამს წინას. ჩვენ გვავიწყდება ხოლმე, რომ მე-19 საუკუნეში ლიბერალებს ეშინოდათ დემოკრატიის, გასულ საუკუნეში დემოკრატებს ეშინოდათ კეთილდღეობის სახელმწიფოსი, ხოლო ახლა კეთილდღეობის სახელმწიფოს მომხრეებს ეშინიათ გლობალიზაციის. როგორც დიდი ინგლისელი ფილოსოფოსი უაიტჰედი ამბობდა, ცივილიზაციის ყოველი სერიოზული მიღწევა თითქმის ანგრევს იმ საზოგადოებას, რომელშიც ეს მიღწევა ხდება. ამიტომ არანაირად არ უნდა ამოვიდეთ საფეხუროვანი პროგრესის იდეიდან, არამედ მთელი ეს პროცესი უნდა წარმოვიდგინოთ, როგორც მუდმივი კონფლიქტებისა და მრავალი ანტაგონიზმის შემცველი ზიგზაგი.

„ზიგზაგი“ − ეს იყო სიტყვა, რომლიც ობამამ შეაგება ტრამპის არჩევის ამბავს. ეს ძალიან ზუსტი სიტყვაა, რადგან ამ პროცესში ბოლომდე გაუგებარია, რომელია „ზიგ“ და რომელი − „ზაგ“: მსოფლიო ისტორიული ტენდენცია მიისწრაფვის გლობალური წესრიგისკენ, რომლის გზაზეც წყვეტებისა და გადახვევების მოწმენი ვხდებით, თუ პირიქით, ჩვენ წინაშეა ქაოსი, რომლის დასტაბილურება მოკლე დროით ხდება, რათა ყოველივე ისევ ამოსავალ წერტილს დაუბრუნდეს?

და, რაც ძალიან გვაინტერესებს, როგორია საქართველოს ადგილი ამ გლობალურ პროცესებში?

საქართველო

რეაქციის ტენდენცია საქართველოშიც იგრძნობა, ისევე როგორც მთელს რეგიონში. ოღონდ აუცილებლად უნდა გავმიჯნოთ ერთმანეთისგან კონსერვატიზმი და რეაქცია. როგორც ცნობილია, კონსერვატორი ისაა, ვისაც ინსტიტუტების შენარჩუნება უნდა, რეაქციონერს კი, პირიქით, ინსტიტუტების განადგურება სურს. ისეთ ქვეყნებში, როგორიც საქართველოა, ანუ იქ, სადაც ტრადიციები ათწლეულების და, ზოგჯერ, ასწლეულების განმავლობაში წყვეტას განიცდიდა, დამატებითი გამოწვევა გვაქვს, რადგან ამ ორი მოვლენის ერთმანეთისგან განსხვავება (რაც სხვაგანაც ჭირს) აქ კიდევ უფრო რთულია. ეს მოითხოვს დამატებით ენერგიასა და გამჭრიახობას, რაც საქართველოში ძნელად თუ მოიძებნება.

ერთ-ერთი სერიოზული პრობლემა, რომელიც საქართველოში გვაქვს, პანიკის არასაკმარისი ინსტიტუციონალიზაციაა. ჩვენ ვერ ვახერხებთ, ისე გვეშინოდეს აპოკალიფსის, რომ ყოველთვის ავიცილოთ ხოლმე ის თავიდან. რომ არა ჩვენი ტემპერამენტისეული ოპტიმიზმი, 90-იანი წლების დასაწყისის მრავალი კატასტროფა შეიძლება არც მომხდარიყო. სწორედ ეს არის ჩვენი ინტელექტუალური კლასის მნიშვნელოვანი ჩავარდნა. გარდა ამისა, გვჭირდება ინსტიტუტები, რომლებიც იღებენ პანიკის ამ სიგნალებს. მედია, სამოქალაქო სექტორი, აკადემიური სივრცე − აქაც მიმდინარეობს პროცესები, რომლებმაც შეიძლება სულაც არ შეუწყოს ხელი ადაპტაციას. მაგალითისათვის, დღეს არასამთავრობო სექტორიდან, რომელსაც ბევრი აკრიტიკებდა, როგორც ფართო მასების ინტერესებს მოწყვეტილ სფეროს, სიმძიმე გადადის ინდივიდუალურ აქტივისტებზე, რომელთა შესაძლებლობებიც ბევრად უფრო შეზღუდულია, ვიდრე ორგანიზაციებისა. კონსენსუსისა და კომპეტენციის პრობლემა ელიტებს შიგნით ტრადიციული გამოწვევაა, რომელსაც ჯერჯერობით ვერაფერი ეშველა. მომატებული აპოკალიფსიზმი ვერაფერს გააწყობს, თუ არ იქნა მისი იმ სიგნალების შთანთქმის მექანიზმები, რომლებიც ყოველთვის ინსტიტუციურია.

და, ცხადია, საჭიროა თვითრეფლექსია. მაგალითად, იმაზე, რატომ გახდა ლიბერალიზმი იმ რწმენის აღმნიშვნელი, რომ „ყველაფერი აუცილებლად კარგად იქნება და, თანაც, თავისით“. რომელმა ლიბერალმა თქვა ეს? ჰაიეკმა, რომელიც იმაზე საუბრობდა, რომ ლიბერალური ტრადიცია ადამიანის ინსტინქტურ სწრაფვებს ეწინააღმდეგება და კულტურული (ანუ, არა ბუნებრივი) წარმომავლობისაა? თუ ისაია ბერლინმა, რომლის მიხედვითაც ლიბერალური ფილოსოფია ფუნდამენტური ღირებულებების ტრაგიკულ და გადაულახავ კონფლიქტს გულისხმობს? იმის შენარჩუნება, რაც არსებობს, მხოლოდ და მხოლოდ ძალისხმევის შედეგადაა შესაძლებელი. როდესაც ამ ძალისხმევას პრიმიტიული კლიშეები და ზედაპირული ოპტიმიზმი ჩაანაცვლებს, რეალობა ორივეს უსაფუძვლობას გვიჩვენებს. რადგან სწორედ ამაშია ჩვენი თავისუფლების გარანტია − ის მყარს არაფერს ეფუძნება. სიხარულიც და შიშიც მოდიან ერთი და იმავე წყაროდან, რომელიც ჩვენ შიგნით ფუნდამენტურ განუსაზღვრელობაზე მიუთითებს. არაფერ გაყინულსა და გაშეშებულს არ უწერია მარადისობა, რაც უნდა კეთილი განზრახვით გავყინოთ და გავაშეშოთ ის. მოძრაობა და მარტო მოძრაობა.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG