„ყველამ ვიცით, რომ თუნდაც გარკვეული სამშვიდობო შეთანხმება გაფორმდეს, რუსეთის ამბიციები არ გაქრება... ბრძოლა უნდა დავიწყოთ პირველივე წუთიდან, პირველივე მეტრიდან, როდესაც რუსები [მაგალითად] ლიეტუვაში გამოჩნდებიან”, ამბობს მარეკ კოვი, ესტონეთის დაცვისა და უსაფრთხოების საერთაშორისო ცენტრის უსაფრთხოებისა და მედეგობის უფროსი მკვლევარი. რადიო თავისუფლება მას ტალინის საგარეო დაზვერვის ბოლო ყოველწლიური ანგარიშის დასკვნებზე ესაუბრა.
რადიო თავისუფლება: სანამ ესტონეთის საგარეო დაზვერვის წლიურ ანგარიშს გადავშლით, ერთი სხვა დეტალიც იქცევს ყურადღებას – გარეკანის დიზაინი. როგორც ჩანს, ალუზიაა პრეზიდენტ ტრამპსა და ვლადიმირ პუტინის ცნობილ ხელის ჩამორთმევაზე. რა გზავნილია აქ, რა უნდა ამოვიკითხოთ?
მარეკ კოვი: ვფიქრობ, ეს გარკვეულწილად ასახავს იმ დამაბნეველ ბუნდოვანებას, რომელშიც ახლა ვიმყოფებით, როდესაც აშშ და რუსეთი ცდილობენ უკრაინასა და რუსეთს შორის კონფლიქტის მოგვარებას, მაგრამ ევროპა თამაშიდან გამოთიშულია. უნდა დავფიქრდეთ, კონკრეტულად რა როლის თამაში შეუძლია ევროპას ამ მოლაპარაკებებში.
“თუ კრემლს სწრაფი „გამარჯვების“ დემონსტრირება სურს, კავკასია შეიძლება უფრო მარტივ სცენარად მოეჩვენოს, ვიდრე ბალტიის მიმართულება.”
რადიო თავისუფლება: ახლა უშუალოდ ანგარიშზე გადავიდეთ. რა არის მთავარი დასკვნა, რა გაკვეთილებს გვასწავლის?
მარეკ კოვი: ანგარიში კიდევ ერთხელ ადასტურებს ბევრ რამეს, რაც უკვე ვიცოდით, თუმცა ერთი ასპექტი, რომელსაც განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მივაქციოთ, არის ის, თუ როგორ ცდილობს რუსეთი უპილოტო სისტემების დანერგვას სამომავლოდ, ახალი ომის წარმოებისთვის. ამ საკითხს ევროპულმა სახელმწიფოებმა და ნატომ ძალიან სერიოზული ყურადღება უნდა მიაქციონ - ყველამ ვიცით, რომ დრონების განვითარება არ არის ის მიმართულება, რომელსაც ნატო წარსულ წლებში სათანადო სერიოზულობით ეკიდებოდა.
რადიო თავისუფლება: ამასთან დაკავშირებით – გასული წლის დასაწყისში ესტონეთში გაიმართა ნატოს წვრთნა „Hedgehog“ (ზღარბი). გავრცელებული ცნობებით, ამ წვრთნის ფარგლებში დრონების უკრაინულმა ათკაციანმა დანაყოფმა ნახევარი დღის განმავლობაში ნატოს ორი ბატალიონი „გაანადგურა“, რამაც ნატოს ოფიციალური პირები შოკში ჩააგდო. ახლა 2026 წელია – თქვენი აზრით, ეს გაკვეთილები გაითვალისწინეს და მდგომარეობა გაუმჯობესდა?
მარეკ კოვი: ვფიქრობ, ეს გარკვეულწილად განზრახ იყო გაკეთებული, მაქსიმალურად დრამატულად, რათა ხაზგასმით გამოეჩინათ ნატოს ჯარების მოწყვლადი წერტილები. სწორედ ამიტომ მოვიწვიეთ უკრაინელები, – რათა ეჩვენებინათ საკუთარი გამოცდილება და დაგვენახა, რამდენად მნიშვნელოვანია დრონების საფრთხესთან გამკლავება ჩვენს წვრთნებში ჩავრთოთ.
თუმცა, ვფიქრობ, ზოგიერთმა მედიასაშუალებამ თავიანთ შეფასებებში გადაამლაშა, რომშედეგი აბსოლუტურად დამანგრეველი და თავზარდამცემი იყო. მოულოდნელი იქ არაფერი მომხდარა, რა თქმა უნდა, დავინახეთ, რამდენად ეფექტიანია დრონები თანამედროვე ომში. მაგრამ ამავე დროს, ეს განზრახ გაკეთდა, რათა შესაბამისი დასკვნები გამოგვეტანა მთელი ალიანსის მასშტაბით.
“რატომ უნდა შეიჭრას რუსეთი საქართველოში ტანკებით, თუ პოლიტიკურ დონეზე ქართული ოცნებისგან უკვე ყველაფერს იღებს, რაც სურს? აი, სომხეთი სხვა საქმეა, იქ სხვა კონტექსტია..."
რადიო თავისუფლება: როგორ შეაფასებდით უპილოტო ომის ნოუ-ჰაუში არსებულ სხვაობას, მაგალითად, უკრაინასა და ესტონეთს შორის? თქვენ მეზობელი ქვეყანა ხართ, საფრთხეც სხვებზე მეტად გეხებათ და გაკვეთილებსაც ალბათ სხვებზე გულდასმით სწავლობთ.
მარეკ კოვი: თუ ვინმე ნამდვილად სწავლობს უკრაინელებისგან და ყურადღებით აკვირდება მათ გამოცდილებას, ეს სწორედ ესტონეთია. არ ვფიქრობ, რომ ცოდნის მხრივ სხვაობა ძალიან დიდია, რადგან ყოველდღიურ კონტაქტში ვართ უკრაინელებთან და დეტალურ ინფორმაციას ვიღებთ ფრონტის ხაზიდან.
მაგრამ სხვაობა წარმოების დონეზეა – ინდუსტრიულ შესაძლებლობებში. და აქ კიდევ ერთ, ხშირად შეუმჩნეველ პრობლემას ვაწყდებით - ომები და ბრძოლის ველები სამხედრო ინოვაციების ლაბორატორიებია და განვითარება იქ ძალიან სწრაფი ტემპით მიმდინარეობს. ამიტომ ყოველთვის უნდა გვახსოვდეს, რომ ის, რასაც უკრაინელები და რუსები ფრონტზე ქმნიან, იმდენად სწრაფად ვითარდება, რომ აღჭურვილობა, რომელიც ერთი თვის წინ ეფექტიანი იყო, შესაძლოა დღეს უკვე ვადაგასულად ითვლებოდეს. თუ დღეს დაიწყებ მასობრივ წარმოებას, შესაძლოა, მომავალ წელს შენი პროდუქტი უკვე წარსულის რელიქტი იყოს.
რადიო თავისუფლება: დასავლეთ ევროპაზე გადავიდეთ – დიდ ბრიტანეთზე, საფრანგეთზე, გერმანიაზე. ფართოვდება თუ არა ნოუ-ჰაუს ეს ნაპრალი, რაც უფრო დასავლეთით იწევ?
მარეკ კოვი: ვფიქრობ, მთავარი პრობლემა ჩნდება მაშინ, როცა ე.წ. ნორდიკულ რეგიონულ კოალიციას გასცდები – სკანდინავიური ქვეყნები, ბალტიის ქვეყნები, პოლონეთი, გარკვეულწილად ნიდერლანდი და დიდი ბრიტანეთიც. დასავლეთ და სამხრეთ ევროპაში საზოგადოების მხრიდან საფრთხის აღქმა სხვანაირია, მნიშვნელოვნად განსხვავდება იმისგან, რასაც ჩვენ აქ ვხედავთ. ეს დრონების განვითარების სფეროშიც აისახება, რადგან ერთია, როცა რუსეთთან 20–50 კილომეტრიღა გაშორებს და სულ სხვაა, როცა ათასობით კილომეტრია თქვენს შორის.
აზერბაიჯანს ალბათ, ნაკლებად აქვს წუხილის მიზეზი - თურქეთი ბაქოსთვის საიმედო და მტკიცე მოკავშირეა”
რადიო თავისუფლება: ანგარიშის ერთ-ერთი მთავარი დასკვნაა, რომ რუსეთი, დიდი ალბათობით, უკვე ემზადება მომავალი კონფლიქტისთვის. მთავარი კითხვა, რომელიც უპასუხოდ რჩება, არის – როდის?
მარეკ კოვი: დიახ, პრაქტიკულად ყველა ევროპული სადაზვერვო სამსახური ამბობს, რომ მომავალი კონფლიქტის დრო დამოკიდებული იქნება იმაზე, როგორ დასრულდება უკრაინის ომი. ყველამ ვიცით, რომ თუნდაც გარკვეული სამშვიდობო შეთანხმება გაფორმდეს, რუსეთის ამბიციები არ გაქრება. ისინი ისევ ეცდებიან უკრაინის დასუსტებას და რეჟიმის შეცვლას. ეს კი ნიშნავს, რომ თუნდაც ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების პირობებში, რუსეთის ჯარების საკმაოდ დიდი ნაწილი ოკუპირებულ უკრაინაში ჩარჩება.
ამიტომ ვასკვნი, რომ მათ არ ექნებათ შესაძლებლობა დაიწყონ ახალი კონფლიქტი სხვაგან, სანამ უკრაინის საკითხს ისე არ დაასრულებენ, როგორც თავად სურთ. თუმცა, ისიც უნდა გვახსოვდეს, რომ რუსეთის ლოგიკა ყოველთვის დასავლურის იდენტური არ არის. ამავდროულად, ჩვენს რეგიონში ვითარება მკვეთრად შეიცვალა. თავდაცვის ბიუჯეტები გაიზარდა, თავდაცვის გეგმები შემუშავებულია. ხშირად კითხულობენ – იმოქმედებს თუ არა მეხუთე მუხლი? მაგრამ დღეს რეგიონული თანამშრომლობა იმდენად გაძლიერდა, რომ თუ ბალტიის ქვეყნებში რამე მოხდება, მზადყოფნაშია „მსურველთა კოალიცია“, რომელიც დაუყოვნებლივ დაიწყებს ბრძოლას.
“რუსეთი ესტონეთს, ლატვიას და ლიეტუვას ცალკეულ სახელმწიფოებად არ აღიქვამს, ისინი ამას ერთ სამოქმედო სივრცედ ხედავენ. ამიტომ ჩვენთვის შეუძლებელია თვალის დახუჭვა და იმედი, რომ „ეს მხოლოდ ლიეტუვაა“.
რადიო თავისუფლება: დარწმუნებული ვარ, წაიკითხავდით Die Welt-ის ბოლო სამხედრო სიმულაციაზე, სადაც რუსეთმა ჰუმანიტარული კრიზისის საბაბით შეაღწია ლიეტუვაში, ნატომ კი მეხუთე მუხლი არ აამოქმედა. დავუშვათ, ეს სცენარი რეალობაში თამაშდება – როგორ რეაგირებს ესტონეთი?
მარეკ კოვი: ესტონეთის პოზიცია ძალიან მკაფიოა. ბრძოლა უნდა დავიწყოთ პირველივე წუთიდან, პირველივე მეტრიდან, როდესაც რუსები ლიეტუვაში გამოჩნდებიან. მეორე მსოფლიო ომის გამოცდილება გვასწავლის, რომ რუსეთი ესტონეთს, ლატვიას და ლიეტუვას ცალკეულ სახელმწიფოებად არ აღიქვამს, – ისინი ამას ერთ სამოქმედო სივრცედ ხედავენ. ამიტომ ჩვენთვის შეუძლებელია თვალის დახუჭვა და იმედი, რომ „ეს მხოლოდ ლიეტუვაა“. ეს ყველას გვეხება. და როდესაც ვამბობთ „ყველას“, ვგულისხმობთ მინიმუმ ფინეთს, ლატვიას, ლიეტუვას და პოლონეთს. ამიტომ პასუხი იქნება - თუ ეს ნატოს ეგიდით არ მოხდება, მაშინ ამოქმედდება ორმხრივი თავდაცვის შეთანხმებები. ჩვენთვის ეს ძირითადად დიდი ბრიტანეთი და საფრანგეთია – ორი ბირთვული სახელმწიფო. ლატვიისთვის – კანადა, ლიეტუვისთვის – გერმანია. ასე რომ, სანამ მეხუთე მუხლი ოფიციალურად ამოქმედდება, ჩვენ უკვე ვიბრძვით.
რაც მეტად ვაძლიერებთ თავდაცვას, მით ნაკლებია აგრესიის შანსი რუსეთის მხრიდან.
რადიო თავისუფლება: დასავლურ ანალიტიკურ წრეებში ხშირად ასახელებენ 2029 წელს, როგორც სავარაუდო თარიღს, როდესაც რუსეთმა შეიძლება ახალი სამხედრო ავანტიურა წამოიწყოს. თუმცა ბოლო ხანს, იმატა მათმა რიცხვმა, ვინც ამბობს, რომ ეს ზედმეტად ოპტიმისტური პროგნოზია და ყველაფერი ბევრად ადრე შეიძლება მოხდეს. თქვენ რომელ ბანაკს მიეკუთვნებით?
მარეკ კოვი: მე ვიტყოდი, რომ ოპტიმისტების ბანაკში ვარ, მეტიც, ვფიქრობ, რომ 2029 წლის შემდეგ მოხდება ეს ყველაფერი, თუ საერთოდ მოხდა. ჩემი მთავარი არგუმენტი კვლავ უკრაინის ომია. სანამ ეს ომი გრძელდება, რუსეთი „დაბმულია“ და სხვა მიმართულებით მასშტაბური მოქმედების რესურსი არ გააჩნია. მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორი ეკონომიკაა. თუ სანქციები შენარჩუნდება, ეკონომიკური წნეხი გაიზრდება და რესურსების დეფიციტი კიდევ უფრო შესამჩნევი გახდება.
რთულად წარმოსადგენია, როგორ შეძლებს კრემლი ერთდროულად ამ მასშტაბის რეკრუტირების ტემპის შენარჩუნებას და ამავე დროს მილიონზე მეტი სამხედრო მოსამსახურისთვის ხელფასის გაცემას. ამას ემატება შიდა დაძაბულობა და უკმაყოფილება.
ამიტომ არ ვფიქრობ, რომ ფართომასშტაბიანი ახალი ომი გარდაუვალია. თუმცა, ცხადია, მოდუნების ფუფუნება არ გვაქვს. რაც მეტად ვაძლიერებთ თავდაცვას, მით ნაკლებია აგრესიის შანსი რუსეთის მხრიდან.
რადიო თავისუფლება: და თუ ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება დაიდო, რამდენად სწრაფად შეძლებს მოსკოვი სხვა მიმართულებით ახალი ოპერაციის დაწყებას?
მარეკ კოვი: ჩემი შეფასებით, ყველაფერი ლოგისტიკაზე იქნება დამოკიდებული. რამდენად სწრაფად შეძლებენ ძალებისა და ტექნიკის გადაჯგუფებას რუსეთის ერთი რეგიონიდან მეორეში. ამასთან, ევროპაზე მოულოდნელად შეტევის ფუფუნება აღარ აქვთ – ყველაფერი გამჭვირვალეა, ნებისმიერ გადაადგილებას ვხედავთ. თუ რუსეთი ჩვენს საზღვრებთან ძალებს კონცენტრირებას დაიწყებს, ამას დაუყოვნებლივ დავინახავთ და შესაბამისი პასუხიც მოჰყვება – წვრთნები, ძალების გადაადგილება, თავდაცვითი ზომები.
რადიო თავისუფლება: არსებობს კიდევ ერთი არგუმენტი – სოციოლოგიური. ამ ლოგიკით, უკრაინიდან ჯარების შინ დაბრუნება იმდენად დიდ შიდა საფრთხეს შექმნის პუტინისთვის, რომმ ან შეიძლება გარისკოს და ეს ძალები სხვაგან გადაისროლოს, თუნდაც სათანადო ლოგისტიკის გარეშე. რამდენად რეალისტურია ასეთი სცენარი?
მარეკ კოვი: ეს წონადი არგუმენტია. პუტინის სისტემისთვის ომი შიდა პრობლემებიდან ყურადღების გადატანის ერთადერთ საშუალებად იქცა. ომის გარეშე ძნელია ახსნა, რატომ არის ეკონომიკა ასეთ დღეში და რატომ უნდა „გაიჭირვოს“ საზოგადოებამ. ავღანეთის ომის შემდეგ რუსეთმა უკვე იხილა, რა სოციალური შედეგები მოჰყვება ვეტერანების მასობრივ დაბრუნებას.
გარდა ამისა, უკრაინაში მებრძოლი სამხედროების ხელფასები რუსეთში საშუალო შემოსავალთან შედარებით ბევრად მაღალია. თუ ისინი შინ დაბრუნდებიან, მათ მოუწევთ რეალობასთან შეჯახება – 3,000 დოლარის ნაცვლად 500 დოლარზე ცხოვრება.
რადიო თავისუფლება: თუ ეს ლოგიკა სწორად გეჩვენებათ, რატომ ხართ, როგორც თქვენვე თქვით, ოპტიმისტების ბანაკში?
მარეკ კოვი: იმიტომ, რომ მოუმზადებელი და ლოგისტიკურად გაუმართავი სამხედრო კამპანია კატასტროფულად დასრულდება. შესაძლებლობების თვალსაზრისით, ნატოსა და ევროკავშირის ქვეყნები მსუბუქად აღჭურვილი რუსული ქვეითების წინააღმდეგ აშკარა უპირატესობას ფლობენ. კრემლისთვის კი ბრძოლის ველზე მარცხი ბევრად უფრო მძიმე დარტყმა იქნება, ვიდრე ჯარისკაცების დაბრუნება. ასეთ შემთხვევაში სისტემური კრიზისი გარდაუვალი გახდება.
მოლდოვას „მარტივ სამიზნეს“ ვერ დავარქმევ. მას რუსეთთან სახმელეთო საზღვარი არ აქვს. თუ რუსეთი იქ რაიმეს სცდის, ეს დიდწილად უკრაინისა და რუმინეთის რეაქციაზე იქნება დამოკიდებული.
რადიო თავისუფლება: ხშირად ისმის, რომ პუტინის შემდეგი სამიზნე ბალტიის ქვეყნები იქნება. თუმცა, რუსეთის გადმოსახედიდან რომ ვიმსჯელოთ - რატომ მაინცდამაინც ბალტია? რატომ არა უფრო მოწყვლადი რეგიონი – მაგალითად, მოლდოვა, რომელიც ევროკავშირში გაწევრიანებას ცდილობს, ან საქართველო, რომელიც სავარაუდოდ, ვერ გაწევს წინააღმდეგობას და რომელსაც, ბალტიის ქვეყნებისგან განსხვავებით, არც კოლექტიური თავდაცვის მექანიზმი იცავს და არც ორმხრივი - არავის ევალება, გამოესარჩლოს.
მარეკ კოვი: თქვენი ლოგიკა გასაგებია, თუმცა მოლდოვას „მარტივ სამიზნეს“ ვერ დავარქმევ. მას რუსეთთან სახმელეთო საზღვარი არ აქვს. თუ რუსეთი იქ რაიმეს სცდის, ეს დიდწილად უკრაინისა და რუმინეთის რეაქციაზე იქნება დამოკიდებული.
რადიო თავისუფლება: მაგრამ თუ უკრაინაში ომი რუსეთისთვის ხელსაყრელი შედეგით დასრულდება და მას მოლდოვასთან სახმელეთო წვდომა გაუჩნდება?
მარეკ კოვი: მაშინ სურათი რადიკალურად შეიცვლება. ზოგადად, გეთანხმებით, რომ თუ კრემლს სწრაფი „გამარჯვების“ დემონსტრირება სურს, კავკასია შეიძლება უფრო მარტივ სცენარად მოეჩვენოს, ვიდრე ბალტიის მიმართულებით ნატოსთან ფართომასშტაბიანი კონფლიქტი.
რადიო თავისუფლება: კავკასიაში რომელი ქვეყნები გეჩვენებათ უფრო რეალისტურ სამიზნედ?
მარეკ კოვი: საქართველოს შემთხვევაში ძნელად წარმოსადგენია, რა არგუმენტით გაამართლებს რუსეთი ახალ შეჭრას?
რადიო თავისუფლება: სჭირდება კი კრემლს არგუმენტი? ჯერ შეიჭრება და შემდეგ მოძებნის არგუმენტს.
მარეკ კოვი: თეორიულად შესაძლებელია, მაგრამ რატომ უნდა შეიჭრას ტანკებით, თუ პოლიტიკურ დონეზე ქართული ოცნებისგან უკვე ყველაფერს იღებს, რაც სურს? აი, სომხეთი სხვა საქმეა, იქ სხვა კონტექსტია.
რადიო თავისუფლება: მაგრამ მოლდოვის მსგავსად, სომხეთსაც არ აქვს რუსეთთან სახმელეთო საზღვარი.
მარეკ კოვი: ასეა, მაგრამ გიუმრიში განთავსებულია რუსული სამხედრო ბაზა, რაც სიტუაციასა და ძალთა ბალანსს ცვლის. დნესტრისპირეთში არსებული რუსული ძალები ვერ იქცევიან სრულფასოვან შემტევ ძალად – ისინი სწრაფად იქნებიან იზოლირებული. სომხეთი ამ თვალსაზრისით უფრო მოწყვლადია.
რადიო თავისუფლება: და აზერბაიჯანი?
მარეკ კოვი: არ მგონია, აზერბაიჯანს წუხილის მიზეზი ჰქონდეს. მას თურქეთი ჰყავს ძლიერი და მტკიცე მოკავშირის სახით. ამ ეტაპზე რუსეთს არ აქვს შესაძლებლობა, ასეთი ნაბიჯით ანკარასთან პირდაპირი დაპირისპირება გამოიწვიოს.
ფორუმი