ქობულეთმა ფრანც კაფკასა და ჯორჯ ორუელის სახელობის VIII პოსტინტელექტუალურ ფორუმს უმასპინძლა. წინა წლებში ღონისძიება რუსეთში, კალინინგრადის ოლქში იმართებოდა, წელს კი, უსაფრთხოების მიზნით, ფორუმი საქართველოში ჩატარდა.
ორივე მწერალს, რომელთა სახელსაც ატარებს ფორუმი, ბოლო წლებში ხშირად იხსენებენ რუსეთში მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებით. სოციალურ ქსელში გამოჩნდნენ ისეთი მემები, როგორიცაა „ორუელი ნერვიულად ეწევა გვერდით“ და „კაფკა ისვენებს“ და ა.შ. ხოლო როდესაც რუსეთის სახელმწიფო სათათბიროში შეიტანეს კანონპროექტი, რომელიც ითვალისწინებს დევნას „უცხოელ აგენტად ქცევის განზრახვისთვის“, ჟურნალისტებმა შენიშნეს, რომ ახლა რუსეთის ხელისუფლებას აპირებს ადამიანების დასჯას „ფიქრობრივი დანაშაულისთვის“, როგორც ჯორჯ ორუელის „1984“-შია .
აი, რა უამბო რადიო თავისუფლებას ფორუმის ისტორიასა და კონცეფციაზე, მისმა ერთ-ერთმა ორგანიზატორმა ოქსანა აკმაევამ.
- ფორუმი 2013 წელს შექმნეს ენთუზიასტებმა: კალინინგრადელების ერთმა ჯგუფმა გადაწყვიტა, შეეკრიბა თანამოაზრეები. სამწუხაროდ, ჩვენი სინამდვილე სულ უფრო და უფრო ემსგავსება კაფკასა და ორუელის ფანტაზიებს. ჩვენ ვიმყოფებით სამყაროში, რომელსაც არანაირი კავშირი არ აქვს იმგვარ რეალობასთან, რომელშიც საღი აზრი და ჰუმანიზმი ბინადრობს, სადაც ადამიანები მშვიდობას ეთაყვანებიან და მისკენ ისწრაფვიან.
ერთ-ერთ პირველ ფორუმზე, რომელიც ბალტიისპირეთში გაიმართა, ნიშანდობლივი ამბავი მოხდა: ერთ-ერთი დისკუსიის მსვლელობისას დარბაზში შეიჭრნენ კაზაკები. სასაცილო ის არის, რომ კაზაკები ბალტიელები იყვნენ! რაც ძალიან უცნაურია, თუ ამ ქვეყნების ისტორიას იცნობთ: სად კაზაკები და სად ბალტიისპირეთი? მოკლედ, შემოიჭრნენ დარბაზში და პირველი კითხვა, რომელიც დასვეს, ასე ჟღერდა: „ძუკნებო, ეს ვისი პორტრეტები დაგიკიდიათ აქ?!" რა თქმა უნდა, არ იცოდნენ ვინ იყვნენ, მაგრამ მაშინვე გადაწყვიტეს, რომ კაფკა და ორუელი სამშობლოს მტრები, ოპოზიციონერები იყვნენ.
რაც შეეხება წლევანდელ ფორუმს. მისი მთავარი თემაა „ცხოველთა ფერმის პროცესები“. ფრანც კაფკას „პროცესში“ აღწერილია ის, თუ როგორ კარგავს მორალურ ორიენტირებს წნეხის ქვეშ მყოფი ადამიანი, როგორ ცხოველდება. ორუელის „ცხოველთა ფერმა“ კი ექსპრესიულად აღწერს იმას, თუ როგორ იბადება დიქტატურა და ტოტალიტარიზმი. ეს პროგნოზები დიდი ხნის წინ გაკეთდა და შედეგად, ჩვენ ახლა ამ რეალობაში ვცხოვრობთ.
წელს ჩვენ ოდნავ გავაფართოვეთ ფორუმის მონაწილეთა რაოდენობა. გვინდა ხმამაღლა ვილაპარაკოთ მასზე, რადგან იმ რუსების რაოდენობა, ვინც იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ თავიანთი ქვეყანა, ძალიან დიდია. შევნიშნავ, დაეტოვებინათ საყვარელი ქვეყანა. ისინი წავიდნენ არა იმიტომ, რომ არ უყვართ სამშობლო, არამედ პირიქით, ზუსტადაც იმიტომ, რომ უყვართ, მაგრამ შეუძლებლად მიაჩნიათ იმ დამპალი ჰაერის სუნთქვა, რომელსაც ქვეყნის გვამი გამოსცემს. რაღაცის გაკეთებაა საჭირო, გეგმის მოფიქრება კი ერთად, უსაფრთხო გარემოში უფრო შესაძლებელია. სწორედ ამიტომ გავაკეთეთ ფორუმი საქართველოში. მადლობა ამ ულამაზეს ქვეყანას სტუმართმოყვარეობის, გულუხვობის, თავშესაფრისა და გაგებისთვის!
ჩვენ გავაერთიანეთ საზოგადოების შესწავლისკენ მიმართული მრავალი სფერო: მედია, პოლიტოლოგია, სოციოლოგია, ეთნოგრაფია, ანთროპოლოგია. ჩვენ ვსწავლობთ როგორც კრემლის ახალენას, რომელიც გამოიგონეს იმისათვის, რომ ომს არ ვუწოდოთ ომი, ასევე თანამედროვე მემებს. ძალიან სასიხარულოა, რომ მომხსენებლებს შორის არის კოსტია მეფტახუდინოვი, პროექტის „ტანჯული შუა საუკუნეების“ თანადამფუძნებელი: ეს მაგალითი ნათლად აჩვენებს, თუ როგორ ნიველირდება ბოროტება, რომელსაც სიცილი ჰკვეთს თავს და როგორ იოლდება შემდეგ სუნთქვა.
დამოუკიდებელი ჟურნალისტები, რომლებსაც პირდაპირი დევნის გამო მოუწიათ რუსეთის დატოვება, აქ საუბრობენ იმაზე, რომ ახლა სიმართლის მოპოვებაა საჭირო, რომ სიმართლე არ არის იოლად ხელმისაწვდომი. პოლიტოლოგი ფიოდორ კრაშენინიკოვი საუბრობს იმაზე, თუ რა ხდება რუსეთის რეგიონებში სანქციებთან დაკავშირებით. რა თქმა უნდა, საჭიროა საუბარი საზოგადოებაში ძალადობასა და ახალ ემიგრაციაზე. ჩვენთან მღერის ვასია ზორკი, ჯგუფ „1984“-ის შემქმნელი. ფორუმს ვხურავთ სერგეი გინდილისისა და ფაინა მუზიკას დოკუმენტური სერიალით „გუდბაი, იმპერია!“: ფილმი საქართველოს, თურქეთსა და სხვა ქვეყნებს შეფარებულ ემიგრანტებზეა. ვაჭედებთ ლურსმანს იმპერიის კუბოში! - ამბობს ოქსანა აკმაევა.
სოციოლოგმა და ეთნოგრაფმა ეკატერინა ჩიგალეიჩიკმა, კოლეგებთან ერთად, ჯერ კიდევ გაზაფხულზე დაიწყო რუსეთიდან ემიგრაციის უახლესი ტალღის კვლევა. „After 24“ ("24-ის შემდეგ") - ასეთი სახელწოდება შეურჩიეს თავიანთ გუნდს ჩიგალეიჩიკმა და მისმა კოლეგებმა. ახალგაზრდა მეცნიერებმა ჩაატარეს გამოკითხვები და ინტერვიუები საქართველოსა და სომხეთში ემიგრირებულ რუსებს შორის.
- ფაქტობრივად, ჩვენ თვითონ ვართ ის კატეგორია, რომელსაც ვსწავლობთ, რადგან იმავე პერიოდში წამოვედით რუსეთიდან. მნიშვნელოვანი მომენტი: ემიგრაცია პრივილეგია იყო. 80%-ზე მეტი მოსკოველი და სანქტ-პეტერბურგელია, ან სხვა დიდი ქალაქების მკვიდრები არიან. თითქმის ნახევარი IT-ის სპეციალისტია. ვისაც ასეთი შესაძლებლობა ჰქონდა, წავიდა, თუმცა მათი წასვლაც ნაჩქარევი და ტრაგიკული იყო.
უმეტესწილად ძალიან განათლებული ხალხია, უმაღლესი განათლების მქონე, ძირითადად ახალგაზრდები. ინტერვიუებში ხშირად ჟღერს, რომ ისინი დიდი ხნის განმავლობაში გეგმავდნენ, ემზადებოდნენ წასასვლელად, მხოლოდ ომის დაწყებამ დააჩქარა ეს პროცესი. ამ თვალსაზრისით, ეს არ იყო გაქცევა, თუმცა სიტყვა „ევაკუაცია“ ბევრმა გამოიყენა. ვიღაც ძალიან მშვიდად ამბობს: დიახ, ეს ემიგრაციაა, მე ემიგრანტი ვარ; ვიღაც აღნიშნავს: არა, ემიგრანტი ისტორიულად ძალიან დატვირთული სიტყვაა, აუცილებლად პოლიტიკურ დევნას ნიშნავს. ზოგი საკუთარ თავს ექსპატს უწოდებს.
ბევრმა თქვა, რომ საერთოდ არ სურთ რუსეთში დაბრუნება. ხშირად ისმის: „პუტინი, რა თქმა უნდა, არ არის მარადიული, მაგრამ არ ვფიქრობ, რომ მის შემდეგ რაღაც შეიცვლება, ხოლო ისეთი რუსეთი, რომელშიც ცხოვრებას ვისურვებდი, ათწლეულების საქმეა, თუ ასეთი რამ საერთოდ შესაძლებელია". ერთმა ინფორმანტმა თქვა: მინდა გადავიდე სადმე შორს, მაგალითად, ფილიპინებში, სადმე ისეთ ადგილას, სადაც საერთოდ არ იციან ვინ არიან რუსები. საქმე ის არის, რომ ახლა საქართველოში დიდი დაძაბულობაა ჩამოსული რუსების სიმრავლის გამო, სიტუაცია ძალიან კონფლიქტურია.
საინტერესოა დაგეგმვის საკითხი. ერთგვარი გაორებაა. ერთი მხრივ, სიტუაცია ძალიან ტურბულენტურია და ინფორმანტები ამბობენ: ჩემი დაგეგმვის ჰორიზონტი მაქსიმუმ ორი კვირაა, უფრო შორეული მომავალი გაურკვეველია. თუმცა იგივე ადამიანი ცოტა ხნის შემდეგ ამბობს: ვაბარებ გამოცდებს, ვამზადებ საბუთებს, ვაკეთებ პასპორტსა და ვიზას. ეს კი უკვე რამდენიმეწლიანი ჰორიზონტია!
ადამიანებისთვის ყველაზე მძიმე ამბავია, როცა ამბობენ: რუსეთიდან იმიტომ წავედით, რომ არ ვეთანხმებოდით მთავრობას, რომ იქ არავის ვჭირდებოდით, რომ ფაქტობრივად გვითხრეს, „წადითო“, მაგრამ აქაც, ქვეყანაში, სადაც ჩამოვედით, ჩვენ არავის ვჭირდებით, არავინ გველის. მეტიც, აგრესორი ქვეყნიდან ვართ და იგივე ქართველებიც, რომლებიც ძალიან მეგობრულად არიან განწყობილი ჩამოსულების მიმართ, მაგრამ პარალელურად ქვეყნის დღის წესრიგში ასევე აქტიურად დგას ანტირუსული საკითხი.
- რა არის თქვენი ძირითადი დასკვნები ემიგრაციის ამ ტალღის შესახებ?
- ეს არის მასობრივად პოლიტიკური ემიგრაცია, უთანხმოების ემიგრაცია, რუსული ფსიქოლოგიური კლიმატის გაძლების შეუძლებლობის ემიგრაცია. ბევრმა, ვინც გაზაფხულზე დატოვა რუსეთი, უკვე საბოლოო გადაწყვეტილება მიიღო. თავიდან ბევრს ეგონა, რომ ორ ქვეყანაში ცხოვრებას შეძლებდა, რომ რუსეთში ხშირად შეძლებდა ჩასვლას. ახლა, ახალ პირობებში, ეს კავშირები წყდება, ემიგრაცია უფრო შეუქცევადი ხდება. ვფიქრობ, ეს ხანგრძლივი ტალღაა (გაზაფხულის ტალღა მაინც). მობილიზაციისგან გაქცეულებს შორის ხშირად გაიგონებთ, რომ „გამოდარებას“ ელოდებიან: 300 ათასს გაიწვევენ მობილიზაციით, დამშვიდდებიან და მერე ჩვენც დავბრუნდებით.
- ეს უკვე სრულიად სხვა ხალხია? ერთიანად ლიბერალები არ არიან?
- ყველაზე ხშირად ეს ის ხალხია, ვინც უბრალოდ ვერც კი ერკვევა საქართველოში არსებულ ვითარებაში. ვიღაცამ, მაგალითად, იკითხა: რატომ არის შეუძლებელი აფხაზეთის გავლით საქართველოში გამგზავრება? გაზაფხულზე ხალხს რატომღაც უფრო მეტად ესმოდა, სად მიდიოდა. გაჩნდა აზრი, რომ გაზაფხულის ნაკადი ომის წინააღმდეგი იყო, ახლანდელ ნაკადში კი მხოლოდ ისინი არიან, ვინც მხოლოდ საკუთარი ტყავის გადარჩენაზე ზრუნავს. სინამდვილეში, როგორ არის, ჯერ ჩვენ არ ვიცით, მაგრამ გასაგებია, რომ ეს არის სრულიად განსხვავებული ტალღა როგორც ასაკობრივი კატეგორიების, ასევე სხვა მახასიათებლებისა და გეოგრაფიის თვალსაზრისით, - ამბობს ეკატერინა ჩიგალეიჩიკი.
„ლევადა-ცენტრის“ დირექტორმა დენის ვოლკოვმა ფორუმზე ისაუბრა რუსების დამოკიდებულებაზე ომისა და მობილიზაციის მიმართ. არსებობს მოსაზრება, რომ ომის დროს არ შეიძლება საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვის ჩატარება, მაგრამ ვოლკოვი ამას არ ეთანხმება. იგი მიიჩნევს, რომ ბოლო კვლევები აქამდე არსებულ ტენდენციებს ადასტურებს.
- ნოემბერში, დეკემბერში, იანვარში ჩატარებული გამოკითხვები აჩვენებდნენ მომავალი ომისადმი დამოკიდებულების ძირითად კონტურებს. პირველი - მთავრობის მხარდაჭერა. უკვე გასული წლის ბოლოს, გამოკითხულთა ორი მესამედი მხარს უჭერდა იმას, რაც ხდებოდა, ხოლო დაახლოებით მესამედი არ უჭერდა მხარს ომის დაწყებას. უკვე მაშინ 60% ამბობდა, რომ ყველაფერში აშშ-ია დამნაშავე, რუსეთი კი ყველაფერში უბრალოა. როგორც ღია გამოკითხვებში, ასევე ჯგუფებში ხალხი ამბობდა: ამერიკა გვითრევს ომში, მართალია ჩვენ ომი არ გვინდა, მაგრამ ქედს ხომ არ მოვუხრით? დაგროვილი მონაცემები უკვე იძლეოდა იმის თქმის საშუალებას, რომ საზოგადოება, გარკვეული შიშის მიუხედავად, მზად იყო ომისთვის.
ომის დაწყებისას, შერეული გრძნობები იყო. 2014 წელს პოზიტიური ემოციები ჭარბობდა, სიხარული: ყირიმი ჩვენია, ერთი გასროლაც კი არ მომხდარა და ა.შ. ერთი-ორი „გარეწრის“ გარდა, ვისაც არავინ უსმენდა, ყველა აღფრთოვანებული იყო, საზოგადოებაც და ელიტაც. 2022 წლის თებერვალში ყველაფერი სხვაგვარად იყო: დაახლოებით თანაბარი რაოდენობა იყვნენ ისინი, ვინც თავიდანვე განიცდიდნენ შიშს ომის შესაძლო დაწყების გამო და არ უჭერდნენ მხარს რუსეთის ხელისუფლების ქმედებებს და ისინი, ვინც ამბობდნენ: ყველაფერი კარგადაა, ვამაყობთ ჩვენი ქვეყნით, ახლა ჩვენ ყველას ვაჩვენებთ. ანუ, დამოკიდებულება მიმდინარე მოვლენებისადმი, არაერთგვაროვანი იყო, თუმცა თავიდანვე რუსეთში ბევრი ფიქრობდა, რომ რუსეთი იყო არა აგრესორი, არამედ მსხვერპლი: „ეს ჩვენ დაგვესხნენ თავს“ ან „უკრაინელების ხელით უნდათ დაგვარტყან, ჩვენ კი მხოლოდ თავს ვიცავთ“.
სწორედ ამ პირობებში მოხდა ძალაუფლების ირგვლივ კონსოლიდაცია. თებერვალ-მარტიდან პუტინის რეიტინგი 71-დან 83%-მდე გაიზარდა. როგორც ხალხმა განმარტა, კონფლიქტის პირობებში, როდესაც ნახევარი მსოფლიო ჩვენ წინააღმდეგაა, უბრალოდ არაპატრიოტულია პუტინის კრიტიკა, უნდა ვიამაყოთ ჩვენი ქვეყნით, თუნდაც იქ რაღაც არასწორად იყოს: დიახ, პრობლემები არსებობს, პენსიები მცირეა, მაგრამ რომ არა პუტინი, მაშინ ჩვენ საერთოდ შეგვჭამენ, ამიტომ მე მხარს ვუჭერ მას.
ინფორმაციის მოხმარებაც კი შეიცვალა. რუსეთში თითქმის ყველამ იცის, რომ ტელევიზია წარმოადგენს ოფიციალურ თვალსაზრისს, სადაც აჩვენებენ მხოლოდ იმას, რისი ჩვენებაც სურს ხელისუფლებას. ამას ამბობდნენ როგორც პენსიონერები, ასევე სხვებიც, ვინც ტელევიზორს უყურებენ, მაგრამ კონფლიქტის დროს, მოულოდნელად აუცილებელი გახდა ოფიციალური თვალსაზრისის გაცნობა. გაიზარდა იმათი რაოდენობა, ვინც ტელევიზორს ენდობა, ვინც ტელევიზორს უყურებს, ხოლო მათი რაოდენობა, ვინც ინტერნეტიდან იღებდა ინფორმაციას, შემცირდა. უფროსი თაობა ამბობს, რომ ინტერნეტში ყალბი ამბები, მტრის თვალსაზრისი და პროპაგანდაა, ამიტომ არ არის საჭირო მისი ყურება. ერთ-ერთმა რესპონდენტმა თქვა: "ბი-ბი-სი-ს რომ ვუყურებდე, ალბათ მეც ვიფიქრებდი, რომ რუსეთი ცუდია - წარმოგიდგენიათ, როგორ აზომბირებენ ადამიანებს დასავლეთში? რა უნდა ვუყოთ ამას? როგორ მივაწვდინოთ ჩვენი ხმას იმ ადამიანებს? როგორ ავუხსნათ, რომ ჩვენ ნამდვილად კარგები ვართ?" საზოგადოების მოდერნიზებული, უფრო აქტიური და დამოუკიდებელი ნაწილი, რომელიც ომს არ უჭერს მხარს, აშკარა უმცირესობაა.
მნიშვნელოვანი თემაა მიმდინარე მოვლენებთან შეგუება, ადაპტაცია, რაც უკვე შესამჩნევი იყო მარტის ბოლოს, აპრილში. ხალხი გვეუბნებოდა: ვცდილობთ არ ვუყუროთ და არ განვიხილოთ, რაც ხდება: მაინც არაფერის გაკეთება არ შეგვიძლია და რატომ ვავნოთ საკუთარ თავს? ზაფხულის ბოლოს გაირკვა, რომ ადამიანებმა ომის ფონზე ცხოვრება და ომის არშემჩნევა ისწავლეს. ეკონომიკური ადაპტაციაც კი მოხდა, დაიწყო მომხმარებლური განწყობების ზრდა. მოკლედ, ცხოვრებამ დალაგება დაიწყო.
ეს ყველაფერი 21 სექტემბერს დასრულდა: მობილიზაციამ ბევრი ჩააგდო შოკში. სწრაფად გაიზარდა პესიმიზმი, შეიცვალა ბაზისური პირობა, რომ სადღაც მიმდინარეობს საომარი მოქმედებები, მაგრამ ეს ჩვენ არ გვეხება. ახლა შიშსა და შფოთვაშია 70 პროცენტი. რეაქცია ერთმნიშვნელოვნად ცუდია, თითქმის არავინ ლაპარაკობდა რუსეთის გამო სიამაყეზე. ექვსი თვის განმავლობაში პირველად დაეცა პუტინისა და მთავრობის რეიტინგი ექვსი-შვიდი პროცენტით, - ასეთია სოციოლოგ დენის ვოლკოვის დაკვირვება.