- შემოგვიერთდები პატრიარქატის დასამხობად?

- კი!

- აბა რა! მაგრამ...მაინც რა არის ეს პატრიარქატი?

- მარტივად რომ ვთქვათ, ეს იმდაგვარი საზოგადოებრივი მოწყობაა, სადაც კაცი ქალზე მაღლა დგას...

ასე იწყებს მართა ბრეენი თავის კომიქსს, „დაამხე პატრიარქატი - სექსიზმისა და ქალთა წინააღმდეგობის ისტორიას", რომელმაც მკითხველი მთელ მსოფლიოში ორ ნაწილად გაყო: ვინც მას „ძლიერ, იუმორით შეზავებულ ფემინისტური კომიქსს“ უწოდებს და ვინც ეს წიგნი შეაფასა, როგორც „იდეოლოგიური აქტივიზმი“.

მართა ბრეენთან ამ ინტერვიუში, მისი გახმაურებული წიგნის გარდა, იმაზეც ვლაპარაკობთ, რისთვის უწევთ ქალებს ბრძოლა დღეს, სად გადის თანამედროვე ფემინისტური ბრძოლის ფრონტის ხაზი, რა პასუხები არსებობს მათთვის, ვინც ფიქრობს, რომ „უკვე ყველაფერი მიღწეულია“, როგორ შეიძლება ქალებმა შეინარჩუნონ ის, რასაც ბრძოლით მიაღწიეს...

რადიო თავისუფლება: მართა, როგორ გაჩნდა “დაამხე პატრიარქატის” დაწერის იდეა, ეს თქვენი პროტესტის ნაწილი იყო თუ უფრო საგანმანათლებლო მიზანი ჰქონდა?

მართა ბრეენი: ეს სამნაწილიანი სერიის მესამე წიგნია. მანამდე მე დავწერე „ქალები ბრძოლაში“, რომელიც ქალების განმათავისუფლებელ მოძრაობაზეა - როგორ იბრძოდნენ ისინი დისკრიმინაციის წინააღმდეგ. ეს წიგნი უფრო ხისტი და თან, ამავე დროს, იუმორით დაწერილია. თან ვეცადე, ამ წიგნით ქალებსა და მათ მიმართ დამოკიდებულებებზე თხრობა გამეგრძელებინა, რადგან ძალიან ბევრმა ადამიანმა არ იცის ეს ამბები. არ იცის სექსიზმის ისტორია. ბევრმა სიტყვა პატრიარქატის მნიშვნელობაც კი არ იცის... ამიტომ, ეს უფრო საგანმანათლებლო წიგნია, თუმცა მეც მინდოდა ცოტა გართობა.

რადიო თავისუფლება: ეს ფორმა, მსუბუქი იუმორით თხრობა, თან კომიქსი, სპეციალურად აირჩიეთ?

მართა ბრეენი: წლების წინ მარჯან სატრაპის „პერსეპოლისი“ რომ წავიკითხე, მაშინ ვთქვი, ღმერთო, აი, ასე მინდა ამბები მოვყვე-მეთქი. მაგრამ რადგან მე ვერ ვხატავ, მაშინ ეს სურვილი ვერ ავიხდინე, სანამ ამ წიგნის ილუსტრატორს, იენი იურდალს, არ შევხვდი. მე მგონია, რომ იუმორი საუკეთესო გზაა რთული ამბების მოსათხრობადაც და ასევე იმისთვის, რომ ისინი გააცინო - ნათქვამია, რომ თუ შეგიძლია მათი სიცილი გამოიწვიო, შეგიძლია „გახსნა“ ეს ადამიანები და შენი მთავარი სათქმელიც მიიტანო მათ გულებამდე. როცა ქალების წინ გამოვდივარ ხოლმე სიტყვით, მაშინაც ვცდილობ ხშირად ვიხუმრო.

რადიო თავისუფლება: გაქვთ იუმორის გრძნობა?

მართა ბრეენი: ვფიქრობ, რომ კი. ფემინისტური იუმორი ჩემი საყვარელი ჟანრია. პატრიარქატი ვერ იტანს, როცა მას დასცინიან. მე კი შემიძლია ეს გავაკეთო.... თქვენს მეზობელ რუსეთში, მაგალითად, პუტინზე ვერ იხუმრებ, არ შეიძლება.

რადიო თავისუფლება: წიგნში ძალიან ბევრი ცნობილი კაცი ჩნდება - ქალებზე თავიანთი გამონათქვამებით. ასევე - მებრძოლი, დამარცხებული და გამარჯვებული ქალებიც. როგორც არჩევდით მათ, ვინ მოხვდებოდა და ვინ არა ამ წიგნში?

მართა ბრეენი: მე მინდოდა მომეყოლა ამბავი, როგორ დაიწყო ერთი სქესის დისკრიმინაციის ამბავი. და ამბის თხრობა დავიწყეთ ძველი საბერძნეთიდან, რადგან პირველი დისკუსია ქალს და კაცს შორის განსხვავებებსა და როლებზე, სწორედ იქ ჩნდება. ცხადია, მე მსმენოდა ამ ფილოსოფოსების გამონათქვამებზე, მაგრამ ვერ წარმოვიდგენდი, ამხელა მიზოგინიას თუ გადავაწყდებოდი.

მაგალითად, ქალებზე არისტოტელეს იდეები (ქალი, კაცთან შედარებით, ნაკლებადაა განვითარებული და სხვა) ძალიან გავრცელებული იყო. ქალი მუდმივად იყო გამოყვანილი კაპას, ცბიერ არსებად, ან პირიქით - სუსტად და დაუცველად. მხოლოდ ფილოსოფოსები კი არა, ყველა დროის ცნობილი კაცები წერდნენ ამ ორ არქეტიპზე. და მიუხედავად იმისა, რომ მათი ამ გამონათქვამების მერე ასეულობით წლებია გასული, დღემდე თან გვდევს ქალებს ეგ შეხედულებები. მე ავარჩიე ამ წიგნისთვის ის კაცები, რომლებსაც ყველაზე მეტად ვაღმერთებთ ადამიანები.

რადიო თავისუფლება: რისი ჩვენება გსურდათ ამით, როცა მკითხველს მათ სახელებს შეახსენებთ და იმასაც იხსენებთ, რა უთქვამთ ქალებზე, მაგალითად, არისტოტელეს, კანტს, ფროიდს, შარლ ბოდლერს, რენუერს, უილიამ ბეროუზს და სხვებს...

მართა ბრეენი: ზუსტად იმის, როგორ მოქმედებდა ეს ყველაფერი ჩვენზე, ქალებზე. მინდოდა, ეს კაცებსაც დაენახათ, როგორი იმედგაცრუებული ვართ ჩვენ და როგორ გვანადგურებდა გენიოსად მიჩნეული კაცების დამოკიდებულებები.

რადიო თავისუფლება: ნორვეგიაშიც ასე გაწუხებთ ეს საკითხი? სადაც, სულ გვესმის, რომ სამაგალითო თანასწორობაა.

მართა ბრეენი: კი, ნორვეგია მართლაც ცნობილია, როგორც მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე თანასწორუფლებიანი ქვეყანა, მაგრამ ჩვენთანაც ისევ პატრიარქატია ანუ ისეთი საზოგადოება, რომელშიც კაცს აქვს მეტი ძალაუფლება, ვიდრე ქალს. რა თქმა უნდა, სხვადასხვა ქვეყანაში პატრიარქატის დონე განსხვავებულია, მაგრამ აბსოლუტურად მთელი მსოფლიოსთვის დამახასიათებელი ფენომენია.

და რადგანაც მე სწორედ ნორვეგიიდან ვარ, მგონია, რომ ჩემი მოვალეობაა, ამაზე ვილაპარაკო მთელ მსოფლიოში. იმიტომაც, რომ მე ეს შემიძლია. და ამის საჭიროებაში ხშირად ვრწმუნდები. მაგალითად, ინდოეთსა თუ მექსიკაში ქალები მეუბნებოდნენ, რომ მათ ამაზე საუბარიც არ შეეძლოთ.

რადიო თავისუფლება: რადგან სხვა ქვეყნებს შეეხეთ, საინტერესოა, როგორ მიიღეს ეს კომიქსი სხვადასხვა ქვეყანაში, სადაც ის ითარგმნა? როგორ გხვდებიან და რას გიზიარებენ ქალები?

მართა ბრეენი: ძალიან განსაკუთრებულია ამ წიგნით მოგზაურობა მთელ მსოფლიოში, რადგან ბევრ ქვეყანაში ვაწყდებით უარყოფით რეაქციას ქალების, ლგბტ უფლებების წინააღმდეგ - აქ, საქართველოში, რუსეთში, აშშ-ში, უნგრეთში, პოლონეთსა თუ სამხრეთ კორეაში. ძალიან სევდიანია იმ ქალებთან ლაპარაკი, რომლებმაც ახლახან დაკარგეს ზოგიერთი უფლება - მაგალითად, როგორც პოლონეთში, სადაც ქალებს აღარ აქვთ უსაფრთხო აბორტის უფლება. და ლგბტ ადამიანებისთვის კი უბრალოდ ძალიან ცუდი ვითარებაა დღეს.

შარშან მექსიკაში ვიყავი და ქალები მიყვებოდნენ, რომ იმდენად იყვნენ გაბრაზებული, რომ 8 მარტს, ქალთა საერთაშორისო დღის მსვლელობაზე, თურმე სიბრაზისგან ქვებს ისროდნენ. და მეუბნებოდნენ, რომ ყოველდღე იქ 12 მექსიკელ ქალს კლავენ მხოლოდ იმიტომ, რომ ქალები არიან. ნორვეგიაში ჩვენ ვამბობთ ხოლმე, თითქმის ყველამ იცის ერთი ქალის შესახებ მაინც, რომელიც გააუპატიურეს. ხოლო მექსიკაში ყველამ იცის სულ ცოტა ერთი ქალი, რომელიც მოკლეს. ეს უიმედო ისტორიებია, თუმცა, მეორე მხრივ, არსებობს მიზეზები ბრძოლისთვის და საბედნიეროდ, გაბედული ქალები დღემდე იბრძვიან სხვა ქალების უფლებებისთვის…

როცა კაიროს წიგნის ფესტივალზე ჩავედი და არაბულად ნათარგმნი ეს წიგნი ავიღე ხელში, შევამჩნიე, რომ ის ძალიან თხელი იყო. შოკირებული ვიყავი, ყველაფერი რაც იქ ეწერა ქალების სექსუალობაზე, ლგბტ უფლებებზე, აბორტზე ამოღებული იყო. მერე მითხრეს, რომ ეს “საჩვენებელი” ვერსია იყო. ბანგლადეშშიც გამოიცა ეს წიგნი, თუმცა იმ ვერსიიდან, ცენზურის გამო, ცისარტყელას დროშა ამოიღეს. რუსეთშიც გამოიცა ჩემი წიგნი რამდენიმე წლის წინ, მაგრამ ის გაიყიდა ასაკობრივი შეზღუდვის მითითებით და შეფუთული. დღეს ეს წიგნი იქ საერთოდ აკრძალულია და ვერც მაღაზიებში ვერ ნახავთ და ვერც ბიბლიოთეკებში.

რადიო თავისუფლება: რა შეგრძნებაა ეს? როცა თითქოს ბოლომდე მიყვანილი ბრძოლა ისევ თავიდან იწყება?

მართა ბრეენი: ხანდახან მგონია, რომ ისევ 1930-იან წლებში ვართ.

რადიო თავისუფლება: თქვენთვის, როგორც მწერლისთვის, რამდენად და რატომ არის ასე მნიშვნელოვანი მუდმივად ამ თემაზე ლაპარაკი და წერა?

მართა ბრეენი: ეს რაღაცნაირად „ჩემი თემა“ გახდა. უკვე 20 წიგნი მაქვს დაწერილი და ყველა ქალად ყოფნაზეა. ზოგი სერიოზული წიგნია, ზოგი უფრო გასართობი... მე ვწერდი ფემინიზმის პირველ ტალღაზე, 70-იანი წლების ბრძოლაზე, რომლის ნაწილი დედაჩემიც იყო. რაც უნდა უცნაურად მოგეჩვენოთ, მე მოვდივარ კომუნისტური ოჯახიდან და 70-იან წლებში ასეთი გაგება იყო სწორედ კომუნისტებს შორის, რომ ქალთა მოძრაობა ერთგვარი „მეორადი მოძრაობაა“ და თუ სოციალისტური წყობა დამყარდება, ეს გენდერული საკითხიც გადაწყდება და ამ იდეებს ჩემი მშობლებიც იზიარებდნენ და ახლა სწორედ ამაზე ვწერ. არცერთ ქვეყანაში, სადაც კარლ მარქსის დროშა აწიეს, არ გაკეთებულა არაფერი კაცსა და ქალს შორის იერარქიის შესაცვლელად... რამდენიმე წლის წინ კოლეგამ მითხრა, იქნებ სხვა რამეზეც დაწეროო და მე მგონია, რომ დასაწერი ჯერ კიდევ ბევრი რამაა და ასეც ვაპირებ გავაგრძელო.

რადიო თავისუფლება: თქვენი აზრით, როგორ შეიცვალა ფემინისტური ბრძოლა ბოლო ათწლეულებში - სად გადის დღეს ამ ბრძოლის ფრონტის ხაზი?

მართა ბრეენი: ხუთი ან ათი წლის წინ რომ დაგესვათ ეს კითხვა, გიპასუხებდით, როგორ მივდივართ წინ. ძალიან იმედიანად ვიყავი. მაგრამ, როგორც ხდება ხოლმე, ორი ნაბიჯი წინ, ერთი უკან - ასე მოხდა აქაც. ახლა სწორედ მანდ ვართ, ერთი ნაბიჯით უკან.

რადიო თავისუფლება: რატომ მოხდა ეს, როგორ გგონიათ?

მართა ბრეენი: მე ვფიქრობ, რომ როცა წინსვლაა, ქუჩები სავსეა "პრაიდის" მონაწილეებით მთელ მსოფლიოში, გვგონია, რომ ამ ყველაფერს მივაღწიეთ. მაგრამ ამ დროს არსებობენ კონსერვატორი ადამიანები, რომლებსაც ეს ყველაფერი ძალიან არ მოსწონთ - ისინი უბრალოდ თავიანთ ნავში სხედან და თავის რიგს ელოდებიან და როცა ეს დრო მოდის, ამ ძალაუფლებას იგდებენ ხელში და ახლა ისინი არიან სცენაზე. ისინი გაძლიერდნენ. ხოლო ჩვენ ვართ ისინი, ვინც ახლა იცდის თავის ნავში და ელოდება თავის დროს.

რადიო თავისუფლება: თქვენი აუდიტორია, მკითხველი თუ მსმენელი უფრო ქალები არიან თუ კაცებიც?

მართა ბრეენი: ნორვეგიაში - უფრო ქალები. კაცები ფიქრობენ, რომ ჩვენ იქ ყველაფერს მივაღწიეთ და აღარ გვჭირდება ამ თანასწორობაზე ლაპარაკი. მაგრამ მოგზაურობისას, სხვა ქვეყნებში, საკმაოდ შერეულია ეს აუდიტორია. მაგალითად, თბილისში კაცებიც ბევრნი იყვნენ წიგნის წარდგენისას. რუსეთშიც ბევრი კაცი მოვიდა. შეიძლება ცნობისმოყვარეობის ამბავია.

რადიო თავისუფლება: ისევ თქვენს კომიქსს რომ დავუბრუნდეთ, თქვენ რომ შეგეძლოთ ერთ ისტორიულ ფიგურასთან საუბარი, ვინ იქნებოდა ეს და რას ჰკითხავდით მას?

მართა ბრეენი: შეიძლება ყველაზე პირველი ფრანგი ფემინისტი ქალისთვის, ოლიმპ დე გუჟისთვის (მას გილიოტინაზე მოჰკვეთეს თავი) მეკითხა რამე, ღირდა კი ამად ეს ყველაფერი? და კაცებზე თუ ვლაპარაკობთ...ალბათ, ყველაზე მეტად მაინც არისტოტელეზე ვბრაზობ, რადგან მას სხვებზე ძალიან დიდი გავლენა ჰქონდა.

თუმცა, ჩვენ გვყავდა ძალიან ცნობილი ნორვეგიელი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე იენს ბიორნებუ, რომელიც ლამის გმირია ჩვენთან, თუმცა ვიცით, რომ ახალგაზრდობაში ახალგაზრდა გოგო გააუპატიურა. წლების მერე კი ის მონაწილეობდა გაუპატიურების წინააღმდეგ კამპანიებში. კითხვებიც, ალბათ, მასთან მექნებოდა, თუმცა ამ წიგნში ბევრ ცნობილ და აღიარებულ კაც ავტორს შეხვდებით, რომლებსაც მსგავსი ისტორია აქვთ… მაგრამ, ხომ იცით, ამბობენ, რომ ვერ განსჯი მათ დღევანდელი სტანდარტებით, ისინი თავიანთი დროის ადამიანები იყვნენო. მაგრამ არა. ჩვენ შეგვიძლია მათი განსჯა.

რადიო თავისუფლება: რას ეტყოდით მათ, განსაკუთრებით ახალგაზრდებს, რომლებიც ფიქრობენ, რომ ყველაფერი მიღწეულია და რაღაა საბრძოლველი.

მართა ბრეენი: შეიძლება შენ თავისუფალი ხარ, მაგრამ შეხედე შენს მეზობელს. ის, შესაძლოა, არ გრძნობდეს იმავეს. ფემინიზმიც ხომ სოლიდარობაა? ამას ხომ შენი თავისთვის არ აკეთებ. სხვა ქალებისთვისაც იბრძვი. ასე რომ, მე მათ ვეტყოდი, რომ მიიხედ-მოიხედონ გარშემო.

რადიო თავისუფლება: თქვენი აზრით, რა არის ის ერთი მითი ქალებზე, რომლის „დამხობაც“ ჯერ კიდევ გვჭირდება?

მართა ბრეენი: ხანდახან მე ვხვდები ადამიანებს, რომლებსაც ნოსტალგია აქვთ ძველი გენდერული როლების მიმართ და ფიქრობენ, რომ ეს უფრო ადვილი იყო და უფრო რომანტიკულიც, როცა ქალები მხოლოდ დიასახლისები იყვნენ. მაგრამ ეს ამ ყველაფრის რომანტიზებული ხედვაა, რადგან სინამდვილეში, თუ შენ ფინანსურად მარადიულად ქმარზე ხარ დამოკიდებული, ვერასოდეს იქნები თავისუფალი. შეიძლება ესაა ერთ-ერთი მითი. ან, მაგალითად, ოჯახის შექმნა - ძალიან ბევრი ქვეყანაში ქალებს დღემდე არა აქვთ არჩევანი - მათ აუცილებლად უნდა ჰქონდეთ ოჯახი და ამ წიგნში ამაზეც არის ლაპარაკი, რომ ოჯახის შექმნა ძალიან ბევრი ქალისათვის ციხეში ყოფნის ტოლფასია.

რადიო თავისუფლება: და ბოლოს, რომ გკითხოთ როგორც მკითხველმა, რატომ უნდა წავიკითხო ეს წიგნი, რას მიპასუხებდით?

მართა ბრეენი: იმიტომ, რომ მე მჯერა - იმდენი ძლიერი ქალია ისტორიაში, რომლებსაც ჩვენთვის ბევრი რამის თქმა და სწავლება შეუძლიათ და ამ ქალებმა ამ წიგნშიც მოიყარეს თავი.