ირანში ომის დაწყებამდე ჰორმუზის სრუტე ღია იყო ტანკერებისთვის. ირანი ადრეც იმუქრებოდა, მის წინააღმდეგ საომარი მოქმედების დაწყების შემდეგ კი სრუტე გადაკეტა და მხოლოდ გამონაკლის ხომალდებს ატარებს.
აშშ-ის ცენტრალურმა სარდლობამ 12 აპრილის საღამოს გამოაცხადა, რომ ბლოკადა გავრცელდება ირანის ყველა პორტზე. ამ გადაწყვეტილებით, ბლოკადის ძალაში შესვლა დაიგეგმა 13 აპრილს, თბილისის დროით 19 საათზე.
ტრამპმა ასევე დაავალა საზღვაო ძალებს, გამოავლინონ და დააკავონ ის გემები საერთაშორისო წყლებში, რომლებმაც სრუტეში გავლისთვის ირანს გადასახადი გადაუხადეს.
„ისინი, ვინც უკანონო გადასახადს იხდის, უსაფრთხოდ ღია ზღვაში ვერ გავლენ“, - აღნიშნა მან.
მედიის ცნობით, ბოლო კვირების განმავლობაში ირანმა ზოგიერთ გემს სრუტეში გავლისთვის მილიონ დოლარამდე გადასახადი დააკისრა. სავარაუდოდ, დაახლოებით 250 გემი, რომლებიც ძირითადად ირანსა და "ჩრდილოვან ფლოტთან" არიან დაკავშირებული, დაეთანხმა ამ პირობებს.
პრეზიდენტმა დასძინა, რომ შეერთებული შტატები დაიწყებს ჰორმუზის სრუტის ნაღმებისგან გაწმენდას და მკაცრად უპასუხებს ნებისმიერ თავდასხმას.
ეს არ არის პირველი შემთხვევა, როდესაც ჰორმუზის სრუტე მძიმე კრიზისის ცენტრში მოექცა, რაც გავლენას ახდენს საზღვაო გადაზიდვებსა და საწვავის მსოფლიო ბაზარზე. მსგავსი რამ იქ 1980-იან წლებშიც მოხდა.
„მოგონებები ბრუნდება“
არილდ სივერტსენი ერთ-ერთია იმ მრავალ ყოფილ მეზღვაურს შორის, რომელთა წარსულის მტკივნეულმა მოგონებებმაც გაიღვიძა ჰორმუზის სრუტეში მიმდინარე კრიზისისას.
„ამ ომის დროს ბევრ ჩვენგანს კვლავ აეშალა [პოსტტრავმული სტრესული აშლილობის] მოგონებები, - განუცხადა მან რადიო თავისუფლებას ნორვეგიიდან, საკუთარი სახლიდან, - რთული მომენტია მეზღვაურებისთვის, რომლებიც იქ 1980-იან წლებში იმყოფებოდნენ, რადგან ყველა მოგონება ბრუნდება“.
სივერტსენი ჰორმუზის სრუტეში „ტანკერების ომის“ გამწვავების დროს - 1981-1988 წლების კონფლიქტისას - იყო გამავალი გემების კაპიტანი. მაშინდელი „ტანკერების ომი“ სპარსეთის ყურის დღევანდელ კრიზისს მოგვაგონებს.
„ტანკერების ომი“ იყო ირან-ერაყის ომის თანმდევი მოვლენა, რომელიც 1980 წელს ირანში ერაყის შეჭრით დაიწყო. კონფლიქტი მალე სპარსეთის ყურეშიც გავრცელდა, ერაყმა და შემდეგ ირანმა თავდასხმები განახორციელეს მოწინააღმდეგის ნავთობის ობიექტებსა და გემებზე.
1980-იანი წლების შუა პერიოდისთვის, ერაყი, საფრანგეთის მიერ მოწოდებული გამანადგურებლებითა და ხომალდსაწინააღმდეგო რაკეტებით, თავს ესხმოდა ირანული ნავთობის გადამტან ნეიტრალურ გემებს, ხოლო ირანი იყენებდა საზღვაო ფრეგატებსა და ნავებს ქუვეითისა და საუდის არაბეთის პორტებში შესული მესამე მხარის ტანკერებზე თავდასხმისთვის. ორივე ქვეყანა მხარს უჭერდა ერაყს. საზღვაო კონფლიქტის დროს ასობით გემს დაესხნენ თავს და სავაჭრო გემების 100-ზე მეტი მეზღვაური დაიღუპა.
რისკის მიუხედავად, მეზღვაურებს არწმუნებდნენ, რომ სპარსეთის ყურეში ტრანზიტით მოძრავ ტანკერებზე ემსახურათ, ნაწილობრივ, საფრთხის შემცველი ანაზღაურების წყალობით - ზოგიერთ შემთხვევაში მათი ჯამაგირი საშიშ წყლებში გატარებული ყოველი დღისთვის ორმაგდებოდა. სივერტსენის თქმით, ეკიპაჟის უფროსი წევრებიც გრძნობდნენ პასუხისმგებლობას, შეენარჩუნებინათ ენერგომომარაგება ამ სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან საზღვაო გზაზე.
ჩვენი მოვალეობის შესრულება გვსურდა."
„ჩვენი მოვალეობის შესრულება გვსურდა, რადგან გემთმფლობელებმა გვითხრეს, რომ ჰორმუზის სრუტე ღია უნდა შეგვენარჩუნებინა და ენერგომატარებლები მიგვეწოდებინა, თორემ მთელი მსოფლიო ეკონომიკა ჩამოიშლებოდა“, - ამბობს ის.
„არც შუქები, არც ფარნები“
ოლაფ მაიკლბუსტი 1980-იან წლებში ინჟინრად მუშაობდა სპარსეთის ყურეში მოძრავ გემებზე და ორჯერ გადაურჩა ერაყის საჰაერო დარტყმას. დუბაის სანაპიროსთან ერთ-ერთი ასეთი დარტყმის დროს, გემსაწინააღმდეგო რაკეტა მის გემს ოდნავ ასცდა, მაგრამ შემდეგ მეზობელ გემს მოხვდა, რის შედეგადაც ძრავის სივრცეში რამდენიმე ადამიანი დაიღუპა. მაიკლბუსტი დღესაც ნავთობტანკერის მენეჯერად მუშაობს.
საზღვაო საქმეში ვეტერანის თქმით, იმავე ტაქტიკას, რომელსაც გემები 1980-იან წლებში იყენებდნენ, რათა ისინი არ შეემჩნიათ, სავარაუდოდ, ახლა იყენებენ მისი კოლეგებიც, რომლებმაც ბოლო დღეებში ჰორმუზის სრუტე გაიარეს.
ის ამბობს, რომ 1980-იან წლებში სპარსეთის ყურეში ტანკერები ძირითადად სიბნელის საფარქვეშ მოძრაობდნენ. „არც შუქები, არც ფარნები და ეკიპაჟის კაბინის ყველა ფანჯარა დალუქული იყო. ჩვენ თითქმის არ ვიყენებდით რადარს, უბრალოდ ვრთავდით და ვთიშავდით, რადგან ამან შეიძლება სიგნალი გაგზავნოს ნაპირზე. ასე რომ, ისინი ზუსტად ამას გააკეთებენ [დღესაც] და შემდეგ გაძვრებიან.“
გარდა ამისა, მაიკლბუსტის თქმით, გემებს შეუძლიათ გამორთონ შეტაკების თავიდან აცილების ტრანსპონდერები, რადგან ასეთი მოწყობილობები ასევე გადასცემენ გემის კოორდინატებს საზღვაო თვალთვალის ცენტრებს.
სივერტსენი, რომელმაც დაწერა წიგნი „ტანკერების ომის“ შესახებ, დღემდე მღელვარებით იხსენებს გადაწყვეტილებას, რომელიც მან 1987 წლის აგვისტოში მიიღო ჰორმუზის სრუტესთან მიახლოებისას, როგორც ტანკერის კაპიტანმა.
სპარსეთის ყურეში ღამით გადაადგილებისას, სივერტსენის გემი, რომელსაც შუქები გამორთული ჰქონდა, რადიოდუმილის რეჟიმში მოძრაობდა, რადგან ცდილობდა, ამიაკით დატვირთული თავისი ტანკერი ჰორმუზის სრუტეში შეუმჩნევლად გაეტარებინა.
ზღვაზე უეცარმა განათებებმა აფიქრებინა მას, რომ სხვა გემს, რომელიც ასევე სრუტის გავლას ცდილობდა, ირანული სწრაფმავალი ნავების ჯგუფი უტევდა.
კაპიტანი სასოწარკვეთამ მოიცვა."
„რაკეტებსაც ვხედავდით და რადიოში გვესმოდა. კაპიტანი სასოწარკვეთამ მოიცვა“, იხსენებს სივერტსენი. როდესაც რადიოთი SOS სიგნალი გაისმა, ის მიხვდა, რომ „საკუთარ თავთან კონფლიქტი ჰქონდა“. მოტრიალება და დახმარების შეთავაზება თვითმკვლელობის ტოლფასი იქნებოდა, მაგრამ ნორვეგიელს შეეძლო დახმარების სიგნალის რადიოთი გადაცემა - მას მეზღვაურები SOS-ის სიგნალის რეტრანსლაციას უწოდებენ.
„მაგრამ ვიცოდი, რომ თუ სიგნალს გადავცემდი, თავდამსხმელი ირანული კატარღები შეიტყობდნენ, რომ ახლოს კიდევ ერთი ტანკერი იყო“, - იხსენებს სივერტსენი. მან გადაწყვიტა დუმილის შენარჩუნება. „მე უნდა მეფიქრა ჩვენს გემზე მყოფ 24 სხვა ადამიანზე და უბრალოდ სიბნელეში გამეგრძელებინა გზა შეტყობინებაზე პასუხის გაცემის გარეშე“.
სამხედროების თანხლებით
მას შემდეგ, რაც ერაყმა და ირანმა 1980-იან წლებში ასობით გემს შეუტიეს, შეერთებულმა შტატებმა სამხედრო ხომალდები განალაგა სპარსეთის ყურეში ტანკერების ესკორტირებისთვის. თუმცა ასეთ ჩარევას ტრაგიკული შედეგები მოჰყვა. 1987 წლის მაისში, აშშ-ის Stark-ის ტიპის ხომალდს ერაყის გამანადგურებელმა თვითმფრინავმა ორი რაკეტა მოარტყა. ბაღდადმა მოგვიანებით განაცხადა, რომ პილოტს სამხედრო ხომალდი ტანკერში აერია. ინციდენტის შედეგად 37 ამერიკელი მეზღვაური დაიღუპა.
ერთი წლის შემდეგ კიდევ ერთი ტრაგედია მოხდა. მას შემდეგ, რაც სპარსეთის ყურეში ტანკერების ესკორტირების ახალი წესები შემოიღეს ამერიკული გემებისთვის, აშშ-ის სამხედრო ხომალდს, Vincennes-ს, ირანული სამგზავრო თვითმფრინავი სამხედრო თვითმფრინავში აერია. თვითმფრინავის გაფრთხილების შემდეგ, შეეცვალა კურსი, Vincennes-მა ორი რაკეტა გაისროლა, რის შედეგადაც თვითმფრინავი ჩამოაგდო. ბორტზე მყოფი ყველა 290 ადამიანი დაიღუპა.
ირან-ერაყის ომი 1988 წლის აგვისტოში დასრულდა და ერთი თვის შემდეგ აშშ-ის სამხედრო გემებმა შეწყვიტეს ტანკერების ესკორტირება სპარსეთის ყურეში.
სიტუაციის სრულად კონტროლი შეუძლებელია."
1980-იანი წლების „ტანკერების ომის“ ვეტერანები ახლა ამტკიცებენ, რომ ჰორმუზის სრუტის ხელახლა გახსნა აშშ-ის საზღვაო ძალებს შეუძლიათ. თუმცა არილდ სივერტსენი თვლის, რომ ასეთი ნაბიჯი „მხოლოდ გაამწვავებს [მიმდინარე კონფლიქტს]“.
ოლაფ მაიკლბუსტი 1987 წლის ივლისში მომხდარ ინციდენტს გვახსენებს, როდესაც ტანკერი, რომელსაც აშშ-ის სამხედრო ხომალდები აცილებდნენ, საზღვაო ნაღმს გადააწყდა. მის თანახმად, ეს იმის დასტურია, რომ „მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი საზღვაო ძალების არსებობის შემთხვევაშიც კი, სიტუაციის სრულად კონტროლი შეუძლებელია“.
