„რეჟიმის სამსახურში მყოფი ადამიანების აბსოლუტური უმრავლესობა იქ აღარ არის იდეების გამო. ისინი იქ არიან იმიტომ, რომ იქ იღებენ ხელფასს. იმიტომ, რომ ალტერნატივა არ აქვთ”, - ეუბნება ალექს ვატანკა, ირანის საკითხების ექსპერტი, ვაშინგტონის Middle East Institute-ის ირანის პროგრამის დამფუძნებელი დირექტორი და უფროსი მკვლევარი რადიო თავისუფლებას. თეირანში დაბადებული და დანიაში გაზრდილი ვატანკა წლებია ირანის შიდა პოლიტიკას, ძალაუფლების დინამიკას და ირანის რეგიონულ სტრატეგიას იკვლევს.
ვაჟა თავბერიძესთან ინტერვიუში ის განიხილავს, თუ რატომ გახდა ბოლო პროტესტი უფრო სახიფათო ირანის რეჟიმისთვის, ვიდრე ყველა წინა ტალღა ერთად? რამდენ ხანს შეუძლია ძალადობაზე დამყარებულ სისტემას გაძლება, რა მოხდება ხამენეის შემდეგ და რა როლს ითამაშებენ კრიზისის დაძლევაში აშშ, ისრაელი, რუსეთი და ჩინეთი?
ადრე დემონსტრანტები ქუჩაში გამოდიოდნენ და მაქსიმუმ ნაგვის ურნებს წვავდნენ თეირანში. დღეს - მეჩეთებზე თავდასხმებს ვხედავთ.
ალექს ვატანკა: ირანში ბოლო წლების განმავლობაში არაერთი პროტესტი ვიხილეთ, მაგრამ ის, რაც უკანასკნელ ხანებში შეიცვალა, არის პროტესტების სისტემატურობა და მათი ხასიათი - ისინი უფრო ხშირი, უფრო რადიკალური გახდა. ათი წლის წინ დემონსტრანტები რეჟიმის პოლიტიკის შეცვლას, რეფორმებს ითხოვდნენ, საუბრობდნენ მძიმე სოციალურ პირობებზე. დღეს ისინი ღიად ითხოვენ რეჟიმის დამხობას. ისინი სკანდირებენ „სიკვდილი დიქტატორს!“ - ცხადია, ისლამური რესპუბლიკის უზენაეს ლიდერს, ალი ხამენეის გულისხმობენ.
ადრე დემონსტრანტები ქუჩაში გამოდიოდნენ და მაქსიმუმ ნაგვის ურნებს წვავდნენ თეირანში. დღეს მეჩეთებზე თავდასხმებს ვხედავთ. ზოგი თავზეხელაღებულობის და სასოწარკვეთილების იმ დონემდე მივიდა, რომ მზად არის ხელდახელ შეებრძოლოს უსაფრთხოების ძალებს. უკვე ათასობით დაღუპული გვყავს. ფაქტია, მასშტაბი სრულიად სხვაა. ყოველ ახალ ტალღასთან ერთად ვხედავთ ერთსა და იმავე ტენდენციას - პროტესტი უფრო მძაფრდება. მოთხოვნები უფრო ფუნდამენტური ხდება. პარალელურად კი უსაფრთხოების ძალები უფრო დაუნდობლად მოქმედებენ.
აქ საგარეო კონტექსტსაც აქვს მნიშვნელობა. რეჟიმს გულწრფელად სჯერა, რომ თუნდაც ეს პროტესტი შიდა უკმაყოფილებებით იყოს გამოწვეული, გარე ძალები ამ მომენტის საკუთარი ინტერესებისთვის გამოყენებას შეეცდებიან, ეჭვნეული შიშით შესცქერიან შეერთებულ შტატებს და ისრაელს. ეს ყველაფერი ერთად ქმნის ბევრად უფრო სახიფათო ნაზავს, ვიდრე წინა პროტესტების დროს გვინახავს.
ტრამპი ჩაერევა მხოლოდ მაშინ, თუ დარწმუნდება, რომ გამარჯვებულ მხარეს დგას. მან წამით იფიქრა, მგონი, ირანში დემონსტრანტები იმარჯვებენ და სჯობს, მეც მათ მხარეს დავდგეო. როდესაც აღმოჩნდა, რომ გამარჯვება ასე ახლოსაც არ იყო, უბრალოდ უკან დაიხია.
რადიო თავისუფლება: რაც შეეხება გარე აქტორებს - აშშ-ის შესაძლო ჩარევაზე მინდა გკითხოთ. პრეზიდენტ ტრამპის იმ ცნობილმა „დახმარება გზაშიამ“ ბევრს აფიქრებინა, რომ აშშ-ის ჩარევა გარდაუვალი იყო. შემდეგ კი თითქოს ეს თემა ჩაკვდა. რამდენად რეალურია ამერიკული ჩარევის სცენარი და შეიძლება ითქვას თუ არა, რომ რეჟიმმა, დროებით მაინც, მორიგ შტორმს გაუძლო?
ალექს ვატანკა: პრეზიდენტ ტრამპს არაფერზე ეტყობა, რომ რაიმე მკაფიო სტრატეგია აქვს შემუშავებული ირანთან მიმართებაში. თავდაპირველად, ის დემონსტრანტებს ამხნევებდა, თქვა, რომ მათ მხარეს იყო - ეს მაშინ, როდესაც პროტესტი პიკზე იყო და რეჟიმი თითქოსდა განწირული ჩანდა. მაგრამ როგორც კი პროტესტის მუხტი შესუსტდა, პრეზიდენტმაც უკან დაიხია და თქვა, რომ ხალხს არ ხოცავენ, არ ხვრეტენ და შესაბამისად, შეერთებული შტატების ჩარევის საჭიროებაც არ არსებობს.
ეს ნაბიჯი სრულად შეესაბამება მის ფილოსოფიასა და მსოფლმხედველობას. ის ჩაერევა მხოლოდ მაშინ, თუ დარწმუნდება, რომ გამარჯვებულ მხარეს დგას. მას არ აინტერესებს შეერთებული შტატების ჩათრევა კიდევ ერთ დაუსრულებელ კონფლიქტში ახლო აღმოსავლეთში, მას არ ხიბლავს სხვა ერი-სახელმწიფოების აღმშენებლობისა თუ ძერწვის პროექტები, პირიქით, ყოველთვის ამის წინააღმდეგ გამოდიოდა - ის არ არის ადამიანი, რომელსაც სხვისი ქვეყნების აშენება აინტერესებს. მისი მიზანია, როგორც თავად ამბობს, „ამერიკა კვლავ დიადად აქციოს“.
ამიტომ იმთავითვე ცხადი იყო, რომ მას არასოდეს ექნებოდა ინტელექტუალური მზადყოფნა, ხანგრძლივად ჩართულიყო ამ ყველაფერში, დემონსტრანტებს დახმარებოდა პროტესტის ორგანიზებაში, რესურსებით უზრუნველყოფასა და რეჟიმის წინააღმდეგ ხანგრძლივი კამპანიის მხარდაჭერაში. ეს არც იდგა დღის წესრიგში. მან წამით იფიქრა, მგონი, ირანში დემონსტრანტები იმარჯვებენ და სჯობს, მეც მათ მხარეს დავდგეო. როდესაც აღმოჩნდა, რომ გამარჯვება ასე ახლოსაც არ იყო, უბრალოდ უკან დაიხია.
ალი ხამენეის პირობებში ისლამურ რესპუბლიკას ვერ გარდაქმნი. ის უნდა წავიდეს.
რადიო თავისუფლება: შეიძლება თუ არა ტრამპის ცდუნება რაიმე „მადურო 2.0-ის" მსგავსი ოპერაციით, ხამენეის წინააღმდეგ? სასურველის მიღწევა ხანგრძლივი, გაჭიანურებული ჩართულობის გარეშე. მართლაც რომ მოიქცეს ასე - ხამენეი გააქროს „ჭადრაკის დაფიდან“ - ვინ დაუფასებს? ვინ ეტყვის მადლობას?
ალექს ვატანკა: მადუროს სცენარს რამდენიმე აუცილებელი პირობა სჭირდება. მთავარი კითხვაა, ჰყავს თუ არა შეერთებულ შტატებს ირანის რეჟიმის შიგნით ადამიანები, რომლებიც მზად იქნებიან ძალაუფლების შეცვლას დათანხმდნენ. და ეს ნიშნავს ხამენეის მოშორებას - ალი ხამენეის პირობებში ისლამურ რესპუბლიკას ვერ გარდაქმნი. ის უნდა წავიდეს.
კითხვა ისაა, აქვს თუ არა აშშ-ს ასეთი გავლენა და წვდომა რეჟიმის შიგნით, რომ შესაძლებელი გახდეს ალი ხამენეის შემდგომი ირანისკენ გარდამავალი პროცესის დაწყება? თუ ეს შესაძლებელია და რეალურ ცვლილებას მოიტანს, უამრავი ადამიანი იქნება მადლიერი. მაგრამ თუ უბრალოდ ალი ხამენეი მოიშორეს და ყველაფერი იგივე დარჩა, მაგალითად, რევოლუციურმა გვარდიამ გადაიბარა სადავეები, ეს არც ირანელ ხალხს არ დააკმაყოფილებს და არც ოპოზიციას.
შესაძლებელია სცენარი, როცა რეჟიმის შიგნით ადამიანები მიხვდებიან, რომ ასე გაგრძელება აღარ შეიძლება. დრო ამოიწურა და ეს მათთვის ალბათ ბოლო შესაძლებლობაა, თავი გადაირჩინონ. განსაკუთრებით მაშინ, თუ შეერთებული შტატები მათ შესთავაზებს გამოსავალს, ალტერნატივას, რომ ეს ჩასაძირად განწირული გემი დატოვონ. თუ ის ხვალ ან ზეგ არ ჩაიძირება, უახლოეს მომავალში ეს გარდაუვალია.
არაფერი მიუთითებს იმაზე, რომ მათ კიდევ 10-15 წლის გაძლება ძალუძთ.
რადიო თავისუფლება: რამდენად ახლოა ეს უახლოესი მომავალი? ამ მომენტისთვის ისე ჩანს, რომ რეჟიმმა სულის მოთქმის საშუალება მაინც მიიღო, დროებითი შვება. კიდევ რამდენ ხანს შეიძლება გაგრძელდეს ამ ჩასაძირად განწირული გემის ტივტივი - შეუძლია კიდევ 10, 15 წელს გაძლოს?
ალექს ვატანკა: არაფერი მიუთითებს იმაზე, რომ მათ კიდევ 10-15 წლის გაძლება ძალუძთ. ვხედავთ, რომ ეკონომიკა ფაქტობრივად ჩამოშლის პირასაა, ათ წელზე მეტია, სანქციების ქვეშ იხრჩობა, მაგრამ ადრე მათ შეეძლოთ მანევრირება, მოქნილი პოლიტიკის გატარება სანქციებთან გასამკლავებლად. ახლა არჩევანი ეწურებათ, მანევრირების სივრცე დახშულია.
ამას ემატება კორუფციის პრობლემა და მართვის კრიზისი. მმართველ ელიტას თავგზა აქვს აბნეული. ისინი ვერ იზიდავენ და ვერ შთააგონებენ ახალგაზრდობას. ყველა ეს ფაქტორი ერთად ქმნის სრულიად უნიკალურ გარემოს. უნიკალურ გამოწვევას. და ამ პრობლემის გადასაჭრელად მათ მხოლოდ ერთი პასუხი აქვთ: მეტი და მეტი ძალადობა. ამ მიდგომამ შეიძლება ერთხელ, ორჯერ, სამჯერ იმუშაოს, მაგრამ გარანტია არ არსებობს, რომ ყოველ ჯერზე გაამართლებს.
ალი ხამენეის, როგორც პიროვნებისა და ლიდერის ჩამოყალიბებაზე ორმა მოვლენამ მოახდინა უდიდესი გავლენა.
რადიო თავისუფლება: აქვს თუ არა რეჟიმს ფუფუნება, რაიმე დათმობაზე წავიდეს, თუნდაც რეფორმების დაპირების დონეზე, თუ ეს სისუსტედ აღიქმება და პროტესტს კიდევ უფრო გააძლიერებს? დათმობ ერთ აგურს და მთელი სახლი თავზე ჩამოგენგრევა.
ალექს ვატანკა: ალი ხამენეის, როგორც პიროვნებისა და ლიდერის ჩამოყალიბებაზე ორმა მოვლენამ მოახდინა უდიდესი გავლენა, და სწორედ ამ მოვლენებით, ამ გამოცდილებით ხელმძღვანელობს, როდესაც საქმე ეხება საყოველთაო პროტესტებს და მათთვის წინააღმდეგობის გაწევას. პირველი არის ის, რაც შაჰს დაემართა 1978-79 წლებში. ხამენეი მაშინ იქ იყო. მან ნახა და სამარადისოდ ჩაებეჭდა მეხსიერებაში, თუ როგორ გამოვიდა შაჰი ტელევიზიით და თქვა: თქვენი, რევოლუციის ხმა გავიგეო. დემონსტრანტების დაშოშმინებას ეცადა, მათი გულის მოგებას. გულის მოგების ნაცვლად, ეს მისი მმართველობის აღსასრულის უტყუარი ნიშანი გამოდგა, მეტი მხნეობა შემატა თავის მოწინააღმდეგეებს, დაარწმუნა, რომ გამარჯვება ახლოს იყო.
ხამენეი ამას არ გააკეთებს. ის მსგავს რამეს არ იტყვის. პირიქით, საპირისპიროს აკეთებს. მწვანე შუქი აუნთო რეპრესიებს, რადგან სჯერა, რომ ძალადობა და შიში ერთადერთი გამოსავალია. მეორე მოვლენა, რომელმაც ის აქცია იმად, რაც დღეს არის, საბჭოთა კავშირის დაცემაა, უფრო სწორად კი, მიხეილ გორბაჩოვის მცდელობა, რეფორმები გაეტარებინა, საბჭოთა კავშირი გარდაექმნა, რამაც, სიცოცხლის გახანგრძლივების ნაცვლად, პირიქით, რეჟიმის აღსასრული დააჩქარა.
რადიო თავისუფლება: ირანული “გლასნოსტი”?
ალექს ვატანკა: დიახ. მას ეს თავზარს სცემს - ამიტომ, არ აპირებს რაიმე სერიოზულ, ღია რეფორმას. მაგრამ ისიც იცის, რომ სულ არაფრის გაკეთებაც არ გამოვა, ამიტომ ცდილობს, რაღაც შუა ხაზი გაავლოს და მას მისდიოს.
ხამენეი არ გამოვა და საჯაროდ არ იტყვის, რომ ცვლილებებს ეთანხმება ან რომ რეფორმების გზას ადგას. ამის ნაცვლად, ის დგამს გარკვეულ ნაბიჯებს, რომლებიც მინიშნებას იძლევა, რომ რეჟიმი მზად არის მოქნილობისთვის, გარკვეული დათმობებისთვის. მაგალითად, უკვე რამდენიმე თვეა, რაც ჰიჯაბის სავალდებულო ტარება ფაქტობრივად შეჩერებულია. ეს რეჟიმის პოლიტიკაა, მაგრამ მათ გააცნობიერეს, რომ ეს ადამიანებს კიდევ უფრო აბრაზებს.
ისინი ჯიუტები არიან და ეს სიჯიუტე პერსონიფიცირებულია უზენაეს ლიდერში, მაგრამ არც თვითმკვლელები არ არიან. თვითგადარჩენის ინსტინქტი გააჩნიათ.
რადიო თავისუფლება: არადა, ეს ხომ „რესპუბლიკის დროშაა“, როგორც ხომეინი უწოდებდა.
ალექს ვატანკა: დიახ. კიდევ ერთი მაგალითია ამერიკელებთან კონტაქტი. მიუხედავად იმისა, რომ შეერთებულმა შტატებმა ირანს ახლახან დაარტყა, თეირანი მაინც ამბობს, რომ ამერიკელებთან საუბარს აგრძელებენ. მეტიც, ვიგებთ, რომ ისინი მზად არიან გარკვეული ტიპის დიალოგზე ისრაელთანაც, რუსეთის შუამავლობით. ვლადიმირ პუტინი ამ ეტაპზე ბენიამინ ნეთანიაჰუსა და ირანის ხელმძღვანელობას შორის შუამავლის როლში გვევლინება.
ეს ყველაფერი მიუთითებს რეჟიმზე, რომელიც ძალიან უხერხულ მდგომარეობაშია და აცნობიერებს, რომ დათმობებზე წასვლა აუცილებელია. რეჟიმს გადარჩენა უნდა. ის არ აცხადებს კაპიტულაციას, არ ამბობს ამას ხმამაღლა, მაგრამ პრაქტიკაში მათ მიერ გადადგმული ნაბიჯები მოწმობს, რომ სხვა გამოსავალს ამ ეტაპზე ვერ ხედავს, გარდა კომპრომისისა.
ისინი ჯიუტები არიან და ეს სიჯიუტე პერსონიფიცირებულია უზენაეს ლიდერში, მაგრამ არც თვითმკვლელები არ არიან. თვითგადარჩენის ინსტინქტი გააჩნიათ. საგარეო სამყაროსთან მიმართებაში ისინი გაცილებით მოქნილები არიან, ვიდრე ქვეყნის შიგნით. შიდა სივრცეში ძალიან ფრთხილობენ, ეშინიათ, რომ რეფორმების პროცესი ზვავივით გაიზრდება და გადაიყოლებთ. მაგრამ აქაც ვხედავთ გარკვეულ მზადყოფნას ცვლილებისთვის. ცხადია, ეს საკმარისი არ არის ირანელი საზოგადოების დასაკმაყოფილებლად, მაგრამ საკმარისია იმის საჩვენებლად, რომ რეჟიმი სრულად შეუვალი აღარ არის.
რაც არ უნდა მძლავრი ყოფილიყო იდეოლოგია ერთ დროს, განსაკუთრებით 80-იან წლებში, დღეს ის ფაქტობრივად გამქრალია.
რადიო თავისუფლება: ამ სიჯიუტეზე, შეუვალობაზე ვისაუბროთ. ის ადრე იდეოლოგიას ეყრდნობოდა, იდეოლოგია იყო მისი საფუძველიცა და ნიშანსვეტიც. დღეს რამდენად ძლიერია რეჟიმის იდეოლოგიური ბირთვი, მაგალითად, 1980-იან წლებთან შედარებით, მისი წინამორბედის პერიოდში?
ალექს ვატანკა: რეჟიმის არსებობის 47 წლის თავზე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ რაც არ უნდა მძლავრი ყოფილიყო იდეოლოგია ერთ დროს, განსაკუთრებით 80-იან წლებში, დღეს ის ფაქტობრივად გამქრალია. რეჟიმის სამსახურში მყოფი ადამიანების აბსოლუტური უმრავლესობა იქ აღარ არის იდეების გამო. ისინი იქ არიან იმიტომ, რომ იქ იღებენ ხელფასს. იმიტომ, რომ ალტერნატივა არ აქვთ.
არავის უჩვენებია მათთვის, რომ არსებობს სხვა პოლიტიკური სისტემა, რომელშიც მათ კვლავ ექნებათ ადგილი და როლი. მათ ეშინიათ, რომ სერიოზული ცვლილება ნიშნავს სამსახურის დაკარგვას, შემოსავლის დაკარგვას და ზოგიერთ შემთხვევაში სიცოცხლის დაკარგვასაც კი. სწორედ ამიტომაა, რომ დღემდე ამდენი ადამიანი ისევ ებღაუჭება იმას, რაც რეალურად ჩაძირული გემია.
შესაძლებელია ისეთი სცენარიც, რომელშიც ხამენეის შემდეგ ირანს უზენაესი ლიდერი საერთოდ აღარ ეყოლება.
რადიო თავისუფლება: აიათოლა 86 წლისაა. ვის შეუძლია მისი შეცვლა ისე, რომ მემკვიდრის ლეგიტიმაცია კითხვის ნიშნის ქვეშ არ დადგეს?
ალექს ვატანკა: ეს არის მთავარი კითხვა. ხამენეის არასდროს დაუსახელებია მემკვიდრე - ეს მის ხასიათს, ბუნებას ეწინააღმდეგება. მას არ სურს ვინმესთან ძალაუფლების გაზიარება, მოვლენების ცენტრში ყოველთვის თვითონ უნდა იდგეს, მარტო, ამაყად, ლამის - ეულად. არც ოფიციალური მოადგილე ჰყოლია ოდესმე.
ისლამური რესპუბლიკის კონსტიტუციის მიხედვით, საბოლოო გადაწყვეტილება ექსპერტთა ასამბლეას ეკუთვნის. მაგრამ უნდა გავითვალისწინოთ ერთი რამ. შესაძლებელია ისეთი სცენარიც, რომელშიც ხამენეის შემდეგ ირანს უზენაესი ლიდერი საერთოდ აღარ ეყოლება. ეს თანამდებობა ირანში დღემდე მხოლოდ ორ ადამიანს ეკავა: 1979 წლიდან ხომეინის და შემდეგ ხამენეის. ირანის ისტორიაში ამ როლს სხვა პრეცედენტი არ აქვს.
არარეალური სულაც არ არის სცენარი, რომელშიც უზენაესი ლიდერის ინსტიტუტი გაუქმდება და ძალაუფლება სხვა პოლიტიკურ სტრუქტურებში გადანაწილდება.
შესაძლებელია ისეთი სცენარიც, რომელშიც იქნება სიმბოლური უზენაესი ლიდერი-მარიონეტი, რომელსაც რეალური ძალაუფლება არ ექნება, ხოლო ქვეყანას რეალურად რევოლუციური გვარდია მართავს.
რადიო თავისუფლება: ეს იმას ნიშნავს, რომ რევოლუციური გვარდია თავის თავს, ასე ვთქვათ, გადაიაზრებს, რწმენის ელემენტის გარეშე?
ალექს ვატანკა: ირანი თეოკრატიული სახელმწიფოა. თეოკრატიაში, წესით, ქვეყანას რელიგიური ავტორიტეტი უნდა მართავდეს და არა სამხედრო უნიფორმიანი ადამიანები. შესაძლებელია ისეთი სცენარიც, რომელშიც იქნება სიმბოლური უზენაესი ლიდერი, სასულიერო პირი-მარიონეტი, რომელსაც რეალური ძალაუფლება არ ექნება, ხოლო ქვეყანას რეალურად რევოლუციური გვარდია მართავს.
თუმცა ობიექტურობა მოითხოვს აღინიშნოს, რომ რევოლუციური გვარდია დღეს ისედაც მართავს ქვეყანას. ხამენეი, ცხადია, ბევრად უფრო ძლიერი ფიგურაა, ვიდრე ნებისმიერი სხვა, რომელიც მის შემდეგ მოვა. ის 37 წელია ხელისუფლებაშია და მის ადგილს სრულად ვერავინ შეავსებს. მაგრამ, სულ მცირე, ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში, რევოლუციური გვარდია იქცა იმ სახელმწიფო მექანიზმად, რომელიც განსაზღვრავს, როგორია ირანი შიგნით და რას აკეთებს ის გარეთ.
რადიო თავისუფლება: ანუ შესაძლოა თეოკრატია ნაციონალისტურ სამხედრო ხუნტად გადაიქცეს?
ალექს ვატანკა: დიახ, ესეც შესაძლებელია. ეს ერთ-ერთი სცენარია, რომელიც განიხილება. თუმცა ირანს სამხედრო მმართველობის ისტორია არ აქვს. ეს არ არის ლათინური ამერიკა. ირანს ისტორიულად მართავდნენ მეფეები და 1979 წლიდან სასულიერო პირები.
ხამენეის წასვლა და გვარდიის ღიად ხელისუფლებაში მოსვლა რეჟიმის პრობლემებს ავტომატურად ვერ გადაჭრის.
რადიო თავისუფლება: ირანს არც თეოკრატიის ისტორია არ ჰქონდა, ნახევარი საუკუნის წინ.
ალექს ვატანკა: მართებული შენიშვნაა. თუ რევოლუციური გვარდია ღიად გადაიქცევა მმართველ ელიტად, ეს სრულიად ახალი რეალობა იქნება. და მათ ამის შესაძლებლობა აქვთ, თუ მოინდომებენ. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ამით ირანის პრობლემები ან რეჟიმის კრიზისი გაქრება. როგორც ვთქვი, რევოლუციური გვარდია ისედაც წლებია მართავს ქვეყანას, მის შიდა პოლიტიკასაც და საგარეო ავანტიურებსაც. ხამენეის წასვლა და გვარდიის ღიად ხელისუფლებაში მოსვლა რეჟიმის პრობლემებს ავტომატურად ვერ გადაჭრის.
ირანელთა მხოლოდ მიზერული ნაწილი თუ მიიჩნევს რევოლუციურ გვარდიას ნაციონალურ გმირებად. ამ თვალსაზრისით, ხამენეი და რევოლუციური გვარდია ერთმანეთისგან განუყოფელია.
რადიო თავისუფლება: მაშინაც კი, თუ ეს ყველაფერი ნაციონალიზმის „ბრჭყვიალა ქაღალდით“ შეიფუთება? არ მისცემს ეს საზოგადოებას ცრუ შვებას? განცდას, რომ აი, რელიგიური ტირანიისგან, ხამენეისგან გავთავისუფლდით და ახლა კი სახელმწიფოს დიდებისთვის ვმუშაობთ, ირანის ძველი დიდების აღსადგენად?
ალექს ვატანკა: არა, და, აი, რატომ: რევოლუციური გვარდია ირანელების თვალში ნაციონალურ გმირებად არ აღიქმება. შესაძლოა, ასეთებად აღიქმებოდნენ 1980-იან წლებში, ერაყთან ომის დროს. მაგრამ ბოლო ათწლეულებში ისინი ან საკუთარ მოქალაქეებს ხოცავდნენ და ავიწროებდნენ, ანაც საგარეო ავანტიურებში იყვნენ ჩართული ლიბანში, ღაზაში და სხვაგან.
ირანელთა მხოლოდ მიზერული ნაწილი თუ მიიჩნევს რევოლუციურ გვარდიას ნაციონალურ გმირებად. ამ თვალსაზრისით, ხამენეი და რევოლუციური გვარდია ერთმანეთისგან განუყოფელია. ამიტომ მათი ღია ხელისუფლებაში მოსვლა რეჟიმის ბედს არსებითად ვერ შეცვლის.
ირანი ათწლეულებია გაყინულია იმ იდეოლოგიურ საპნის ბუშტში, რომელსაც ხამენეი ასეთი რუდუნებით ინარჩუნებს.
რადიო თავისუფლება: როგორც პუტინის შემთხვევაში რუსეთში, ირანშიც თაობები გაიზარდნენ ისე, რომ სხვა ლიდერი, ქვეყნის სხვა მმართველი არ უნახავთ. რა გავლენას ახდენს ეს საზოგადოებრივ ფსიქიკაზე და რამდენად ართულებს ვითარებას ნებისმიერი მემკვიდრისათვის?
ალექს ვატანკა: ალი ხამენეის მმართველობის დასასრული ნიშნავს იმას, რომ ქვეყანა დაუბრუნდება იმ ნიშნულს, სადაც დიდი ხნის წინ შეჩერდა. ირანი ათწლეულებია გაყინულია იმ იდეოლოგიურ საპნის ბუშტში, რომელსაც ხამენეი ასეთი რუდუნებით ინარჩუნებს.
დიახ, მას ჰყავს მხარდამჭერები, მაგრამ ეს მოსახლეობის დაახლოებით 5-10 პროცენტია. ის არ არის 90-მილიონიანი ერის გმირი. პირიქით, ის ერის პრობლემად აღიქმება. ეს არაა ერის მამის ფიგურა, როგორიც თავად წარმოუდგენია თავი. როდესაც სახელმწიფო ახალგაზრდების მასობრივი მკვლელობის ბრძანებას გასცემს, მათ შორის 12-13 წლის ბავშვების, ასეთ ადამიანს მამად ვერავინ აღიქვამს.
დღეს ვხედავთ, რომ ირანი ისლამს ეთხოვება, თავს ანებებს. ირანელები ემიჯნებიან ისლამს, იმ ისლამს, რომელსაც ხამენეი წარმოადგენს.
რადიო თავისუფლება: თუ პროტესტი წარმატებას მიაღწევს - ახლა ან უახლოეს მომავალში, რას უქადის ეს ისლამს, რწმენას, როგორც ინსტიტუტს?
ალექს ვატანკა: ვხედავთ, რომ პროტესტებისას მეჩეთებს ღიად ესხმიან თავს. დღეს ვხედავთ, რომ ირანი ისლამს ეთხოვება, თავს ანებებს. ირანელები ემიჯნებიან ისლამს, იმ ისლამს, რომელსაც ხამენეი წარმოადგენს.
საზოგადოებრივ დონეზე, ირანი, შეიძლება ითქვას, ყველაზე სეკულარული ქვეყანაა მთელ ახლო აღმოსავლეთში. უფრო სეკულარული, ვიდრე თურქეთი ან სპარსეთის ყურის ქვეყნები. ირანელები ისლამს არ ტოვებენ იმიტომ, რომ ისლამმა, როგორც რელიგიამ, რაღაც დააშავა. ისინი ტოვებენ იმ ისლამს, რომელსაც იცნობენ - რეჟიმის მიერ გამოყენებულ, დამახინჯებულ, რეპრესიის ინსტრუმენტად ქცეულ ისლამს.
მე არ ვეთანხმები იდეას, რომ ირანელი „დემოკრატიისათვის არ არის გაჩენილი“ და მხოლოდ „ძლიერი ხელის“ ქვეშ შეუძლია ცხოვრება.
რადიო თავისუფლება: მინდა „შაჰის კულტზე“ გკითხოთ - მის ირგვლივ არსებულ ლოგიკაზე, რაციონალურობასა და ერთგვარ ფეტიშიზმზეც კი. როგორ აიხსნება ეს ფენომენი? უბრალოდ იმიტომ, რომ შაჰის მმართველობა არ იყო ისეთი ცუდი, როგორიც ის რეჟიმი, რომელმაც ის ჩაანაცვლა და ახლა ხალხი მის პერიოდს იხსენებს ნოსტალგიით, როგორც „იმ კარგ დროს“? თუ ირანი ისევ „ძლევამოსილ მონარქს“ ეძებს, ოღონდ ამჯერად ჩალმის გარეშე?
ალექს ვატანკა: ყველაფერი იმით განისაზღვრება, თუ ვინ და რას შთააგონებს საზოგადოებას. მონარქისტები, რომლებიც რეზა ფეჰლევის უყურებენ, მის მამას - შაჰს და ბაბუას, რეზა ხანს, ამბობენ: შეხედეთ, რა გააკეთეს ამ ადამიანებმა იმ რამდენიმე წლის განმავლობაში, როცა ხელისუფლებაში იყვნენ. მათ ბევრი რამ შეცვალეს. მათ ირანი განავითარეს.
შემდეგ ამ ყველაფერს ადარებენ ისლამური რესპუბლიკის შედეგებს. იზოლაცია. სანქციები. დამოკიდებულება პუტინზე ან ჩინეთზე. მერე ბევრი ირანელი სვამს კითხვას: ვინ გახადა ირანი უფრო ძლიერი, უფრო ღირსეული სახელმწიფო?
რადიო თავისუფლება: Make Iran Great Again („დავუბრუნოთ ირანს დიდება“)?
ალექს ვატანკა: ასეც შეიძლება ითქვას. ცხადია, ამაში დიდი დოზით ნოსტალგიაა, მაგრამ ეს ნოსტალგია ცარიელ სივრცეში არ გაჩენილა. ის გაჩნდა იმიტომ, რომ დღევანდელმა რეჟიმმა, მრავალი წელია, საკუთარ საზოგადოებასთან კავშირის დამყარებისა და მისი შთაგონების ნაცვლად დაშინებისა და რეპრესიების გზა აირჩია.
რადიო თავისუფლება: მაგრამ მაინც, ეს პიროვნების კულტია, ხომ ასეა? თუ გაჩნდება ძლიერი ლიდერი, რომელიც ქვეყანას რეალურად „დიდებას დაუბრუნებს“, როგორც რუსეთში აღიქვამდნენ პუტინს 2000-იანი წლების დასაწყისში... ირანელები საკუთარ პუტინს ხომ არ ეძებენ, როცა შაჰის ფიგურას უყურებენ? ძლიერ, ერთპიროვნულ მმართველს, რომელიც „დაჩოქილ ქვეყანას ფეხზე წამოაყენებს“, როგორც რუსეთში ამბობენ?
ალექს ვატანკა: ვფიქრობ, ამაში შეიძლება იყოს სიმართლის მარცვალი. გარკვეულწილად, ნებისმიერი ადამიანი, რომელიც ხამენეისგან იხსნის ქვეყანას, ბევრისთვის უკვე გმირი იქნება. რეზა ფეჰლევი ამ მხრივ განსაკუთრებულია. მას აქვს ისტორია. გვარი. ცნობადობა. გარკვეული წვდომა გარე ძალებთან, რომლებსაც დახმარება შეუძლიათ.
მაგრამ ეს საკითხი ირანულ საზოგადოებაში დიდი ხანია, ცხარე დავის საგანია. როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის გარეთ, დიასპორაში. ყველა კამათობს იმაზე, რა არის სწორი გზა წინ.
მე არ ვეთანხმები იდეას, რომ ირანელი „დემოკრატიისათვის არ არის გაჩენილი“ და მხოლოდ „ძლიერი ხელის“ ქვეშ შეუძლია ცხოვრება. ეს, რბილად რომ ვთქვათ, ზედმეტად გამარტივებული, ბანალური ხედვაა. გულწრფელად ვიმედოვნებ, რომ ოპოზიცია შეძლებს ორგანიზებას და ამ სტერეოტიპის ჩამოშლას, თითქოს ირანი მხოლოდ ერთი ძლიერი ფიგურის მიერ შეიძლება იმართებოდეს.
ირანს შეუძლია ჰქონდეს ის, რაც ევროპაში უკვე მუშაობს. უფრო დემოკრატიული პროცესები. პლურალიზმი. და არა მარტო შეუძლია, სჭირდება კიდეც, იმიტომ, რომ ყოველთვის არსებობს სერიოზული რისკი, როცა ძალაუფლება ერთ ადამიანს ან მცირე ჯგუფს უგროვდება.
რაც შეეხება რუსეთს, მოსკოვი ირანს აღიქვამს, როგორც სტრატეგიულ ბუფერს და სასარგებლო პარტნიორს რეგიონულ დაპირისპირებებში, მაგრამ არა როგორც ნამდვილ ან იდეოლოგიურ მოკავშირეს
რადიო თავისუფლება: დასასრულ, მოდით, სხვა გარე, დიდ მოთამაშეებსაც შევხედოთ, რომლებიც ამ ყველაფერს ინტერესით აკვირდებიან. ცხადია, ჩინეთი და რუსეთი ყურადღებით უყურებენ პროცესებს, მაგრამ თუ საქმე კონკრეტულ მოქმედებამდე მივა, რეალურად რა ბერკეტები აქვთ მათ? და რა ფასს გადაიხდის თითოეული მათგანი, თუ რეჟიმი დაეცემა ან იმისთვის, რომ ის არ დაეცეს?
ალექს ვატანკა: ჩინეთს ისლამური რესპუბლიკის დასაცავად თავის გამოდება ნამდვილად არ ეხალისება. პეკინი ირანს აღიქვამს, როგორც ტრანზაქციულ პარტნიორს. პირველ რიგში, როგორც იაფი ნავთობის წყაროს. პროტესტების დროს ჩინეთმა პრაქტიკულად არაფერი გააკეთა, მაყურებლის რანგში იყო. იგივე ითქმის შეერთებული შტატებისა და ისრაელის 12-დღიანი დარტყმების დროზეც.
ჩინეთი არ დაუპირისპირდება ვაშინგტონს და არ დახარჯავს პოლიტიკურ კაპიტალს თეირანის გადასარჩენად. ის, რომ პეკინი საკმაოდ გულგრილად მოეკიდა ირანის საჯარო თხოვნებს მხარდაჭერის შესახებ, ამას ძალიან ნათლად აჩვენებს. თუ რეჟიმი დაეცემა, ჩინეთისთვის მთავარი დანაკარგი იქნება იაფი ენერგორესურსი და არა სტრატეგიული მოკავშირე, როგორც ამას ირანელი ოფიციალური პირები წარმოაჩენენ.
რაც შეეხება რუსეთს, მოსკოვი ირანს აღიქვამს, როგორც სტრატეგიულ ბუფერს და სასარგებლო პარტნიორს რეგიონულ დაპირისპირებებში, მაგრამ არა როგორც ნამდვილ ან იდეოლოგიურ მოკავშირეს. რუსეთის მხარდაჭერა, ჩინეთთან შედარებით, რეალურია, მიზნობრივი და ხელშესახები, მაგრამ ის მკაცრად პრაგმატულია და ყოველთვის დათქმებითა და ლიმიტებითაა შემოჯარული. მოსკოვი არ უფრთხის თეირანისთვის თხოვნებზე უარის თქმას, თუ ეს მის ინტერესებს არ ემთხვევა.
რეჟიმის კოლაფსი რუსეთს დააკარგვინებდა მნიშვნელოვან რეგიონულ პარტნიორს, რომელიც მასზე დასავლურ ზეწოლას ნაწილობრივ აბალანსებს. თუმცა მოსკოვი საკუთარ უსაფრთხოებას ირანის გადარჩენაზე არ აგებს.
ფორუმი