ამ სიტყვებით შეატყობინა 17 მარტს „კავკასიის მედიცინის ცენტრთან“ შეკრებილ ჟურნალისტებსა და მრევლს პატრიარქის მოსაყდრემ, მეუფე შიომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაურის გარდაცვალება. 93 წლის პატრიარქი კუჭიდან მასიური სისხლდენის გამო ღამის სამი საათიდან კლინიკაში ჰყავდათ გადაყვანილი.
„დამთავრდა მზიანი ღამე. იწყება მზიანი მარადისობა“, - თბილისის იოანე ღვთისმეტყველის სახელობის ტაძრის წინამძღვრის, არქიმანდრიტი ადამის ეს სიტყვები მორწმუნეებმა აიტაცეს. მზიან ღამეს საკუთარი პატრიარქობა თავად ილია მეორემ შეადარა 2011 წელს, აღსაყდრების საიუბილეო წირვისას:
„ეს 34 წელი იყო წლები განსაცდელისა, სიხარულისა და მწუხარებისა. ხშირად მეკითხებიან, რა შეიძლება ვუწოდოთ ამ 34 წელს. მე მას მზიანი ღამე ვუწოდე, იყო ღამე, მაგრამ ღვთის მზე, ღვთის მადლი გზას გვინათებდა. ჩვენ ვაშენებდით ტაძრებს, ახლაც ვაშენებთ, მაგრამ მთავარი ეს არ არის, მთავარი არის ის, რომ ჩვენ ავაშენეთ ღვთის წყალობით კიბე მიწიდან ზეცამდე და ქართველი ხალხი ადის ამ კიბით. ამისთვის ვმადლობთ უფალს“.
განსაცდელის, სიხარულის და მწუხარების კიდევ 14 წლის შემდეგ დასრულდა ილია II-ის თითქმის ნახევარსაუკუნიანი და რელიგიური ლიდერისთვის, მსოფლიოშიც კი ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი მმართველობა.
ქვეყანაში, სადაც რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოს მონაცემებით, მოსახლეობის 83-85% მართლმადიდებელი ქრისტიანია, ის ყოველთვის რჩებოდა ერთ-ერთ ყველაზე ავტორიტეტულ ფიგურად. პატრიარქს გავლენა არ დაუკარგავს მაშინაც კი, როცა ის ფიზიკურად უკვე ძალიან დასუსტებული იყო, საზოგადოება კი პოლარიზებული და პოლიტიკური ნიშნით დაპირისპირებული. გავლენას ინარჩუნებდა მაშინაც, როცა ამავე ეკლესიას საერო ხელისუფლების სადავო პოლიტიკის სიტყვით თუ უსიტყვოდ მხარდაჭერისა თუ სოციალური პრობლემების წაყრუებისთვის აკრიტიკებდნენ.
რა გზა განვლო საბჭოთა რეპრესიებისა და რელიგიის შევიწროების პერიოდში დაბადებულმა ირაკლი შიოლაშვილმა პატრიარქობამდე და როგორ გახდა თანამედროვე საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ადამიანი?
ირაკლიდან ილიამდე
შიოლაშვილები ეზოში რაღაცას აშენებენ. ბავშვებიც იქვე თამაშობენ. გიორგი შიოლაშვილი ფურცელზე ერთ წინადადებას დაწერს, ბოთლში ჩადებს და კედელში ჩააყოლებს. წლების შემდეგ გიორგის შვილი, ილია მეორე ჟურნალისტებთან იტყვის, რომ ფურცელზე ეწერა: „ერთი ამათგანი იქნება საქართველოს პატრიარქი“.
ირაკლი შიოლაშვილი, 1933 წლის 4 იანვარს ვლადიკავკაზში, მაშინდელ ორჯონიკიძეში დაიბადა. მშობლებმა, ღრმად მორწმუნე ქრისტიანებმა შვილი მონაზონს - ზოილე დვალიშვილს მოანათვლინეს.
შიოლაშვილები მოხევეები იყვნენ, სნოელი შიოლა ღუდუშაურის შთამომავლები. ამიტომაა, რომ პატრიარქს ხშირად ორი გვარით, ღუდუშაურ-შიოლაშვილით მოიხსენიებდნენ. ისიც ხანდახან საუბარში მოხეურ კილოს, ხასიათში კი ხევის სიმტკიცეს ურევდა.
ირაკლის ბავშვობა 1937 წლის რეპრესიებს, მეორე მსოფლიო ომსა და რელიგიის წინააღმდეგ კომუნისტების ბრძოლას ემთხვევა.
1952 წელს, სკოლის დამთავრების შემდეგ, სასულიერო სასწავლებლის გარეშე დარჩენილი საქართველოდან ირაკლი რუსეთში მიდის და სწავლას მოსკოვის სასულიერო სემინარიაში აგრძელებს.
სტუდენტობის წლებში ახალგაზრდებს ყველაზე მეტად ბერად აღკვეცის ცერემონიალზე დასწრება გვიყვარდაო - იხსენებდა მოგვიანებით. თავადაც მონასტერში სულ რაღაც 24 წლისა წავიდა.
ირაკლი შიოლაშვილი ბერად წარმოშობით უკრაინელმა ეპისკოპოსმა ზინობიმ (მაჟუგა) აღკვეცა. იმ პერიოდში ბევრმა სასულიერო პირმა რუსეთიდან და უკრაინიდან თავი საქართველოს შეაფარა. მათი ნაწილი აფხაზეთის მთებში ცხოვრობდა და მსახურობდა, მათ შორის ზინობიც. მოგვიანებით ის თბილისის ალექსანდრე ნეველის სახელობის ტაძრის წინამძღვარი გახდა, სადაც აღკვეცა კიდეც ბერად მომავალი პატრიარქი. მაშინ თბილისში მხოლოდ ორიოდე ტაძარი იყო ღია, მათ შორის ერთი - ნეველის სახელობის რუსული ეკლესია.
„ჩემს აღკვეცას არ ესწრებოდა არცერთი ქართველი. აი, ასეთ უმძიმეს მდგომარეობაში იყო საქართველოს ეკლესია...“ - ასე გაიხსენა პატრიარქმა ის დღე, როდესაც ბერად შეაყენეს და ილია (ღვთის ძალა) უწოდეს.
ილიადან - ილია II-მდე
1963 წელს, ხრუშჩოვის მმართველობის პერიოდში, როცა რუსეთში ბევრი სემინარია, ტაძარი და მონასტერი დაიხურა, პატრიარქმა ეფრემ II-მ საქართველოში სასულიერო სასწავლებელი გახსნა საღვთისმეტყველო კურსებით. ამ სასწავლებლის დირექტორად დაინიშნა ბერი ილია, იმ მომენტისთვის უკვე არქიმანდრიტი.
1967 წელს ილია ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსად აკურთხეს, სადაც ის 1977 წლამდე დარჩა. 1977 წლის ნოემბერში გარდაიცვალა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დავით მეხუთე (დევდარიანი). ეკლესიის ახალ მეთაურად კი მიტროპოლიტი ილია აირჩიეს. მან მიიღო წოდება უწმინდესი და უნეტარესი, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი ილია მეორე.
ილია მეორე - პატრიარქობის ნახევარი საუკუნე ფოტოებში
ახალ პატრიარქს დახვდა 34 მოქმედი ეკლესია, 4 მონასტერი და 80 სასულიერო პირი. თავად ასე აღწერდა ამ მდგომარეობას: ერთ-ერთმა სასულიერო პირმა თქვა, პატრიარქმა სუდარაგადაფარებული ეკლესია ჩაიბარაო.
პატრიარქის აღსაყდრებიდან 30 წლისთავზე, საქართველოში უკვე 1500 მოქმედ ეკლესიას, 140 მონასტერს და 3200 სასულიერო პირს ითვლიდნენ.
ბრძოლა ეკლესიის დამოუკიდებლობისთვის
1979 წლის მაისში ილია მეორე დელეგაციით კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქოში ჩადის და სამი საკითხის განხილვა ითხოვს. ესენია: საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია; ეკლესიის მეთაურის საპატრიარქო ტიტული; საქართველოს ეკლესიის ადგილი მართლმადიდებლურ ეკლესიათა დიპტრიხში.
საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია რუსეთმა 1811 წელს გააუქმა და 1917 წლამდე მას რუსი ეგზარქოსები მართავდნენ. 1917 წელს ავტოკეფალია აღდგა. თუმცა მსოფლიო საპატრიარქოს ეს არ ჰქონდა აღიარებული.
კონსტანტინოპოლის ეკლესიამ ისტორიული დოკუმენტები მოითხოვა. ეს დოკუმენტები საპატრიარქომ ქართველი მეცნიერების დახმარებით შეაგროვა.
11 წლის შემდეგ, 1990 წელს მსოფლიო საპატრიარქო ცენტრი აღიარებს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიას და ცნობს ეკლესიის მეთაურის საპატრიარქო ტიტულს.
გარდამტეხი წლები
ჩაბნელებულ ტაძარში რამდენიმე მოხუცი დგას. რელიგიურობა სულ მცირე უცნაურობად აღიქმება, შეიძლება ხელისუფლების მხრიდან დევნის საბაბიც გახდეს. სახარება არ იშოვება, სხვა რელიგიური ლიტერატურა მით უმეტეს. ხალხში ბუნდოვნად არის შემორჩენილი რელიგიური დღესასწაულების თარიღები და რამდენიმე რიტუალი, მაგალითად, სანთლის დანთება ან ბავშვის მონათვლა.
ასეთი იყო ქართული ეკლესია კომუნისტურ 80-იან წლებში. ეროვნული მოძრაობის დაწყებასთან ერთად ეკლესიას მრევლი შეემატა, სამღვდელოებას - ახალგაზრდები, გაიხსნა ძველი მონასტრები, აშენდა ახლები.
პატრიარქი ხალხმა გაიცნო, განსაკუთრებით 1998 წლის 9 აპრილს, როდესაც ილია მეორე, დარბევის დაწყებამდე, მომიტინგეებთან მივიდა და ქაშვეთში სალოცავად გადასვლა სთხოვა. მას არ დაუჯერეს.
1990-იანი წლებიდან მოყოლებული საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია და პატრიარქის ავტორიტეტი თანდათან ძლიერდება. შენდება სამების საკათედრო ტაძარი. იხსნება თბილისისა და გელათის სასულიერო აკადემიები, თბილისის საღვთისმეტყველო ინსტიტუტი, სასულიერო სემინარიები, ახალი ეპარქიები.
თავად პატრიარქიც მუშაობს - წერს ხატებს, ლოცვებს, საგალობლებს.
კონკორდატი
2002 წლის 14 ოქტომბერს, ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის კონსტიტუციური შეთანხმება დაიდო, რითაც ხელისუფლებამ აღიარა მართლმადიდებელი ეკლესიის განსაკუთრებული როლი სახელმწიფოს ისტორიაში. სახელმწიფომ ცნო, რომ:
1) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ისტორიულად ჩამოყალიბებული საჯარო სამართლის სუბიექტია;
2) საქართველოს ტერიტორიაზე ეკლესიას ეკუთვნის ყველა მართლმადიდებლური ტაძარი, მონასტერი (მოქმედი და არამოქმედი), მიწის ნაკვეთები, ეკლესიებისა და მონასტრების გარშემო, ასევე სახელმწიფო მუზეუმებსა და საცავებში დაცული საეკლესიო საგანძური, რომლის დაცვასა და მოვლა-პატრონობას სახელმწიფო და ეკლესია ერთობლივად კისრულობენ.
ეს შეთანხმება დღემდე სადავოა. საზოგადოების ნაწილი მიიჩნევს, რომ კონკორდატი დისკრიმინაციულია რელიგიური უმცირესობების მიმართ.
სახელმწიფო საპატრიარქოს ყოველწლიურად სხვადასხვა მიზნისთვის, მათ შორის, საგანმანათლებლო საქმიანობისთვის, 25-იდან 60-მილიონამდე ლარს ურიცხავს.
კონფლიქტები აფხაზეთსა და სამაჩაბლოში, რუსული აგრესია საქართველოსა და უკრაინაში
2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს პატრიარქი კონფლიქტის ზონაში შევიდა, ჩაიტანა ჰუმანიტარული დახმარება, იქიდან კი დაჭრილები წამოიყვანა. გადმოასვენა გარდაცვლილი სამხედროებიც.
2022 წლის 24 თებერვალს, როდესაც რუსეთი უკრაინაში შეიჭრა ილია მეორემ ტვიტერზე დაწერა: „საომარი მოქმედებები უკრაინაში, რაც შეიძლება მალე უნდა შეწყდეს; წინააღმდეგ შემთხვევაში, ის გადაიქცევა მსოფლიო ტრაგედიად!“
ილია მეორემ აკურთხა საპატრიარქოსთან არსებული ახალგაზრდული ცენტრი „დავითიანი“, რომ უკრაინისთვის ჰუმანიტარული დახმარება შეეგროვებინათ.
თუმცა მერე ილია მეორემ რუსეთის პატრიარქს კირილს ძველებურად მიულოცა დაბადებისა და აღსაყდრების დღეები, რამაც საზოგადოების ნაწილის გაღიზიანება გამოიწვია. ამას წინ უძღოდა ისიც, რომ საქართველოს ეკლესიამ თავიდან აირიდა ეცნო უკრაინის ეკლესიის ავტოკეფალია.
პატრიარქი ხშირად ლაპარაკობდა აფხაზეთსა და სამაჩაბლოზე, საქართველოს რეგიონებზე, რომლებიც რუსეთის მონაწილეობით 90-იან წლების საომარი კონფლიქტების შედეგად დასცილდა თბილისის მმართველობას.
„ის, რაც ჩვენსა და აფხაზებს, ჩვენსა და სამაჩაბლოს (ცხინვალის რეგიონი) ოსებს შორის მოხდა, შედეგია პოლიტიკური ინტრიგებისა და მას ჩვენს ხალხებს შორის ურთიერთობასთან საერთო არაფერი აქვს. ჩვენ გვაკავშირებს სისხლით ნათესაობა, საუკუნოვანი თანაცხოვრება, ნათელ-მირონობა, მეგობრობა და მრავალრიცხოვანი შერეული ოჯახები, რაც იძლევა იმედს იმისა, რომ ადრე თუ გვიან აღდგება და განახლდება ძველი ურთიერთობა და მეგობრობა აფხაზებთანაც და ოსებთანაც“, - თქვა მან 2011 წელს. იმავე წელს საქართველოს ერთიანობის სადემონსტრაციოდ სინოდმა ბიჭვინთისა ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის მღვდელმთავრადაც პატრიარქი დაადგინა.
სიტყვებსა თუ წერილებში ილია მეორე ხშირად ახსენებდა ტერიტორიულ მთლიანობას. როდესაც 2010 წელს რუსეთის პატრიარქმა კირილმა სამხრეთ ოსეთის არაღიარებულ პრეზიდენტს დამოუკიდებლობის 20 წლისთავი მიულოცა, მასაც მისწერა: „მეტად სამწუხაროა და სრულიად გაუგებარია ასეთი ქმედება, რადგან ეს ნიშნავს საქართველოს ამ უძველეს მიწაზე (რასაც მთელი მსოფლიოც აღიარებს) ძალადობრივად არსებული სეპარატისტული რეჟიმის თქვენი მხრიდან გამოცხადებულ მხარდაჭერას და უკანონოდ გამოცხადებული „დამოუკიდებლობის“ აღიარებას“.
ილია მეორე რამდენჯერმე შეხვდა რუსეთის პატრიარქს, მიიჩნევდა, რომ ეს ვიზიტები „ურთიერთგაგებას და ძმური კავშირის გაძლიერებას“ მოემსახურებოდა. კირილთან მისი შეხვედრებს ყოველთვის მოსდევდა საზოგადოების ნაწილის აღშფოთება.
პატრიარქის ნათლულები
2008 წლის დასაწყისში ილია მეორემ დანერგა ტრადიცია - თუ წყვილი მესამე და შემდეგ ბავშვს გააჩენდა, მისი ნათლია, მშობლების სურვილის შემთხვევაში, თავად პატრიარქი ხდებოდა. დროთა განმავლობაში პატრიარქის ნათლულების რაოდენობამ 50 ათასს მიაღწია.
პატრიარქი და საერო ხელისუფლება
ბოლო წლების სოციალურ გამოკითხვებში პატრიარქს ყოველთვის ყველა პოლიტიკურ თანამდებობის პირზე მაღალი ნდობა და ყველაზე მაღალი დადებითი რეიტინგი ჰქონდა. მაგალითად, NDI-ის 2014 წლის კვლევით, ილია მეორე საქართველოში ყველაზე რეიტინგულ პირებს შორის 96%-ით ლიდერობდა; IRI-ის 2023 წლის მონაცემებით კი პატრიარქის რეიტინგი 91% იყო.
აღსაყდრებიდან გარდაცვალებამდე პატრიარქი შვიდ პირველ პირს მოესწრო - ისინი ყოველთვის ცდილობდნენ ხალხისთვის ეჩვენებინათ, რომ ეკლესიის მეთაურთან კარგი დამოკიდებულება ჰქონდათ.
ათიოდე წლის წინ, ერთ-ერთ ინტერვიუში პატრიარქს ჰკითხეს, რამდენად ხშირად მიმართავდნენ მას რჩევით მთავრობის წევრები და შემდეგ რამდენად ითვალისწინებდნენ ამ რჩევას.
„მე არ მახსოვს არცერთი შემთხვევა. მე არ მახსოვს… ბატონი ედუარდ შევარდნაძე მგონი სწერს, მე ყველაფერს ვეკითხებოდიო თუ ვათანხმებდიო. მე არ მახსოვს არცერთი შემთხვევა“, - უპასუხა მან.
ილია II ერიდებოდა ღია პოლიტიკურ გზავნილებს, მკაფიოდ არ აკრიტიკებდა არც საქართველოს ამა თუ იმ მთავრობას, არც რუსეთს. საზოგადოების ნაწილი ღიად აკრიტიკებდა იმის გამო, რომ მხარი არ დაუჭირა ზვიად გამსახურდიას ხელისუფლებას; არ ჰქონდა ცალსახა და მკაფიო პოზიცია რუსეთ-უკრაინის ომში; არ გამოხატა პოზიცია 2024 წლის დასასრულს საპროტესტო აქციებზე ნაცემი, დაზარალებული და მსჯავრდებული დემონსტრანტების მხარდასაჭერად.
„ეს პატრიარქის ჯვარია. [ხელისუფალი] შენი ერის მეთაურია. სათავეში დგას და მოგწონს-არ მოგწონს კეთილგანწყობილი უნდა იყო, რომ საერთო საქმე არ დაზიანდეს. ის ამას ახერხებდა. მღვდელს შეუძლია ბევრად უფრო თავისუფლად გამოხატოს თავისი პოლიტიკური შეხედულებები, პატრიარქი შეზღუდულია. აბა, რთული რატომ არის პატრიარქობა? იმიტომ რომ ბევრი ტაბუირებული თემაა და ბევრ რამეზე უნდა იფიქრო“, - უთხრა მიქაელ მთავარანგელოზის ტაძრის წინამძღვარმა, დეკანოზმა ალექსანდრემ (გალდავა) რადიო თავისუფლებას 2023 წელს. - „რუსეთს საქართველოს ორი ეპარქია აქვს ოკუპირებული. ასე ადვილად ვერ დაუწყებ ლანძღვა-გინებას. მას ბევრი ბერკეტი აქვს, რომ ეს ეპარქიები ეკლესიურად ჩამოგაჭრას. ჯერ არ აკეთებს ამას. ულტიმატუმებით დიდი ქვეყნები ლაპარაკობენ. როცა პატარა ქვეყანა ხარ ულტიმატუმებით ვერავის დაელაპარაკები“.
თუმცა ხელისუფლებასა და ეკლესიას შორის დაძაბულობაზე მაინც მეტყველებს ის ფაქტი, რომ ხელისუფლება უსმენდა და უთვალთვალებდა სასულიერო პირებს.
2021 წლის 12 სექტემბერს მედიებმა ანონიმურად მიიღეს დაუცველი ვებსაიტის ბმული, სადაც სასულიერო პირებთან დაკავშირებული ათასობით დოკუმენტი იყო განთავსებული - ტექსტური ფაილები, ვიდეო და აუდიოჩანაწერები, ფოტომასალა. ეს იყო სატელეფონო საუბრების შინაარსები, მიმოწერები სოციალურ ქსელებში, შეხვედრები, პოლიტიკური განწყობები - ამ ყველაფერს, სავარაუდოდ, სუსი წლების განმავლობაში აგროვებდა და აარქივებდა.
საზოგადოების ნაწილი პატრიარქისადმი სკეპტიკურად იყო განწყობილი, თუნდაც იმის გამო, რომ არ ენდობოდნენ იმ სასულიერო პირებს, რომლებიც ეკლესიის სათავეში კომუნისტურ ეპოქაში აღმოჩნდნენ.
„იმ პერიოდის სასულიერო პირები, როგორც წესი, შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის „მზრუნველობის“ ქვეშ იყვნენ... დღეს საპატრიარქოსთან არის დაკავშირებული ყველა ის ძალა, რომელიც იბრძვის დასავლეთის და დემოკრატიული ღირებულების წინააღმდეგ“, - უთხრა თეოლოგმა ბექა მინდიაშვილი რადიო თავისუფლებას 2023 წელს.
ერთ-ერთ ინტერვიუში საქართველოს ყოფილი ცეკას მდივანი და მეორე პრეზიდენტი, ედუარდ შევარდნაძეც ამბობს, რომ საბჭოთა კავშირში არა მარტო რაიკომის მდივნებს და ცეკას მდივნებს ამტკიცებდნენ, არამედ პატრიარქებსაც.
„საბჭოთა სტრუქტურების, არ გავშიფრავ რომელი სტრუქტურების, სურვილი ასეთი იყო, რომ საქართველოში არ უნდა ყოფილიყო ძლიერი კათოლიკოსი. მაშინ ყველაფერი ჩემზე არ იყო დამოკიდებული, მაგრამ რაც ჩემზე იყო, ყველაფერი გავაკეთე იმისათვის, რომ პატრიარქი გამხდარიყო ახალგაზრდა კაცი, განათლებული და თავის ხალხზე თავდავიწყებამდე შეყვარებული“, - თქვა შევარდნაძემ.
2017 წელს პატრიარქმა თავის მოსაყდრედ დაადგინა მიტროპოლიტი შიო (მუჯირი). ბოლო წლებში მისი ჯანმრთელობა თანდათან უარესდებოდა, თუმცა მაინც თითქმის არასდროს აცდენდა წირვას. ლაპარაკიც უჭირდა, მაგრამ ცდილობდა, მრევლისთვის ორიოდე წინადადება ყოველთვის ეთქვა.
ილია მეორე აღდგომის მარხვაში გარდაიცვალა.
თავის ერთ-ერთ ეპისტოლეში ის ამბობს: „განა ნებისმიერ დროში ნებისმიერი აღმსარებლობის პიროვნებამ არ იცოდა და არ იცის, რომ ყოველივე წარმავალია: ახალგაზრდობაც და სილამაზეც, ჯანმრთელობაც და ავადმყოფობაც, სიმდიდრეც და სიღარიბეც, პატივიც, თანამდებობაც და თვით სიცოცხლეც?..“
ფორუმი