თებერვლიდან, ირანის წინააღმდეგ აშშ-ისა და ისრაელის მიერ ომის დაწყებიდანვე, რუსეთმა ვაშინგტონის მოქმედებების მკაცრი დაგმობის პოზიცია დაიკავა. ოფიციალური მოსკოვი მხარეებს მოუწოდებს ცეცხლის დაუყოვნებლივ შეწყვეტისა და სამშვიდობო მოლაპარაკებების დაწყებისკენ. თუმცა, პრაქტიკაში, რუსეთის პრეზიდენტი ვლადიმირ პუტინი იცავს თეირანთან „ფრთხილი პარტნიორობის“ სტრატეგიას, გულდასმით არიდებს თავს ნებისმიერ მკვეთრ მოქმედებას ან განცხადებას, მით უმეტეს - ნებისმიერ აშკარა სამხედრო ჩარევას.
რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ არაერთხელ დაგმო ირანზე ამერიკისა და ისრაელის საჰაერო თავდასხმები და მათ უწოდა შეიარაღებული აგრესია, რამაც შეიძლება „მთელი ახლო აღმოსავლეთი ქაოსში ჩაძიროს“. გაეროში რუსეთის მუდმივმა წარმომადგენელმა, ვასილინებენზიამ, აშშ-ისა და ისრაელისგან არაერთხელ მოითხოვა სამხედრო მოქმედებების დაუყოვნებლივ შეწყვეტა. ჯერ კიდევ 9 მარტს, თვეების განმავლობაში პირველ სატელეფონო საუბარში, ვლადიმირ პუტინმა პირადად შესთავაზა დონალდ ტრამპს ომის რაც შეიძლება სწრაფად დასრულების საკუთარი ვარიანტები და გადაწყვიტა, ეკისრა ახლო აღმოსავლეთში მედიატორის როლი, რაზეც ადრე მრავალი სხვა რეგიონული ლიდერი აცხადებდა პრეტენზიას.
7 აპრილს საღამოს რუსეთმა და ჩინეთმა ვეტოს უფლება გამოიყენეს და დაბლოკეს გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციაჰორმუზისსრუტის განბლოკვის ზომების შესახებ, რომელიც კატარმა, ბაჰრეინმა და სპარსეთის ყურის სხვა სახელმწიფოებმა მოამზადეს. რეზოლუციის პირველი ვერსია გვთავაზობდა არხში ნავიგაციის თავისუფლების დაცვას „ყველა საჭირო საშუალებით“, მათ შორის სამხედრო ზომებით. ხოლო ტექსტის საბოლოო ვერსიაში მკაცრად არის რეკომენდებული „თავდაცვითი ძალისხმევის კოორდინაცია უსაფრთხო ნავიგაციის უზრუნველსაყოფად“. „რამდენადაც უნდა ეცადათ ავტორებს ტექსტის განზოგადებას, უცვლელი რჩებოდა მისი არსი - აგრესიული ქმედებების გაგრძელებისა და შემდგომი ესკალაციისთვისკარტ-ბლანშის მიცემა... ასეთი დოკუმენტის მიღება, რომელიც უგულებელყოფს სიტუაციის ფართო კონტექსტს, კიდევ უფრო მეტად მოახდენდა ირანთან დაპირისპირებას, რომელიც ისედაც ყოველდღიურად განიცდის ამერიკა-ისრაელის თავდასხმებს“, განაცხადა გაეროში რუსეთის მუდმივმა წარმომადგენელმა ვასილინებენზიამ.
კრემლი მრავალი წლის განმავლობაში უწოდებდა ირანის რეჟიმს თავის მნიშვნელოვან მოკავშირეს დასავლეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში და მასთან სხვადასხვა სტრატეგიულ შეთანხმებას აფორმებდა, მათ შორის ისეთებს, რომლებიც მიზნად ისახავდა დასავლეთის სანქციების გვერდის ავლას და ახალი იარაღის შექმნაზე ერთობლივ მუშაობას. რუსეთსა და ირანს შორის სამხედრო თანამშრომლობა კიდევ უფრო გაძლიერდა სირიის ომის დროს, სადაც ორივე ქვეყანა დიქტატორბაშარალ-ასადს უჭერდა მხარს მის დამხობამდე 2024 წლის დეკემბერში.
2025 წლის 17 იანვარს ირანის პრეზიდენტმასუდფეზეშქიანის კრემლში ვიზიტის დროს რუსეთმა და ირანმა ხელი მოაწერეს სტრატეგიული პარტნიორობის ყოვლისმომცველ ახალ ხელშეკრულებას, რომელმაც გააღრმავა მათი თავდაცვითი კავშირები, თუმცა, ის არ მოიცავს პუნქტს სამხედრო თავდასხმის შემთხვევაში ურთიერთდაცვის შესახებ. გარდა ამისა, მოსკოვსა და თეირანს შორის 2001 წლიდან მოქმედებს „ირანის ისლამურ რესპუბლიკასა და რუსეთის ფედერაციას შორის ურთიერთობის საფუძვლებისა და თანამშრომლობის პრინციპების შესახებ შეთანხმება“. თავდაპირველად ის 10 წელზე იყო გათვლილი, მაგრამ შემდგომში სამჯერ გაგრძელდა ხუთწლიანი ვადით, ბოლოს - 2021 წელს.
სხვადასხვა ინფორმაციით, ჯერჯერობით რუსეთი ირანს მხარს უჭერს აშშ-ის სამხედრო პოზიციების შესახებ სადაზვერვო მონაცემებით და უზრუნველყოფს თანამგზავრული ფოტოებითა და დრონების ტექნოლოგიით. თუმცა, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ოფიციალურად უარყო ეს ინფორმაცია 2026 წლის 1 აპრილით დათარიღებულ განცხადებაში.
თუმცა, მარტის დასაწყისში, თავად დონალდ ტრამპმა, რომელმაც კომენტარი გააკეთა აშშ-ის სადაზვერვო სააგენტოების ეჭვებზე ამ ომში რუსეთის შესაძლო როლის შესახებ, Fox News-თან ინტერვიუში ერთობ გულგრილად აღიარა, რომ ეს შესაძლებელია. წამყვანმა აშშ-ის პრეზიდენტს ჰკითხა, იღებს თუ არა ირანი დახმარებას პუტინისგან, რაზეც დონალდ ტრამპმა უპასუხა: „ვფიქრობ, ის შეიძლება ცოტათი დაეხმაროს მათ, დიახ, ალბათ, და ის ალბათ ფიქრობს, რომ ჩვენ ვეხმარებით უკრაინას. და ჩვენ მართლაც ვეხმარებით და მან [პუტინმა] ეს აღნიშნა და ჩინეთიც იმავეს იტყოდა. გულწრფელად რომ ვთქვათ, არსებითად ისინი ზუსტად იმავეს აკეთებენ, რასაც ჩვენ“.
არაერთი წყარო ირწმუნება, რომ ირანის საჰაერო თავდაცვის სისტემამ რუსული წარმოების რაღაც რაკეტა (ზოგიერთი ცნობით, მისი სიჩქარე 2,8 მახია) გამოიყენა ამერიკული F-15E Strike Eagle გამანადგურებლის წინააღმდეგ, რომელიც 3 აპრილს ჩამოადგეს ირანის ტერიტორიაზე.
რუსეთის მხრიდან ირანის შესაძლო სამხედრო მხარდაჭერა
ძირითადი რუსული სისტემები, რომლებიც, მედიისა და ექსპერტების აზრით, ქმნის ირანის „საჰაერო თავდაცვის ფარს“:
S-400 „ტრიუმფი“
მიუხედავად იმისა, რომ ირანის S-400-ის 2026 წლის დასაწყისისთვის სრულად ექსპლუატაციაში გაშვების ოფიციალური დადასტურება არ არსებობს, ბევრი ანალიტიკოსი ირანის საჰაერო თავდაცვის ეფექტიანობის ზრდას მიაწერს მოსკოვის მიერ ამ სისტემების ან მათი ცალკეული კომპონენტების (რადარების) საიდუმლო მიწოდებას. S-400-ს შეუძლია სამიზნეების განადგურება 400 კილომეტრამდე მანძილზე და 30 კილომეტრამდე სიმაღლეზე. მისი რადარები შემცირებული ხილვადობის თვითმფრინავებს გაცილებით უკეთესად ხედავს, ვიდრე წინა თაობის სისტემები.
S-300 (S-300PMU-2 „ფავორიტის“ მოდიფიკაცია)
ეს არის ირანის შორ მანძილზე მოქმედი საჰაერო თავდაცვის სისტემის ბირთვი, რომელიც რუსეთმა მას ოფიციალურად მიაწოდა ჯერ კიდევ 2016 წელს. ეს სისტემები იცავს უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ ობიექტებს (თეირანს,ნათანზისადაბუშერისბირთვულ ცენტრებს). ისინი ინტეგრირებულია ერთიან სამეთაურო და საკონტროლო ქსელში, რაც ირანელებს საშუალებას აძლევს, სწრაფად გაანაწილონ სამიზნეები.
„პანცირ-S1“
საჰაერო თავდაცვის რაკეტებისა და ქვემეხების სისტემა „პანცირ-S1“ გამოიყენება თავად S-300/S-400 კომპლექსების დასაცავად მაღალი სიზუსტის მართვადი საბრძოლო მასალისა და ფრთოსანი რაკეტებისგან. სწორედ „პანცირები“ წარმოადგენს უდიდეს საფრთხეს დაბალ სიმაღლეზე მფრენი სამიზნეებისა და დრონებისთვის, რომლებსაც აშშ იყენებს ირანის საჰაერო თავდაცვის ჩასახშობად.
რადიოსალოკაციო სისტემა „რეზონანს-NE“ და „ნებო-M“
რუსული რადარები, რომლებიც მოქმედებს მეტრულ დიაპაზონში. ეს რადარები სპეციალიზებულია „უჩინმაჩინი“ თვითმფრინავების (მაგალითად, ამერიკული F-35-ისა და F-22-ის) აღმოჩენაზე. ითვლება, რომ რუსული რადარები ირანულ თვითმფრინავებს საშუალებას აძლევს მიიღონ სამიზნე ინფორმაცია დიდი ხნით ადრე, ვიდრე ამერიკული თვითმფრინავები თავიანთი რაკეტების გაშვების დიაპაზონში შედიან.
გარდა ამისა, ირანის ბევრი საჰაერო თავდაცვის კომპლექსი, ისეთები, როგორებიცაა „ბავარ-373“ და „ხორდად-15“, ასევე წარმოადგენს რუსული ტექნოლოგიების ძირეულ მოდერნიზაციას ან შემუშავდა რუსი სამხედრო სპეციალისტების კონსულტაციური მხარდაჭერით. ეს ხსნის, თუ რატომ აღმოჩნდა ირანის საჰაერო თავდაცვა უფრო მდგრადი, ვიდრე ვაშინგტონი ვარაუდობდა, თუნდაც ისეთი გამანადგურებელი-ბომბდამშენების უახლესი თაობის წინააღმდეგ, როგორიცაა F-15E Strike Eagle, რომელიც „4++“ თაობას მიეკუთვნება.
ექსპერტებისთვის მთავარი კითხვა ახლა არის, გადასცა თუ არა რუსეთმა ირანს არა მხოლოდ S-400 სისტემები, არამედ ამ სისტემებისთვის განკუთვნილი უახლესი 40N6E სერიის რაკეტებიც, რომლებსაც აქვს მოქმედების უკიდურესად შორი რადიუსი და ავტომატური დამიზნების აქტიური ქობინი (ამით შეიძლება აიხსნებოდეს ამერიკული F-15E-ის ჩამოგდება ირანის ღრმა ზურგში).
როგორ რეაგირებს ირანი რუსეთის მოქმედებებზე?
აშშ-ისა და ისრაელის მიერ ოპერაცია „ეპიკური მრისხანების“ დაწყების შემდეგ მოსკოვის მიმართ ირანელი ლიდერების რიტორიკა უფრო ემოციური და წინააღმდეგობრივი გახდა. მარტში ბევრმა ირანელმა ოფიციალურმა პირმა კიდევ ერთხელ გაიმეორა, რომ რუსეთის მხრიდან დახმარება „საიდუმლო არ არის“ და ის მრავალი მიმართულებით ხორციელდება.
26 მარტსმასუდფეზექიანმათავის ანგარიშზე სოცქსელ X-ში ვლადიმირ პუტინს რუსულ ენაზე გადაუხადა მადლობა მხარდაჭერისთვის:
თუმცა, საჯარო მადლობასთან ერთად, მედიაში გავრცელდა ინფორმაცია თეირანის უკმაყოფილების შესახებ „სამოკავშირეო ლოიალობის“ ნაკლებობის გამო. უთანხმოების ძირითადი მიზეზები იყო:
იარაღის მიწოდების შეფერხებები
ირანელმა ოფიციალურმა პირებმა ღიად გამოთქვეს იმედგაცრუება რუსეთის მიერ Su-35 გამანადგურებლებისა და S-400 საჰაერო თავდაცვის სისტემების მიწოდების შეფერხების გამო. ისრაელისა და შეერთებული შტატების პირდაპირი თავდასხმების ფონზე ეს შეფერხებები თეირანისთვის კრიტიკული აღმოჩნდა.
საჯაროდ გამიჯვნა
თეირანი აღაშფოთა კრემლის განცხადებამ, რომ ირანს „სამხედრო დახმარება არ უთხოვია“. ირანულმა მედიამ ამ მტკიცებას „ტყუილი“ უწოდა და შეაფასა, როგორც მოსკოვის მცდელობა, თავიდან აიცილოს დასავლეთთან პირდაპირი შეჯახება თავისი მოკავშირის ინტერესების ხარჯზე.
ისრაელის დაგმობაზე უარი
მიუხედავად იმისა, რომ გაეროში რუსეთმა ირანს რიტორიკული მხარდაჭერა გაუწია, ირანის ზოგიერთი მაღალი თანამდებობის პირი მიიჩნევს, რომ მან არ გადადგა გადამწყვეტი ნაბიჯები ისრაელის შესაკავებლად სირიასა და ლიბანში - რაც თეირანში აღიქვეს ახლო აღმოსავლეთში ირანის მარიონეტული ძალების დასუსტებაზე მოსკოვის უსიტყვო თანხმობად.
ეკონომიკური პრაგმატიზმი
ირანი უკმაყოფილოა იმით, რომ რუსეთი აგრძელებს მასთან კონკურენციას ნავთობის „რუხ“ ბაზრებზე, ფასების დემპინგით და აზიაში მყიდველების გადაბირებით, რაც ირანს ომის დროს საჭირო სახსრების გარეშე ტოვებს.
ამრიგად, ირანი მოსკოვის საქციელს განიხილავს, როგორც მცდელობას, განზე დარჩეს და საკუთარი როლი შეასრულოს ომში, მაშინ როდესაც თავად თეირანი „ყოვლისმომცველი პარტნიორობიდან“ მოელოდა სრულფასოვან სამხედრო ალიანსს.
კიდევ რას შეიძლება გეგმავდეს კრემლი
ერთ თვეზე მეტია, კრემლში დახურულ თათბირებზე განიხილება ნავთობის გლობალური ფასების ზრდის გამოყენებისა და დასავლეთის ყურადღების უკრაინიდან ახლო აღმოსავლეთზე გადართვის აუცილებლობა, რაც პირდაპირ კავშირშია ახლო აღმოსავლეთში ახალ მასშტაბურ საბრძოლო მოქმედებებთან. ირანთან აშშ-ის ომი რუსეთისთვის, შეიძლება ითქვას, ნამდვილი საჩუქარი იყო - სხვადასხვა შეფასებით, ნავთობის ფასების ზრდამ (ბარელზე 120-150 დოლარამდე) და აშშ-ის სანქციების შემსუბუქებამ (ფასების შესამცირებლად) რუსეთის ბიუჯეტში დამატებით 45-151 მილიარდი დოლარი შეიტანა.
ვლადიმირ პუტინმა დაიწყო ირანის კრიზისის გამოყენება შეერთებული შტატების წინააღმდეგ ბერკეტად. კერძოდ, რუსეთმა, როგორც იტყობინებიან, თეირანისთვის სადაზვერვო ინფორმაციის გაზიარების შეწყვეტის პირობები წამოაყენა სხვა საკითხებზე დათმობების სანაცვლოდ (სავარაუდოდ, უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიან შეჭრასთან დაკავშირებულ საკითხებზე). ირანთან დაპირისპირებამ შეერთებული შტატები აიძულა, ევროპიდან ახლო აღმოსავლეთში გადაეტანა მნიშვნელოვანი სამხედრო და ფინანსური რესურსები, რამაც ირიბად შეცვალა ძალთა თანაფარდობა უკრაინასთან რუსეთის ომში.
ამ ომმა ასევე უდავოდ დააჩქარა რუსეთისა და ირანის სატრანსპორტო და ეკონომიკური ინტეგრაცია. ისეთი ერთობლივი პროექტები, როგორიცაა „ასტარა-რეშტი-ყაზვინის“ ნავთობსადენი, მოსკოვისა და თეირანისთვის სტრატეგიულ ინსტრუმენტებად იქცა სანქციების გვერდის ავლისა და დასავლეთისა და შეერთებული შტატების კონტროლის მიღმა ალტერნატიული სავაჭრო დერეფნების შესაქმნელად.
„ასტარა-რეშტი-ყაზვინის“ რკინიგზა წარმოადგენს რუსეთ-ირანის გიგანტური ჩრდილოეთ-სამხრეთის სავაჭრო და სატრანსპორტო დერეფნის (INSTC) დასავლეთის განშტოების მნიშვნელოვან შესავსებ რგოლს. დერეფანი არის 7200-კილომეტრიანი მულტიმოდალური მარშრუტი, რომელიც სანქტ-პეტერბურგს ირანის ტერიტორიის გავლით აკავშირებს ინდოეთის პორტებთან (ძირითადად მუმბაისთან).
მიუხედავად აშშ-ისა და ისრაელის მიმდინარე საჰაერო დარტყმებისა, რუსეთმა და ირანმა 2026 წლის 1 აპრილს დაიწყეს ამ მონაკვეთზე მშენებლობის აქტიური ფაზა. მოსკოვის თქმით, პროექტი შესაძლებელს გახდის ბალტიის ზღვიდან სპარსეთის ყურემდე „უწყვეტი სარკინიგზო კავშირის“ შექმნას.
2026 წლის მარტიდან რუსეთს ირანიდან გარკვეული საქონლის იმპორტის შეფერხებები აქვს სამხედრო მოქმედებებისა და სანქციების გამო. თუმცა, ირანმა ოფიციალურად მისცა რუსულ გემებს სტრატეგიულად მნიშვნელოვანიჰორმუზისსრუტის ტრანზიტის უფლება, რომელიც კრიტიკულია INSTC-ის დერეფნის საზღვაო მონაკვეთისთვის.