ბერლინის სამწერლო რეზიდენციაში (LCB) ჩაწერილ ამ ინტერვიუში მაქსიმ ზნაკი გვიყვება ციხეში გატარებულ წლებზე, გულშემატკივრებისგან მიღებულ ათასობით წერილზე, ციხეში ყოფნისას დაწერილს წიგნზე, რომელიც გერმანულმა გამომცემლობა Suhrkamp-მა ჯერ კიდევ საკანში მყოფს გამოუცა, მოულოდნელ გათავისუფლებაზე, დევნილობასა და საქართველოსა და ბელარუსის პოლიტიკური რეალობების პარალელებზე.
რადიო თავისუფლება: სალამი, მაქსიმ, როგორ ხართ? ხუთწლიანი პატიმრობის და სრული იზოლაციის შემდეგ, როგორი შეგრძნებაა აქ, ბერლინის სამწერლო რეზიდენციაში ყოფნა?
მაქსიმ ზნაკი: ნორმალურად ვარ, ყოველ დღე უფრო უკეთესად. დიახ, აქ ყოფნა ცოტა უცნაურია, რადგან ციხეში მე დიდხანს ვიყავი სრულ საინფორმაციო ვაკუუმში, ე.წ. incommunicado რეჟიმში, - გარე სამყაროსთან აბსოლუტური კონტაქტის გარეშე და ახლა პირიქით ვარ, ადამიანებთან კომუნიკაციის ზედოზირება მაქვს, მაგრამ ჯერ არ დავღლილვარ, ჯერ მომწონს კიდეც ეს. მეუბნებიან, რომ ეს მალე გამივლის და დიდი სევდის დრო დადგება, თუმცა ჯერჯერობით ეს ასე არ არის.
რადიო თავისუფლება: სევდა - რის გამო?
მაქსიმ ზნაკი: როგორც მეუბნებიან, ეს ემიგრაციით გამოწვეული, ბელარუსისგან შორს ყოფნის სევდაა. ამბობენ, რომ ეს სიმძიმე ახლავს ასე ყოფნას და ნელ-ნელა მოდის სინანული, დეპრესია, მაგრამ იმედი მაქვს, რომ როგორმე ამას ავირიდებ თავიდან.
რადიო თავისუფლება: ციხე, გამოძევება და ემიგრაციაში ცხოვრება და მანამდე თქვენი კარიერა, ბრძოლა - ეს ორი სხვადასხვა ცხოვრებაა, არა?
მაქსიმ ზნაკი: მგონი, უფრო სამი, რადგან ციხე კიდევ ცალკე ცხოვრება იყო ჩემთვის. მანამდე მე იურისტი და ადვოკატი ვიყავი, პროტესტის დროს სამოქალაქო აქტივისტი და ეს კიდევ სულ სხვა ეტაპი იყო ჩემი ცხოვრებისა, როცა ვცდილობდით დიდი რამეების შეცვლას. ახლა კი, საერთოდ ახალი ცხოვრება დაიწყო, არ ვიცი რა იქნება და ერთ ან ორ წელში საერთოდ სად აღმოვჩნდები.
მაქსიმ ზნაკი ცნობილი ბელარუსელი იურისტი, მწერალი და ყოფილი პოლიტპატიმარია. 2020 წელს, ბელარუსის მასშტაბური საპროტესტო აქციების დროს, იგი საპრეზიდენტო კანდიდატ ვიქტორ ბაბარიკას საარჩევნო შტაბის იურისტი და ოპოზიციის საკოორდინაციო საბჭოს წევრი იყო, ასევე იცავდა პროტესტის ერთ-ერთი ლიდერის, მარია კოლესნიკოვას ინტერესებს.
რადიო თავისუფლება: როგორ აღწერდით თქვენს ამ სამ, განსხვავებულ ცხოვრებას?
მაქსიმ ზნაკი: ყველა თავისებურად საინტერესო იყო და გამოწვევებით სავსე. ციხეც კი. და ალბათ, მაგიტომაც გადავრჩი იქ. მაინც ვცდილობ, უკეთესი მხარე დავინახო ყველაფრის.
რადიო თავისუფლება: მაგალითად, ის, რომ “ზეკამერონი” ციხეში დაიწერა? მაშინ, ამ წიგნზე გკითხავთ - ერთგვარ “ციხის დღიურებზე”, რომელიც ძალიან ცნობილმა გერმანულმა გამომცემლობა “ზურკამპმა” გამოსცა - ამ წიგნის წერა ციხეში თქვენთვის თერაპია უფრო იყო თუ წინააღმდეგობის ერთადერთი შესაძლებელი გზა?
მაქსიმ ზნაკი: თავიდან ეს უბრალოდ მცდელობა იყო, რომ მსოფლიოსთვის მომეყოლა რა ხდება “შიგნით”, მაგრამ ამას ვერ აჩვენებ მხოლოდ იმის აღწერით, რაც ხდება შენს გარშემო საკანში ან შენს ფიქრებში. ამიტომ, ვიფიქრე, რომ ამის ჩვენების საუკეთესო ფორმა, სწორედ ამ დოკუმენტური მოთხრობების დაწერა იქნებოდა. თან, პირდაპირი აღწერა - რა ხდებოდა ჩემს გარშემო, ჩემს საკანში, საერთოდ აკრძალული იყო და მოთხრობის ფორმა ამიტომ გამოვიყენე. ამასაც მიკრძალავდნენ, თუმცა მე მაინც არ გავჩერებულვარ და ვაგრძელებდი ამ სტილში, იუმორით და თან სევდით წერას არც ისე სასაცილო ამბებზე.
რადიო თავისუფლება: მანამდე მხატვრული ტექსტი დაგიწერიათ?
მაქსიმ ზნაკი: არასოდეს. მე ადვოკატი ვიყავი და მხოლოდ იურიდიული ტექსტების წერის გამოცდილება მქონდა. ერთ-ერთ გამოცემაში იბეჭდებოდა ჩემი საავტორო სვეტი, იურიდიულ საკითხებზე, თუმცა იქაც ვცდილობდი, სეროზულ თემებზე იუმორით და თან, გასაგებად მეწერა. თუმცა ჩემი სიმღერებისთვის, რომლებსაც მე ვასრულებ, ტექსტებს თავად ვწერ ხოლმე და ალბათ, ესეც დამეხმარა. თან, წერა მეხმარებოდა, რომ გონებით სხვაგან მემოგზაურა და ცოტა ხნით მაინც ციხეში არ ვყოფილიყავი. ეს პროცესი მომწონდა და მეხმარებოდა.
2020 წლის სექტემბერში ზნაკი მარია კოლესნიკოვასთან ერთად დააკავეს. 2021 წლის 6 სექტემბერს დახურულ სასამართლო პროცესზე მას 10 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს გაძლიერებული რეჟიმის კოლონიაში. მას ბრალი ედებოდა ეროვნული უსაფრთხოების დაზიანებისკენ მიმართულ მოწოდებებში, სახელმწიფო ხელისუფლების ხელში ჩაგდების შეთქმულებასა და „ექსტრემისტული ფორმირების შექმნაში. ბელარუსის ხელისუფლებამ იგი შეიყვანა როგორც „ტერორისტულ“, ისე „ექსტრემისტულ საქმიანობაში ჩართულ პირთა“ სიაში.
რადიო თავისუფლება: თქვენ თქვით, რომ ციხეში ყოფნისას, ჯამში, ხუთი ათასი გვერდი მაინც დაწერეთ. როგორი იყო ეს პროცესი? როგორ წერდით?
მაქსიმ ზნაკი: “ზეკამერონს” ერთ 96 ფურცლიან რვეულში ვწერდი - თითო მოთხრობას (კრებულში სულ 100-მდე მოკლე მოთხრობაა) 15-20 წუთი ვუნდებოდი და მხოლოდ ერთ ფურცელს ვიყენებდი ერთი მოთხრობისთვის. და ამ შეზღუდვამ შექმნა გარკვეულწილად ამ ტექსტების სტილიც - მოკლე წინადადებებიანი და ძალიან კონკრეტული.
რადიო თავისუფლება: მოგწონთ თქვენი ეს, ახალი, მწერლის ამპლუა?
მაქსიმ ზნაკი: კი, რადგან ხალხს მწერლები უფრო ესიმპათიურება და უყვარს, ვიდრე ადვოკატები, თუმცა ცხადია, ამ პროფესიით, ევროპაში ვერ ვიცხოვრებ. უბრალოდ, ახლა ამ შესაძლებლობასაც მაქსიმალურად ვიყენებ. თუმცა, ვერც წარმოვიდგენდი, რომ საერთოდ, ეს ტექსტები ციხის კედლებიდან გააღწევდა და მითუმეტეს, “ზურკამპის” ხელში მოხვდებოდა, რადგან მანამდე, რასაც ციხიდან ვაგზავნიდი, სამართლის საკითხებთან დაკავშირებულ ხელნაწერებს, ყველაფერი ქრებოდა და იკარგებოდა. სხვა ტექსტებიც, რასაც ვგზავნიდი ციხიდან, უკვალოდ ქრებოდა. ისევე, როგორც წერილები. ამ ტექსტმა კი გააღწია და გამომცემლობამდეც მივიდა.
რადიო თავისუფლება: ციხეში სიმღერებსაც წერდით?
მაქსიმ ზნაკი: კი, ძირითადად დაბალ ხმაზე ვმღეროდი და გონებაში ვწერდი. თხუთმეტზე მეტი სიმღერა დავწერე ასე, ინსტრუმენტის გარეშე. ფურცელზე ვინიშნავდი ხოლმე ინტერვალებს, თუმცა ესეც ჩამომართვეს ციხეში. მაგრამ როცა გიტარის ხელში დაჭერის შესაძლებლობა მომეცა, ყველა სიმღერა დავუკარი. მახსოვდა… თუმცა ყველაფერს მართმევდნენ. ასე ჩამომართვეს, მაგალითად ჩემი პირველი რომანიც, რომელსაც ჩემს ნივთებში ვინახავდი.
რადიო თავისუფლება: ციხეში როგორ პირობებში იყავით, როგორი იყო თქვენი საკანი?
მაქსიმ ზნაკი: ჯამში, დაახლოებით ნახევარი წელი “კარცერში” გავატარე - ეს არის 2/3-ზე მეტრის საკანი, სადაც არის კედელზე მიმაგრებული, გადმოსაწევი რკინის საწოლი, რომელზე დაწოლაც მხოლოდ ღამით შეგიძლია - დღის განმავლობაში იქ ვერ წამოწვები. ეს რომ გააკეთო, დაგსჯიან. მხოლოდ პატარა მაგიდა და სკამი გაქვს, მეტი არაფერი. ოღონდ ვერც იქ ჩამოჯდები და დახუჭავ თვალებს, რადგან შეიძლება ეგეც ძილში ჩაგითვალონ და დამატებითი სასჯელი დაგიმატონ.
უნდა იჯდე ან იარო საკანში. რაც შეეხება ჩვეულებრივ საკანს, იქ ის განსხვავება იყო, რომ წერა შემეძლო. ხანდახან მყავდა თანამესაკნე, თუმცა ყველა კრიმინალური წარსულით. მკვლელები, ქურდები… ცხადია, იქ შენ ვერ ირჩევ თანამესაკნეს. არც ეს იყო მარტივი. ვგრძნობდი, რომ იცოდნენ ვინ ვიყავი და იქ რატომ ვიჯექი, ეს ინფორმაცია, სავარაუდოდ, მათ ციხის ადმინისტრაციისგან ჰქონდათ და ჩემს ფსიქოლოგიურ მდგომარეობასაც “ტესტავდნენ”, თუმცა საბედნიეროდ, კონფლიქტი არ მომსვლია არავისთან.
რადიო თავისუფლება: თქვენ დიდი ხნის განმავლობაში არც დარეკვის, არც წერილებს გაგზავნის და მიღების ან პაემნის უფლება გქონდათ
მაქსიმ ზნაკი: დიახ. ასე იყო. არც ფულის მიღების და ჩემით რამის შეძენის უფლება მქონდა საპატიმროს მაღაზიაში. თუმცა ყველაზე მეტად რაც მჭირდებოდა, ფურცელი და კალამი იყო და მაგას ვშოულობდი.
რადიო თავისუფლება: თუმცა, აკრძალვამდე, როგორც ვიცი, ძალიან ბევრ წერილს იღებდით გულშემატკივრებისგან.
მაქსიმ ზნაკი: კი, სანამ წიგნის წერას დავიწყებდი, მანამდე წერილების მწერალი ვიყავი ციხეში. 2020-2021 წლებში უამრავი ბელარუსელი მწერდა. სავსე მქონდა ბლოკნოტი ამ ხალხის მისამართებით. და ჩემთვის ერთ-ერთი ყველაზე მტკივნეული გადაწყვეტილება ამ ბლოკნოტის განადგურება იყო, რადგან დაიწყეს იმ ხალხის დაპატიმრება, ვინც მე მწერდა.
აბსოლუტურად ყველას ვპასუხობდი. 6500 წერილი მივიღე და 7500 პასუხი დავაბრუნე… ბევრი პასუხი უკან არც დამბრუნებია, რადგან ჩემამდე ყველა წერილი არც მოდიოდა. თუმცა, ჯამში, ეს წერილები ძალიან დიდ ძალას მაძლევდა. ზოგი ღია ბარათებს მიგზავნიდა და მერე მე სხვა ღია ბარათით ვპასუხობდი - ეს ერთგვარ თამაშად იქცა. ვიღაც თუ რამეს მომწერდა საფრანგეთის შესახებ, მე ნოტრდამის ღია ბარათს ვუგზავნიდი… ან თუ ვინმე რამეს მომწერდა ზღვაზე, მე შუქურას ღია ბარათს ვუბრუნებდი. მიგზავნიდნენ ლექსებს, ზოგი კორეულ ანბანს მასწავლიდა, ზოგი რამე თამაშს. ეს საოცარი მხარდაჭერა იყო, რაც იქ გვაძლებინებდა.
რადიო თავისუფლება: ყველაზე მეტად რა გაკლდათ ან გენატრებოდათ ციხეში ყოველდღიური ცხოვრებიდან? მარტივ რამეებზე გეკითხებით, ცხელი შხაპი ან კარის შიგნიდან ჩაკეტვის შესაძლებლობა ან გასეირნება ან სხვა რამ. რა იყო ასეთი?
მაქსიმ ზნაკი: მაინც ადამიანები გენატრება ყველაზე მეტად, ცხადია. თუმცა, ჩემთვის, როგორც სპორტით დაკავებული ადამიანისთვის, ვინც დარბის, ველოსიპედს ატარებს, ცურავს, ძალიან რთული იყო ამის გარეშე. თუმცა, რამდენიმე თვეში ამასაც ეჩვევი და ძლებ.
რადიო თავისუფლება: და ბედნიერს რა გხდის ციხეში? არის რამე ეგეთი?
მაქსიმ ზნაკი: არის კი, პატარა სიხარულები. მაგალითად, კარგი წერილის მიღება. შენს ადვოკატთან შეხვედრა - ჩემს შემთხვევაში, ჩემი მეუღლე იყო ერთ-ერთი ადვოკატი და ყოველთვის მაბედნიერებდა მასთან შეხვედრა. ხანდახან ნათესავებისგან მიღებული რამე გემრიელი საჭმელიც გაბედნიერებს… ერთხელ, მახსოვს, კრუასანიც კი გამოგვიგზავნეს ორაგულით. რადგან სხვა არაფერი დაგრჩენია ლოდინის გარდა, აუცილებლად რამე უნდა გამონახო, რაც ცოტათი მაინც გაგაბედნიერებს.
რადიო თავისუფლება: პატიმრებისგან ასევე მსმენია, რომ ნივთები იძენს დამატებით დატვირთვას ციხეში და ზოგიერთი ნივთი თილისმადაც იქცევა. თქვენ თუ გქონდათ ასეთი ნივთი?
მაქსიმ ზნაკი: ალბათ, მაინც კალმისტარი, რადგან ერთი კალმის ქონის უფლება მქონდა და დღის ბოლოს ის უკვე დაცლილი იყო ხოლმე. თუმცა, ვახერხებდი, რომ რამდენიმე კალამი მქონოდა და ეს იყო ის აკრძალული და სიმბოლური ნივთიც, რაც მე გამაჩნდა და მეძვირფასებოდა. და ცხადია, ჩემი უახლოესი ადამიანების რამდენიმე ფოტო.
რადიო თავისუფლება: ციხეში ყოფნის ამ ხუთი წლის განმავლობაში რომელი იყო ყველაზე მძიმე დღე, როცა ყველაფრის იმედი გადაგეწურათ და თუ ყოფილა ასეთი დღე/დღეები, რით უმკლავდებოდით მას?
მაქსიმ ზნაკი: ერთ-ერთი მძიმე დღე, ალბათ, მაინც ის დღე იყო, 6500 წერილის ადრესატის მისამართების წიგნაკი რომ გავანადგურე, მაგრამ ყველაზე სასოწარკვეთილი ვიყავი მაშინ, როცა გავიგეთ, რომ რუსეთი უკრაინაში შეიჭრა. ვერ ვიფიქრებდი, რომ ამას გაბედავდნენ. გარდა იმისა, რომ თავად ომის დაწყების ცნობა იყო კატასტროფული და უკრაინის გამო ვდარდობდით, იმასაც ვიაზრებდით, რომ ჩვენც, ბელარუსელ პოლიტპატიმრებს აღარ გვქონდა გათავისუფლების არანაირი შანსი. და ამას ემატებოდა სრული იზოლაციის წლები. დანარჩენ დროს, მე არ მქონდა ხანგრძლივი პაემნის უფლება ოჯახის წევრებთან და შემეძლო მხოლოდ 10 წუთით დარეკვა 2 კვირაში ერთხელ.
2025 წლის დეკემბერში, აშშ-ის პრეზიდენტთან (დონალდ ტრამპთან) მიღწეული შეთანხმების შემდეგ, ალიაქსანდრ ლუკაშენკამ 123 პოლიტპატიმარი შეიწყალა, რომელთა შორის მაქსიმ ზნაკიც აღმოჩნდა.
რადიო თავისუფლება: ის დღე როგორ გახსენდებათ, როცა მოულოდნელად გითხრეს, რომ თავისუფალი იყავით? წინასწარ იცოდით რამე? და რა მოხდა იმ დღეს?
მაქსიმ ზნაკი: არა, არაფერი ვიცოდით. ღამის სამის ნახევარზე შემოვიდნენ საკანში და ჩემს თანამესაკნეს ეგონა, რომ მოგვკლავდნენ. ეს პატიმარი სულ რაღაც წინა დღის შემოსული იყო ჩემთან და როცა მკითხა, როდის გადიხარ ციხიდანო, ვუპასუხე ან 2030 წლის 15 სექტემბერს ან სულაც ხვალ-მეთქი - ვიხუმრე. მანაც გაიცინა და დავიძინეთ. შუაღამეს საკნის კარი გაიღო და ექვსი ბადრაგი შემოვიდა. მათ ჩემს თანამესაკნეს უთხრეს: თქვენ, დაიძინეთ, ხოლო თქვენ - მე მომმართეს, - ჩაალაგეთ თქვენი ნივთებიო. ყველაფერი? ვიკითხე მე. კი, ყველაფერიო.
პირდაპირ არ უთქვამთ, რომ თავისუფალი ვიყავი, თუმცა მივხდი, რომ რაღაც ხდებოდა. მერე მე და სხვა პატიმრებიც ნიღბებიან პირებს გადაგვცეს, რომლებსაც არანაირი მაიდენტიფიცირებელი ნიშანი არ ჰქონდათ. თვალები აგვიხვიეს, ხელები ზურგს უკან შეგვიკრეს და მიკროავტობუსებში შეგვყარეს და 14 საათის განმავლობაში სადღაც მივყავდით. ამ დროს არც წყლის დალევა ან ტუალეტში გასვლა არ შეგვეძლო.
რადიო თავისუფლება: ერთმანეთს ვერ ხედავდით და არც ლაპარაკი შეგეძლოთ?
მაქსიმ ზნაკი: არა, არაფერი. იმ დღეს 120 ადამიანი გაათავისუფლეს და ყველას ასე მოექცნენ. რაღაც საქონელი რომ გადაგაქვს, ეგრე გვექცეოდნენ, როგორც უსულო საგნებს და არა ადამიანებს. ბოლოს დაიწყეს შემოწმება და გვარების ამოკითხვა, მოგვხსნეს თავსაბურავები. ერთი გვიღებდა - სავარაუდოდ, ბელარუსელი პროპაგანდისტული ტელევიზიებისთვის და თან გვეკითხებოდა, რატომ არ იცინით? რატომ არ ხართ ბედნიერები?
ჩემთვის არავის უთქვამს ეს, მაგრამ ზოგიერთ ყოფილ პატიმარს ეუბნებოდნენ, ახლა ტყეში წაგიყვანთ და იქ დაგხვრეტთო. ზოგს ეუბნებოდნენ, ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში წაგიყვანთო... ნამდვილად არ იყო სასაცილო. მას მერე რაც გადაგვიღეს, გვითხრეს, რომ თავისუფლები ვიყავით და უკრაინელებს გადაგვცეს. ამის მერე დავინახე უკვე მარია კოლესნიკოვა და სხვები...
რადიო თავისუფლება: ეს სად ხდებოდა, რა ადგილას?
მაქსიმ ზნაკი: ბელარუსისა და უკრაინის საზღვართან, ჩერნიგოვთან ახლოს. ეს ის ადგილია, სადაც სამხედრო ტყვეებს ცვლიან ხოლმე... მახსოვს, იმ ღამით შეტევა იყო, დრონებით უტევდნენ უკრაინას და ჩვენც რამდენჯერმე მოგვიწია თავშესაფარში ჩასვლა. უკრაინელები ძალიან ღელავდნენ, რადგან ისედაც ომში იყვნენ და ჩვენზე პასუხისმგებლობაც დაემატათ. მერე წაგვიყვანეს საავადმყოფოში, სამედიცინო გამოკვლევებზე. რამდენიმე დღეში უკვე პოლონეთის გავლით ლიეტუვაში გადაგვიყვანეს.
რადიო თავისუფლება: იმ მომენტში უკვე ხვდებოდით, რომ შესაძლოა, დიდი ხნით ტოვებდით თქვენს ქვეყანას?
მაქსიმ ზნაკი: ეს თავისთავად მოსალოდნელი იყო, თუმცა, როცა ბელარუს-უკრაინის საზღვარო გადავკვეთეთ, ყველანი, ვინც ავტობუსში ვიყავით, მივხვდით, რომ სამუდამოდ ვტოვებდით ჩვენს ქვეყანას. პოლონეთის საზღვარი რომ გადავკვეთეთ, ზოგი ატირდა კიდეც. ვიღაცამ მიხალ აგინსკის „აგინსკის პოლონეზი“ („მშვიდობით, სამშობლო!) ჩართო... ძალიან სევდიანი წუთები იყო.
ჩემთვის წასვლა უკეთესი იყო ვიდრე ციხეში ყოფნა, მაგრამ პატიმრების ნაწილს გათავისუფლებამდე 2-3 თვე ჰქონდათ დარჩენილი და ახლა იძულებით, სამუდამოდ მოუწიათ ბელარუსის დატოვება. ცხადია, ნაწილს არც მოგვცეს პასპორტები ამის ნაცვლად რაღაც ამობეჭდილი ფურცელი გვეჭირა ხელში, სადაც ეწერა ჩემი სახელი და გვარი და ჩემი ფოტო, ვიღაცის ხელმოწერით. არც თარიღი, არაფერი. ეს იყო ჩემი დოკუმენტი. ახლა მე მაქვს პოლონეთის მიერ გაცემული პასპორტი და მაქვს ლტოლვილის სტატუსი.
რადიო თავისუფლება: თქვენთვის, როგორც იურისტისთვის და ადვოკატისთვის რას ნიშნავს, როცა ამ პროფესიით მუშაობ ქვეყანაში, სადაც კანონი აღარ კანონობს?
მაქსიმ ზნაკი: კოშმარია. მხოლოდ პირადად, როგორც მოქალაქეს კი არ გემუქრება საფრთხე, არამედ, როგორც ამ პროფესიაში მყოფ ადამიანს და პროფესიას. 2020-ში რაც ხდებოდა ბელარუსში, ამას მე „სამართლებრივი დეფოლტი” ვუწოდე. ამ პროცესმა დომინოს პრინციპით იმუშავა ყველა სფეროში. და ამ ფონზე, მე ვიცოდი, რომ ჩემი და მარია კოლესნიკოვას საქმეს სხვების წინააღმდეგაც გამოიყენებდნენ. როცა გამომძიებელი მოვიდა და მითხრა, რამდენიმე კითხვაზე უნდა გვიპასუხოო, მე ვთქვი, რომ არც ერთ მის კითხვას არ ვუპასუხებდი. მაშინ, ხელი მოგვიწერეთ, რომ უარს აცხადებთო, რაზეც ვუპასუხე, რომ არც ამას გააკეთებდი, რადგან ყველაფერს გამოიყენებდნენ უდანაშაულო ხალხის დასასჯელად.
რადიო თავისუფლება: საქართველოში [ხელისუფლების კრიტიკოსებს] ხშირად მოჰყავთ ბელარუსის მაგალითი, იხსენებენ როგორ დასრულდა თქვენთან პროტესტი და ავლებენ პარალელს დღეს საქართველოში არსებულ ვითარებასთან, ამბობენ, რომ საქართველოს “ბელარუსიზაციის” პროცესი დაწყებულია. თქვენი აზრით, რა არის ის ბოლო წერტილი, საიდანაც ავტორიტარიზმისგან თავის დაღწევა უკვე შეუძლებელი ხდება?
მაქსიმ ზნაკი: როცა რეჟიმი ცდილობს რაც შეიძლება მეტი და მეტი ძალაუფლება ჩაიგდოს ხელში, შენ კი ხელში აღარანაირი სამართლებრივი ბერკეტი აღარ გაქვს, რომ ეს შეაჩერო, ალბათ, ეს ნიშნავს, რომ უკან დასაბრუნებელი ყველა წერტილი გადაკვეთილია. მაგალითად, ბელარუსში გვქონდა პრეზიდენტის მიერ გამოცემული ისეთი ბრძანებულებები, რომლებსაც კანონზე უზენაესი სამართლებრივი ძალა გააჩნდა. საკონსტიტუციო სასამართლოში მოსამართლეებს პირდაპირ პრეზიდენტი ან პრეზიდენტის მიერ დანიშნული პირები ნიშნავდნენ. პოლიცია მხოლოდ ერთ ადამიანს ემორჩილებოდა… ყველაფერს მართავდა მხოლოდ ერთი ძალა. თუ ამას ხედავთ, მაშინ ეგ მომენტი გაშვებულია. დანარჩენი მხოლოდ დროის ამბავია.
რადიო თავისუფლება: 2024 წლის მშვიდობიანი საპროტესტო აქციების შემდეგ საქართველოშიც მსჯელობდნენ, რამდენად ეფექტიანია საერთოდ ასეთი გამოსვლები შედეგის მისაღწევად, შეცდომებზეც ბევრს კამათობდნენ და დღესაც არსებობს აზრთა სხვადასხვაობა. თქვენი აზრით, ბელარუსის შემთხვევაში თუ იყო რაიმე შეცდომები დაშვებული პროტესტის შიგნით?
მაქსიმ ზნაკი: ეგ კითხვა მეც ბევრჯერ დამისვამს საკუთარი თავისთვის, განსაკუთრებით სამარტოო საკანში და ამდენი ხნის მერეც არ მაქვს პასუხი, რა შეიძლება იყოს უკეთესი გზა. უკეთესი რეცეპტი. მე ვფიქრობ, რომ ყველაფერი გავაკეთეთ რაც შეგვეძლო და რომ არა რუსეთი და პუტინის მუქარა, რომ ისინი შემოვიდოდნენ ქვეყანაში, შესაძლოა, მოვლენები სხვაგვარად განვითარებულიყო. თუმცა 2022 წელსაც დავრწმუნდით კიდევ ერთხელ რა არის რუსეთი. ვიცით, რომ ისინი არ მოერიდებიან შემოჭრას.
რადიო თავისუფლება: დღეს როგორ ცხოვრობს ბელარუსელი ხალხი - ბელარუსში, ვინც სხვადასხვა მიზეზებით ისევ რჩება ქვეყანაში?
მაქსიმ ზნაკი: ისინი მუდმივი ზეწოლის ქვეშ და დიდ შიშში ცხოვრობენ. ისინი ვერ გამოხატავენ საკუთარ აზრს, ვერ ეცნობიან კონკრეტულ მედიასაშუალებებს, ვერ “ალაიქებენ” იმას, რაც მოსწონთ… პროპაგანდისტული ტელევიზიები სავსეა სიძულვილის ენით. ყოველ წუთს გვიხსენიებენ როგორც მტრებს და ეს პროპაგანდა სულ უფრო ძლიერდება - დაახლოებით ისეთი იარლიყი გვაქვს მოკერებული, როგორც ნაცისტურ ბანაკებში ჰქონდა ებრაელებს ცნობილი ყვითელი ვარსკვლავი. ეს საშიშია, არაფერ კარგამდე ბელარუსის საზოგადოებას ეს არ მიიყვანს.
რადიო თავისუფლება: თუ იცით, აქციების მერე რამდენმა ბელარუსელმა დატოვა ქვეყანა, რამდენი რჩება ციხეში?
მაქსიმ ზნაკი: სხვადასხვა მონაცემით, 2020 წლის შემდეგ, ბელარუსი დატოვა მილიონზე მეტმა ადამიანმა, თუმცა, ევროპული სტრუქტურების მონაცემებით, დადასტურებულად ეს რიცხვი არის 600 000. ოფიციალური მონაცემებით, პოლიტპატიმრების სიაში დაახლოებით 850 ადამიანია, თუმცა, უამრავი ადამიანია დაკავებული, რომელთა განაჩენი ჯერ გამოტანილი არ არის. ხოლო ბევრ პატიმარს, შიშის გამო, საერთოდ არ სურს ჰქონდეს პოლიტპატიმრის სტატუსი.
რადიო თავისუფლება: როგორ ფიქრობთ, თქვენ რა შემთხვევაში შეძლებთ სამშობლოში დაბრუნებას და თუ გეფიქრებათ ამაზე?
მაქსიმ ზნაკი: ცხადია, ძალიან მინდა ბელარუსში დაბრუნება, თუმცა ახლა ეს წარმოუდგენელი მგონია, სანამ სიძულვილის ენა მთავარი საკომუნიკაციო ენაა და სანამ ეს არ შეიცვლება, ვერაფერს შევცვლით. მანამდე კი მირჩევნია დავრჩე თავისუფალ ქვეყანაში, თავისუფალ ადამიანად, მქონდეს გამოხატვის თავისუფლება და ის ვაკეთო, რაც მინდა.
გარანტიაც რომ მომცენ, რომ თუ ჩავალ, არ შემეხებიან, მაგ შემთხვევაშიც, მე აუცილებლად ჩავიდენ რამე „ახალ დანაშაულს“, რადგან სიმართლის ლაპარაკი ბელარუსში - უკვე დანაშაულია. და ვერც როგორც იურისტი ვეღარ ვიმუშავებ იქ, რადგან ბელარუსში კანონი აღარ არსებობს.
რადიო თავისუფლება: ბოლო დრო სიტყვა თავისუფლებამ თუ შეიცვალა თქვენთვის მნიშვნელობა?
მაქსიმ ზნაკი: ერთი, რაც ზუსტად ვიცი, რომ საკანშიც შეიძლება იყო თავისუფალი. იქ შენ არაფერი გაქვს დასაკარგი. იქ ყველაზე თავისუფალი ადამიანი ხარ დედამიწაზე. თავისუფლება პასუხისმგებლობასაც ნიშნავს. თავისუფლება - არსებობა კი არ არის, ის ნიშნავს რაღაცისთვის ცხოვრებას და ეს ყოველთვის რთულია.
PS: მაქსიმ ზნაკის უახლოესი გეგმები ჯერჯერობით ისევ ლიტერატურას უკავშირდება, მალე მისი ახალი წიგნი „კოლონისტები“ გამოვა, რომელიც ისევ ბელარუსის კოლონიებში არსებულ ვითარებაზე მოგვითხრობს.
