არაერთი ლიტერატურული ჯილდოს მფლობელი მიხალ ჰვორეცკი, რომელიც თბილისში ესწრება კონფერენციას "დებატები ევროპაზე", 13 ივნისს, სწორედ საქართველოდან მიმართავს თავისი სიტყვით ევროპას.

ის საქართველოსა და სლოვაკეთს შორის მსგავს გამოცდილებებზეც საუბრობს და ყვება, როგორ ხდებიან პატარა ქვეყნები გეოპოლიტიკური ზეწოლის საცდელ ველად.

ამავე ინტერვიუში ვლაპარაკობთ მის გახმაურებულ წიგნებზე, მათ შორის, "ტროლსა" და სულ ბოლო დოკუმენტურ რომანზე "დისიდენტი".

რადიო თავისუფლება: მიხალ, მადლობა ინტერვიუსთვის. პირველად ხართ საქართველოში?

მიხალ ჰვორეცკი: კი და ძალიან მიხარია. იღბლიანი ვარ, რომ მწერლობამ მსოფლიოს ბევრ კუთხეში ჩამიყვანა - ავღანეთიდან ისლანდიამდე, აიოვადან თბილისამდე.

რადიო თავისუფლება: რა არის ის პირველი რაღაც, რაც შეამჩნიეთ აქ, იგრძენით, ან რამაც თქვენი ყურადღება მიიქცია? რა ინფორმაცია გაქვთ იმაზე, რაც დღეს ხდება ჩვენს ქვეყანაში?

მიხალ ჰვორეცკი: პირველ რიგში იმას ვიტყვი, რომ სლოვაკეთში დიდი ყურადღებით ვადევნებთ თვალს საქართველოს ამბებს იმიტომ, რომ ჩვენ გვესმის, რაც დღეს თქვენთან ხდება, შესაძლოა მალე ჩვენ ხვედრად იქცეს. სამწუხაროდ, სლოვაკეთი იყო ევროკავშირის პირველი ქვეყანა, რომელმაც ოფიციალურად დაუჭირა მხარი და მიიღო საქართველოს პრეზიდენტი.

რადიო თავისუფლება: ყველაფრის გათვალისწინებით, რაც საქართველოზე გსმენიათ, რა მოლოდინით ჩამოხვედით ჩვენთან?

მიხალ ჰვორეცკი: მინდა ხალხს მოვუსმინო და მათგან გავიგო, როგორ აღიქვამენ ისინი ამ შემობრუნებას ავტორიტარული მმართველობისკენ და კიდევ უფრო ძლიერ ზეწოლას რუსეთისგან, რაც ჩვენც გამოვცადეთ, რადგან სლოვაკეთიც, უკვე ოც წელზე მეტია, ჰიბრიდული ომის სამიზნეა და ეს იარაღი ჩვენი მოსახლეობის დიდ ნაწილზე მუშაობს. ვიცი, რომ ეს ზეწოლა აქ უფრო ძლიერია და საქართველო პუტინისთვის უკრაინაში ( თუ სხვაგან) გასატარებელი პოლიტიკის ერთგვარი საცდელი მოდელი იყო.

ასევე, ჩემი აზრით, თქვენი ქვეყნის ისტორიას უამრავი მსგავსება აქვს სლოვაკეთის ისტორიასთან - დიდ ქვეყნებს შორის, იმპერიებს შორის პატარა ქვეყნად ყოფნას ვგულისხმობ. ეს თემები, მულტიეთნიკური საზოგადოებების ცხოვრება მოსაზღვრე რეგიონებში - მე ძალიან მაინტერესებს და საერთო გამოცდილებებიც ბევრი გვაქვს.

თუმცა, მთავარი განსხვავება ის არის, რომ სლოვაკეთი მაინც იღბლიანი აღმოჩნდა, როცა ის ევროკავშირსა და ნატოს შეუერთდა, თუმცა, როგორც ვხედავთ, ეს სამუდამოდ გარანტირებული არ არის და არ ნიშნავს იმას, რომ ეს ეიფორია, ეს ოპტიმიზმი, რაც ამ პროცესს დასაწყისში ახლდა, ახლაც არსებობს. ჩვენც ვიბრძვით ჩვენი იდენტობისთვის და იმისთვის, თუ სად არის ჩვენი ადგილი. ჩვენ გვყავს ნეოფაშისტური პარტია მთავრობაში და დღეს სლოვაკეთიც ძალიან ღრმა კრიზისშია, რაც, სამწუხაროდ არის ის, რაც ჩვენს ქვეყნებს აქვთ საერთო.

რადიო თავისუფლება: როგორც ვიცი, თქვენს გამოსვლაში, “მიმართვა ევროპას”, რომელიც თბილისიდან გაკეთდება, სხვა რამეებთან ერთად, სწორედ სლოვაკეთისა და საქართველოს საერთო ნიშნებზე ილაპარაკებთ. რა აერთიანებს ამ ორ ქვეყანას და როგორ ფიქრობთ, რა უნდა გაითვალისწინოს საქართველომ სლოვაკეთის გამოცდილებიდან?

მიხალ ჰვორეცკი: ჩემი აზრით, ჩვენს ქვეყნებს ჰყავს ძლიერი სამოქალაქო საზოგადოებები, რომელიც ძალიან დიდი ყურადღებით აკვირდება მოვლენებს და სწრაფად რეაგირებს პოლიტიკური ცხოვრების განვითარებაზე. ორივე ქვეყანამ, საქართველომაც და სლოვაკეთმაც გამოსცადა ძალიან მძაფრი ზეწოლა მთავრობის მხრიდან, თქვენს შემთხვევაში იყო პოლიციის მხრიდან დემონსტრანტებზე ძალადობაც.

ჩვენთან, უფრო მშვიდობიანად ჩაიარა პროტესტმა, თუმცა ზეწოლა ძალიან დიდი იყო. თქვენთან - ჟურნალისტს აპატიმრებენ და ორი წლით ციხეში სვამენ, ჩვენთან, მე და ჩემს ორ კოლეგას, მათ შორის, ცნობილ ვიზუალურ არტისტ ილონა ნემეთს და სლოვაკეთის ეროვნული თეატრის ყოფილ გენდირექტორს, მატეი დრლიჩკას, კულტურის მინისტრმა გვიჩივლა ჩვენი კრიტიკის, პროტესტის და მწვავე საჯარო გამოსვლების გამო.

ყველანი ვართ პროტესტის მონაწილეები კულტურული სფეროდან, ვინც ვეწინააღმდეგებით ამ ულტრა მემარჯვენე კულტურის მინისტრს. ილონამ და მე ეს დავა მოვიგეთ, მაგრამ თეატრის ყოფილ დირექტორს სასამართლომ კულტურის მინისტრის სახელის საჯაროდ ხსენებაც კი აუკრძალა, წარმოგიდგენიათ? როგორც „ჰარი პოტერშია“, ვოლდემორის სახელის ხსენება რომ არ შეგიძლია.

ცენზურა ჩვენთანაც ძლიერდება და კანონის უზენაესობა სუსტდება. ჩვენ, მე და ილონას უბრალოდ გაგვიმართლა და მატეის მიმართ სასამართლოს განაჩენი კი ძალიან სადაო იყო და ის ძალიან ბევრმა სხვა მოსამართლემ გააკრიტიკა. თუმცა ფაქტი ესაა, რომ ის ახლა ძალიან უნდა გაფრთხილდეს. და ეს იმ დროს, როცა ჩვენ ვართ ევროკავშირის წევრი ქვეყანა. ფაქტია, კანონის უზენაესობა ყოველთვის გარანტირებული არ არის.

რადიო თავისუფლება: ევროკავშირის წევრობის შემთხვევაში?

მიხალ ჰვორეცკი: დიახ. თუმცა, ცხადია, რომ ევროკავშირის წევრობა ჩვენთვის ბევრს ნიშნავს განსაკუთრებით უსაფრთოების კუთხით, რადგან ჩვენ გვყავს ძალიან პატარა არმია და ჩვენი თავის დაცვას ვერ შევძლებთ რუსეთის მხრიდან პროვოკაციის ან თავდასხმის შემთხვევაში. კი, ჩვენ გვაქვს უსაფრთხოების გარანტიები ნატოს წევრობის გამო, მაგრამ ამ დროში, ძალიან არაუსაფრთხო გარემოში, ვერაფერში იქნები ბოლომდე დარწმუნებული.

რადიო თავისუფლება: კიდევ რა გექნებათ სათქმელი ევროპისთვის და რატომ არის სიმბოლური, რომ სწორედ საქართველოდან ეტყვით ამ სათქმელს ევროპას?

მიხალ ჰვორეცკი: ჩემი მთავარი მესიჯია, რომ ჩვენ სასწრაფოდ გვჭირდება უკრაინა და საქართველო ევროკავშირში. ვფიქრობ, რომ ეს ჩვენს კონტინენტს ახალ ბალანსს მისცემს. საქართველოს შემთხვევაში, თავად ევროპის იდეა შავი ზღვიდან მოდის, საკმარისია კულტურის ისტორიას გადაავლოთ თვალი, რომ ამაში დარწმუნდე. ჩემთვის კი... ეს გზა ჩეხოსლოვაკიამდე მიდის, სადაც გავიზარდე და სადაც თავისუფალ სამყაროსთან შეხების ჩემი პირველი გამოცდილება იყო 1989 წლის 10 დეკემბერი, როცა ავსტრიისკენ მიმავალი დიდი მარში მოეწყო ( 10 დეკემბერი იყო ხავერდოვანი რევოლუციის გადამწყვეტი დღე, როცა უკვე აშკარად ჩანდა, რომ კომუნისტური რეჟიმი იშლებოდა და ქვეყანა დასავლეთისკენ (ევროპისკენ) იხსნებოდა - რ.თ).

რადიო თავისუფლება: „Ahoj, Evropa!“ („აჰოი, ევროპა!“) - გამარჯობა, ევროპას გულისხმობთ ხომ?

მიხალ ჰვორეცკი: კი და მაგ მარშის იდეა ის იყო, რომ ჩვენ ევროპას ვეკუთვნით და არ ვართ ვიღაცები, ვინც რკინის ფარდის მიღმა ვიმალებით. ევროპული ოჯახის წევრობის ეს სურვილი მაშინ ძალიან ძლიერი იყო. და ევროკავშირში გაწევრიანების დროსაც, სლოვაკები იყვნენ ყველაზე ოპტიმისტურად განწყობილი ხალხი, რადგან ჩვენ ევროპის აუტსაიდერები ვიყავით.

რადიო თავისუფლება: 1990-იან წლებზე ლაპარაკობთ, არა?

მიხალ ჰვორეცკი: დიახ, ჩვენ ცვლილებების პროცესში დამარცხებულებად ვიქეცით. ეკონომიკურად, პოლიტიკურად, დიპლომატიურად... სლოვაკეთი ბევრად უკან იყო ვიდრე, მაგალითად, ჩეხეთი, ვიდრე უნგრეთი ინტეგრაციის პროცესში, მაგრამ ბოლოს მაინც შევძელით ევროკავშირში შესვლა... და ახლა ჩემი მთავარი მესიჯია უკრაინის და საქართველოს შესვლა ევროკავშირში, რაც ჩვენ გაგვაძლიერებს და გაგვამდიდრებს არა მხოლოდ კულტურულად და ისტორიულად, არამედ რუსეთის იმპერიასთან თქვენი გამოცდილებაც არის ის, რაც ასწავლის ევროპას, რას ნიშნავს ასეთი ბოროტი იმპერიის ზეწოლის ქვეშ ყოფნა და ცხოვრება.

რადიო თავისუფლება: თქვენთვის რა არის დღეს “ევროპის იდეა”? და თუ ეს იდეა არსებობს, რა არის ყველაზე დიდი საფრთხე ამ იდეისთვის?

მიხალ ჰვორეცკი: მე გამიმართლა, რადგან მხოლოდ 13 წლის ვიყავი, როცა საზღვრები გაიხსნა. ეს ძალიან კარგი დრო იყო ჩემთვის, რადგან უკვე მქონდა დიქტატურაში, საბჭოთა კავშირის კოლონიაში ცხოვრების გამოცდილება და თინეიჯერმა გავუგე გემო თავისუფალ ევროპას. მაშინ დავიწყეთ ევროპის აღმოჩენა, რადგან ჩემს ოჯახს მანამდე იქ მოგზაურობა არ შეეძლო.

რადიო თავისუფლება: დიახ, წავიკითხე, რომ მამათქვენმაც, რომელიც მათემატიკოსია, მხოლოდ საზღვრების გახსნის მერე შეძლო შვეიცარიაში წასვლა...

მიხალ ჰვორეცკი: კი, ასე იყო. მე მაინც გამიმართლა, რადგან ინტელექტუალების ოჯახში გავიზარდე და ჩემთვის, ევროპა ყოველთვის ნიშნავდა ცოდნაზე წვდომას, თანასწორობას, კულტურულ მემკვიდრეობას, კანონის უზენაესობას, ენებს და ამბის თხრობას. და რაც ყველაზე მაგარია, ჩვენი საერთო ევროპული ენა - თარგმანებია. რადგან ე.წ. „პატარა ენების“ წარმომადგენლები ვართ, ამიტომ ძალიან გვჭირდება ერთმანეთის თარგმნა...

მოკლედ, მაშინ ძალიან ახალგაზრდა და გულუბრყვილო ვიყავი და ვფიქრობდი, რომ ახალი ტექნოლოგიები დაგვეხმარებოდა უფასო წვდომაზე საერთო ევროპულ მემკვიდრეობაზე და რას წარმოვიდგენდი, რომ 25 წლის შემდეგ, მე თავად ვურჩევდი ხალხს სოციალური ქსელების დატოვებას და ასე სწრაფად გავრცელებადი სიძულვილის ენის დაიგნორებას. ასე რომ, ჩემთვის „ევროპის იდეა“ ძალიან პერსონალური გამოცდილებიდან მოდის და დგას ერთმანეთის მიმართ პასუხისმგებლობაზე. თავისუფლებაზე. ევროპა ჩემთვის არის იდეა, რომელსაც შეუძლია მსოფლიო უკეთესი გახადოს...

რადიო თავისუფლება: გჯერათ ამის?

მიხალ ჰვორეცკი: ჩემს წიგნში სწორედ ამაზე ვყვები, რა მოხდა ამ ბოლო 36 წელში სლოვაკეთში, საიდან მოვიდა ეს რადიკალიზაცია და სიუხეშე ყოველდღიურ მეტყველებაში და ვეძებ, რატომ რჩება სულ უფრო ცოტა დემოკრატი ამ დემოკრატიულ ევროპაში. ან რატომ სურს სულ უფრო მეტ ადამიანს ავტორიტარიზმი. ერთი მხრივ, ეს ძალიან მწყვეტს გულს, მაგრამ მეორე მხრივ, ჩემი წიგნი არ არის აპოკალიპტური მანიფესტი - მე ვეძებ ხალხს, ვისაც შეუძლია ეს ყველაფერი შეცვალოს. იმედის მესიჯების პოვნას ვცდილობ.

რადიო თავისუფლება: თქვენ ხშირად საუბრობთ ავტორიტარიზმის დაბრუნებაზე ევროპაში. როგორ ფიქრობთ, რატომ ხდება ეს. ეს ძველი სისტემების დაბრუნებაა თუ ახალი ტიპის პოლიტიკური ფორმაა?

მიხალ ჰვორეცკი: ისეთი ლიდერების ხელში, როგორც ვიქტორ ორბანი ან რობერტ ფიცოა, კარგად გამოჩნდა როგორ შეიცვალა აღმოსავლეთ ევროპის პოლიტიკა და როგორ გადაუხვიეს გზას - როგორ იქცნენ პროდასავლური ლიბერალებიდან ულტრა ნაციონალისტ, ავტორიტარულ კლეპტოკრატებად. ამ ხალხს ესმის, რომ როცა დასავლეთის წინააღმდეგ ხარ, კანონის უზენაესობის წინააღმდეგაც ხარ და შეგიძლია იმდენად კორუმპირებული იყო, რამდენადაც თავად გადაწყვეტ. ამიტომ მგონია, რომ ამას ეკონომიკური მიზეზები უფრო აქვს, ვიდრე იდეოლოგიური. რობერტ ფიცოს მიბრუნებაც, დასავლეთიდან რუსეთისკენ, ჩემი აზრით, ძალაუფლებაში ამდენი ხნის განმავლობაში ყოფნამ და კორუფციაში ჩართვამ გამოიწვია. დღეს ფიცოს რეჟიმი კლეპტოკრატიული რეჟიმია. ეს მოპარული სახელმწიფოა. გამომძიებელმა ჟურნალისტმა იან კუციაკმა ამხილა მისი რეჟიმი და სწორედ ამიტომ მოკლეს.

რადიო თავისუფლება: ხშირად ამხელენ მსგავს კორიფციულ სქემებს სლოვაკეთში?

მიხალ ჰვორეცკი: აი, მაგალითად ახლა გვაქვს ევროკავშირის ფინანსებთან დაკავშირებული დიდი სკანდალი - როგორ ააშენეს პირადი ჰაციენდები - დიდი სასტუმრო სახლები ამ ფულით მთავრობის წევრებმა და ფიცოს გარემოცვამ, მისი პარტიის წევრებმა თუ ბიზნეს წრეების წარმომადგენლებმა. ოღონდ ამ სახლებში არასოდეს არავინ მისულა. ერთი ღამეც არ გაუთენებიათ იქ სტუმრებს. მაგრამ იცით, რა არის საინტერესო? ფიცო თავს ესხმის იმ ჟურნალისტებს, ვინც ამ ამბავს იძიებს. მათ ხალხის მტრებს, უცხო ქვეყნის აგენტებს და სლოვაკეთის იმიჯის შემლახველებს უწოდებს და არ ერჩის და არ იმჩნევს მათ, ვინც კორუფციული სქემებით და მოპარული ფულით ამ სასტუმროებს აშენებს...

მათ სწორედ ამიტომაც უყვართ ასე ძლიერ რუსეთი, რომ დღეს რუსეთიც კლეპტოკრატიაა. ისინი აღმერთებენ პუტინის შექმნილ პოლიციურ სისტემას, სადაც არც პროტესტია და არც დემონსტრაცია. სლოვაკეთშიც ეგ უნდათ და ამიტომაც სძულთ დასავლეთი, სადაც ადამიანის უფლებებია დაცული. სულ ესაა. არავითარი სხვა ღრმა იდეოლოგია მათი ქცევის მიღმა არ არსებობს. ორბანის შემთხვევაში კიდევ შესაძლოა რამე იდეა იდგეს, მაგალითად, „დიდი ძლიერი უნგრეთის“, მაგრამ სლოვაკეთის შემთხვევაში ასეთი შინაარსი უბრალოდ არ არსებობს.

რადიო თავისუფლება: სლოვაკი ხალხი რას ფიქრობს ამაზე?

მიხალ ჰვორეცკი: ფიცოს მოსახლეობის დაახლოებით 20% უჭერს მხარს. ადრე 40% ემხრობოდა, მაგრამ ეს რიცხვი განახევრდა. მიუხედავად ამისა, მას ახლაც შეუძლია კოალიციის შექმნა. ქვეყანა ძალიან დაყოფილია, მაგრამ ფიცოს შეუძლია ჯერ კიდევ მიმართოს და გავლენა მოახდინოს საკმაო რაოდენობის ხალხზე და გაავრცელოს მათზე თავისი იდეები. ამას გარდა, ძალიან ძლიერია რუსული დეზინფორმაციული სცენის გავლენა და ეს დეზინფორმაციის ტალღა ძალიან ეხმარება ფიცოს თავისი მესიჯების გავრცელებაში.

რადიო თავისუფლება: მედია და საზოგადოებაც პოლარიზებულია?

მიხალ ჰვორეცკი: ძალიან. და ეს ყველგან შესამჩნევია. ოჯახებია გაყოფილი ამ პოლარიზაციის გამო. ნათესავები ერთმანეთს არ ელაპარაკებიან პოლიტიკაზე, რადგან საქმე ჩხუბამდე მიდის. გარდა ამისა, სლოვაკეთი ახლა მასიურად იცლება - მიდიან ემიგრაციაში, სამუშაოდ. ამის პარალელურად, გვყავს ძალიან ბევრი უკრაინელი დევნილი. საზოგადოება იცვლება. დედების თაობა ემიგრაციაშია წასული - ქალები, რომლებიც მუშაობენ ავსტრიასა თუ გერმანიაში იმისთვის, რომ სლოვაკეთში ოჯახები არჩინონ - სახლში დარჩენილი კაცები კი გამუდმებით უყურებენ ტელევიზორს თუ ინტერნეტს და თავი გამოტენილი აქვთ რუსული პროპაგანდით.

მეორე მხრივ, ჩვენ გვყავს აქტიური სამოქალაქო საზოგადოება. დემონსტრაციები და პროტესტი სლოვაკეთის სამოც ქალაქში იყო გაშლილი. ასი ათასობით ადამიანი გამოვიდა. მე სულ დავდიოდი პროტესტის დროს პატარა ქალაქებში და უამრავ ადამიანს ველაპარაკებოდი. ცვლილებები სწორედ პატარა ქალაქებიდან იწყება და ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ იქ მცხოვრებ ადამიანებს ვუსმინოთ და ველაპარაკოთ, რადგან მათი უმრავლესობა უყურებს საზოგადოებრივ ტელევიზიას და უსმენს საზოგადოებრივ რადიოს, რომლებიც სახელმწიფო პროპაგანდის გამავრცელებელ მედიებად იქცნენ.

ეს საშინელებაა, რადგან ჩეხოსლოვაკიას, თავის დროზე ხარისხიანი საზოგადოებრივი მაუწყებლის ძალიან ძლიერი ტრადიცია ჰქონდა... მაგრამ ახლა ეს ყველაფერი ძალიან შეცვლილია. სლოვაკეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის ახალი დირექტორი ყოფილი პრორუსული პროპაგანდისტია - ის ხელმძღვანელობდა ერთ-ერთ ცნობილ სლოვაკურ დეზინფორმაციულ მედიას. და ახლა ეს ქალი საზოგადოებრივ მაუწყებელს პროპაგანდის მანქანად აქცევს.

რადიო თავისუფლება: თქვენ ხშირად ამბობთ, რომ დემოკრატია არ არის მოცემულობა და მას სჭირდება დაცვა. რა უფრო მეტად ასუსტებს მას, გარე საფრთხეები თუ ქვეყნის შიგნით დაღლა, გულგრილობა? დღეს რას ნიშნავს ზოგადად დემოკრატიის დაცვა?

მიხალ ჰვორეცკი: სლოვაკეთის მაგალითზე რომ ვილაპარაკოთ, დემოკრატია იქ დღითიდღე სუსტდება. და ამის მიზეზი, შესაძლოა იყოს ის, რომ ჩვენ არასათანადოდ შევაფასეთ მოქალაქეთა დემოკრატიული განათლება. “ხავერდოვანი რევოლუციის” შემდეგ სლოვაკეთშიც დაიჯერეს, რომ საბაზრო ეკონომიკასთან ერთად დემოკრატიაც ავტომატურად გაძლიერდებოდა. თითქოს ეს თავისით მოვიდოდა, მაგრა, ეს ხომ ასე არ ხდება. სულ პირიქით მოხდა და ეკონომიკურმა შოკმა ხალხი პირიქით დასტრესა 1990-იან წლებში, როცა სლოვაკეთი ძალიან სუსტი იყო. იყო უმუშევრობა. ოლიგარქია აყვავდა…

რადიო თავისუფლება: მაგრამ 2000-იან წლებში პირიქით, ხომ ვითარდებოდა ქვეყანა, ეკონომიკური ზრდაც ჰქონდა სლოვაკეთს, ინვესტიციები...

მიხალ ჰვორეცკი: კი, ეს ყველაფერი იყო, მაგრამ დემოკრატიის გაძლიერებამდე მაინც ვერაფრით მივედით. თუ სოციოლოგიურ გამოკითხვებს ჩახედავთ, ნახავთ, რომ ყოველ წელს ათი პროცენტით იკლებს იმ ადამიანების რიცხვი, ვინც ფიქრობს, რომ დემოკრატია მართვის საუკეთესო გზაა. ბევრად მეტი ადამიანი ფიქრობს, რომ ავტორიტარიზმია უკეთესი გამოსავალი. შეიძლება თქვათ, რომ უკვე ძალიან გვიანია, თუმცა მე ვიტყოდი, რომ ჯერ კიდევ შეგვიძლია ბევრი რამის შეცვლა და ამის იმედს პროტესტიც მაძლევს. განსაკუთრებით, პატარა ქალაქებში.

რადიო თავისუფლება: პატარა ქალაქები წეღანაც ახსენეთ და რატომ გაძლევთ იმედს სწორედ იქ გაჩენილი წინააღმდეგობა?

მიხალ ჰვორეცკი: იმიტომ, რომ მე იქ ვნახე ბევრი ხალხი, ვინც სწორედ იქედან აძლიერებს დემოკრატიას. ერთ პატარა ქალაქში ვიყავი, პოპრატში, სლოვაკეთის ჩრდილოეთით, სადაც შევხვდი ორ ხანდაზმულ ადამიანს, 70-ზე მეტი წლისები იყვნენ, რომლებმაც წელიწადში 23 დემონსტრაცია დააორგანიზეს. მოხალისეების დახმარებით და შეგროვილი ფულით. უცებ ეს პატარა ქალაქი იქცა სწორედ დემოკრატიის საყრდენად სლოვაკეთის ჩრდილოეთში. აი, ეს შეგვიძლია გავაკეთოთ.

რადიო თავისუფლება: თქვენს წიგნებზე მინდა გკითხოთ - ორი დღის წინ ლიტერატურათმცოდნე ზაალ ანდრონიკაშვილმა ფეისბუკზე დაწერა, რომ ევროპაში პოპულარობა მოიპოვა თქვენმა ისეთმა რომანებმა, რაც დასავლეთ ევროპისთვის, შესაძლოა, მართლაც დისტოპიაა, როცა ევროპის აღმოსავლეთისთვის ეს რეალური ამბებიაო. ასეა?

მიხალ ჰვორეცკი: როგორც სამეცნიერო ფანტასტიკის მწერალი, ხშირად ვყოფილვარ აღფრთოვანებული აღმოსავლეთ ევროპული ფანტასტიკური ლიტერატურით. სტანისლავ ლემის, ფრანც კაფკას, რობერტ მუზილის, ალფრედ კუბინის, ძმები სტრუგაცკების ტრადიციით. ჩემს რომანში “ტროლი”, რომელიც ათი წლის წინ დაიწერა ყალბ ამბებსა და დეზინფორმაციაზე (ბრექსითამდე, ტრამპის პირველ არჩევნებამდე) ვწერდი, როგორ იცვლებოდა სამყარო, რომელსაც, ონლაინ, ყურადღებით ვაკვირდებოდი. ვნახე, რომ რუსეთის ჰიბრიდული ომი ადამიანების იდენტობას ცვლიდა და ამას ვხედავდი ჩემს გარშემო, სამეზობლოში, ოჯახში. და როცა მეკითხებოდნენ, ამას წინასწარმეტყველებო? ვპასუხობდი, რომ არა, მე ვწერდი იმაზე, რაც უკვე ხდებოდა. უბრალოდ მერე ეს ყველაფერი მეინსტრიმი გახდა.

ორი წლის მერე, როცა ეს წიგნი გერმანიაშიც გამოიცა, მეკითხებოდნენ, რა იცოდი, რომ ეს მოხდებოდაო. არადა, ისეთი მკაფიო იყო, უკვე ხდებოდა ეს ყველაფერი. სწორედ ესაა, რასაც “ფენტეზი“ აკეთებს სინამდვილეში - რეალურ სამყაროს აღწერს მეტაფორულად და ჰიპერბოლიზებულად. და დიახ, დღეს უკვე ძალიან ძნელია სამეცნიერო ფანტასტიკის დაწერა, ისეთი და იმდენი სიგიჟე ხდება რეალობაშიც.

რადიო თავისუფლება: შეიძლება თუ არა მსგავსი შინაარსის წიგნები დაიწეროს დასავლეთ ევროპაში? აინტერესებთ მათ ეს?

მიხალ ჰვორეცკი: იმ დროს ნაკლებად, რადგან სიძულვილის ენა, დეზინფორმაცია და პროპაგანდა არ იყო მაშინ ასე ფართოთ გავრცელებული. მაგრამ ახლა ეს ყველაფერი იქაც რეალობაა. ამიტომაც რჩება ჩემი „ტროლი“ გრძელვადიან ბესტსელერად - უკვე მერვე ტირაჟი გამოვიდა და ხალხი მას ისევ ყიდულობს, რადგან ეს ყველაფერი მათაც ეხებათ.

ეს რომანი ორ ახალგაზრდაზეა, რომლებიც ცდილობენ ტროლების ქარხანაში შეღწევას, რომ გაიგონ, როგორ მუშაობს ის. საზოგადოებრივ აზრზე ზემოქმედების ეს ფორმები - სიძულვილის ენით, კომენტარებით, ონლაინ ვიდეოების გამოყენებით, ეს დღეს უკვე გლობალური ფენომენია. ეს არის ტირანების იარაღი, რომელსაც ჯერჯერობით ვერაფერს ვუპირისპირებთ და ეს სწორედ ისაა, რაც დემოკრატიას კლავს.

რადიო თავისუფლება: დიდხანს იკვლევდით ამ თემას ვიდრე მასზე რომანს დაწერდით?

მიხალ ჰვორეცკი: ძალიან დიდხანს. მამაჩემის დამსახურებით, მე ძალიან ადრე ვისწავლე პროგრამირება. თან, მჯეროდა, რომ ახალი ტექნოლოგიები იქნებოდა იარაღი უკეთესი სამყაროს შესაქმნელად. მაგრამ ახლა ყველაფერი პირიქითაა. მე ვარ ონლაინ პროპაგანდის და დეზინფორმაციული საიტების კვლევის ექსპერტთა ჯგუფის წევრიც და სულ ვცდილობთ კომპანიებს ვასწავლოთ, რომ არ დაუკვეთონ რეკლამა „ფეიკ ნიუსების“ საიტებს. რომ არ დააფინანსონ ეს ბიზნესები, რომლებიც ამ ტყუილებით შოულობენ ფულს... ასე რომ, მართლა ძალიან ბევრი რამ მაქვს ნანახი და ნაკვლევი...

სხვათა შორის, „ფეიკ ნიუსი“ რომ ლიტერატურა ყოფილიყო, ის ძალიან სასაცილო იქნებოდა, ზოგიერთი ეს ამბავი მართლა იმდენად აბსურდულია. მაგრამ სინამდვილეში ეს არ არის სასაცილო. ამას შეუძლია ომების დაწყება, ადამიანების მოკვლა პანდემიის დროს. ძალიან, ძალიან საშიში რამეა და ვფიქრობ, რომ როგორმე უნდა შევაჩეროთ ტროლები, რაც იოლი სულაც არ არის.

რადიო თავისუფლება: თუ ძალადობა ყოველთვის იწყება ენით, სად გადის ზღვარი თავისუფალ გამოხატვასა და საშიშ შინაარსებს შორის?

მიხალ ჰვორეცკი: ისტორია აჩვენებს, რომ დიქტატურა მართლაც ყოველთვის იწყებს ენით, მიმართვებით. გავიხსენოთ ჰიტლერი, პუტინი, სტალინი. ეს იყო ენა, რომელმაც შექმნა ქვეყნის მტრები, ჰიტლერის ჰოლოკოსტი, სტალინის რეპრესიები, რამაც დაიწყო უკრაინის ომი - რაც მოჰყვა პუტინის განცხადებებს, რომ არ არსებობს უკრაინული იდენტობა, ენა თუ ისტორია და რომ ყველაფერი გამოგონილია და არც ქვეყანა უკრაინა შეიძლება არსებობდეს და მოდი, დავიპყროთ ეს მიწა. მე დარწმუნებული ვარ, რომ ეს ყველაფერი სწორედ გამოგონილი ამბების თხრობით იწყება.

რადიო თავისუფლება: რამდენად განსაზღვრავს თქვენი გეოგრაფიული და ისტორიული კონტექსტი იმას, რასაც წერთ?

მიხალ ჰვორეცკი: ძალიან. მე ვცხოვრობდი რკინის ფარდის მიღმა, პირდაპირ საზღვარზე, სლავური და გერმანულად მოლაპარაკე სამყაროების მიჯნაზე. ჩემს ბაბუას გერმანული სისხლი ურევია და ჩემი ეს ორი იდენტობა შერეულია. ასე რომ, ჩემთვის ბევრი რამ განსაზღვრა უნგრეთის, სლოვაკეთის, ჩეხეთის საზღვარზე ცხოვრებამ. და რა თქმა უნდა, რუსეთის კოლონიად ყოფნის მემკვიდრეობამაც.

მე როცა ვიზრდებოდი, ჩემი ქვეყანა ჯერ კიდევ რამდენიმე ათასი რუსი ჯარისკაცის მიერ იყო ოკუპირებული.

რადიო თავისუფლება: „ტროლში“ ნახსენები ის დიდი იმპერია რუსეთია ხომ?

მიხალ ჰვორეცკი: კი, ასეა. თუმცა, სხვათა შორის, რომანში მე არასოდეს მომიხსენიებია რუსეთი სახელით, მე მას ვუწოდებ „იმპერიას“, რომელსაც საერთოდ არ ესმის საზღვრების არსი და ცდილობს, ტროლების მეშვეობით მოახდინოს ადამიანების ტვინების ოკუპაცია. ცხადია, რომ ყველა ხვდება, რომელი ქვეყანა იგულისხმება მასში. რუსეთი მალე მიხვდა, რომ თუ მოიგებდა „ტვინების ომს“, მოიგებდა ბრძოლას მიწაზეც. სამწუხაროდ, მათ ბევრგან მოიგეს ეს ომი.

რადიო თავისუფლება: მაგალითად?

მიხალ ჰვორეცკი: გერმანიაში მყავს მეგობარი - ემიგრანტი საბჭოთა კავშირიდან. მისი მშობლები გაიქცნენ იქიდან, რადგან სძულდათ იქაურობა. თავისუფლება უნდოდათ და ახლა ისინი არიან პუტინის ფანები, წარმოგიდგენიათ? სამწუხაროდ, ეს არ არის იშვიათი დასავლეთშიც.

რადიო თავისუფლება: თქვენ ერთხელ თქვით, რომ ჩემი ქვეყანა, ისევე როგორც ბევრი ევროპული ქვეყანა, განიცდის ისტორიულ სკლეროზს, რომელსაც აქ განსაკუთრებით სახიფათო გვერდითი ეფექტები აქვსო - რას გულისხმობთ ამაში?

მიხალ ჰვორეცკი: თუ შეხედავთ ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპას, შემდეგ კი სლოვაკეთს შევადარებთ თუნდაც უნგრეთს, ჩეხეთს ან ბალტიის ქვეყნებს, ვნახავთ, რომ სლოვაკები ბევრად პრორუსები არიან, ვიდრე დანარჩენები. მათ ნაკლები სურვილი აქვთ თავისი წარსულის გააზრების, მიღების. სლოვაკეთს ჰქონდა ფაშიზმის თავისი ვერსია - კათოლიკური ფაშიზმი. ჩვენ ფაშისტური სახელმწიფო ვიყავით, ნაცისტური გერმანიის მოკავშირეები.

არ ვამბობ, რომ ყველა ფაშისტი იყო ქვეყანაში, ცხადია, მაგრამ ჩვენი ფაშისტი პრეზიდენტი იყო კათოლიკე მღვდელი. (გულისხმობს იოზეფ ტისოს, სლოვაკეთის პირველი რესპუბლიკის პრეზიდენტს (1940–1945) და ნაცისტურ გერმანიასთან მოკავშირე რეჟიმის ლიდერს მეორე მსოფლიო ომის დროს -რ.თ.) და კათოლიკურ ეკლესიას არასოდეს ამისთვის კრიტიკულად არ შეუხედავს.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ახალი დიქტატურა დამყარდა - სტალინის დიქტატურა და ბევრი ყოფილი ფაშისტი ამ დიქტატურის მსახურად იქცა. და ყველაფერ ამის შემდეგ, დღესაც, „ხავერდოვანი რევოლუციის“ მერე არსებობს იმ ძველი დროის ნოსტალგია - ამ განწყობას ძალიან კარგად იყენებს დღეს რობერტ ფიცო.

რადიო თავისუფლება: მაგალითად, როგორ?

მიხალ ჰვორეცკი: მაგალითად, საერთოდ არ ახსენებს ხავერდოვან რევოლუციას მაშინ, როცა სლოვაკეთის თანამედროვე ისტორიაში ეს ყველაზე მნიშვნელოვანი დღეა - ჩვენ გავთავისუფლდით ამის მერე. შარშან მან გააუქმა ამ დღის, 17 ნოემბრის (1989 წლის 17 ნოემბრის საპატივსაცემოდ) როგორც უქმე დღის აღნიშვნა და ამბობდა, რომ ეს არ იყო ისტორიულად მნიშვნელოვანი თარიღი. ეს ისეთი შოკი იყო, რომ ამ ამბავს უდიდესი რეაქცია და პროტესტი მოჰყვა ხალხში და ფიცოს მთავრობამ ვერ გაიტანა თავისი. ეს დადებითი მაგალითია, როცა ხალხმა არ დაუშვა მსგავსი რამ, მაგრამ არსებობს ცუდი მაგალითებიც.

რადიო თავისუფლება: თქვენს ბოლო წიგნზე, “დისიდენტზე” გკითხავთ, რამ გიბიძიგათ? „დისიდენტი“, „დისიდენტობა“ საბჭოთა სისტემას უკავშირდება და პირველი ასოციაციაც საბჭოთა კავშირთან მიდის. თქვენი აზრით, რას ნიშნავს დისიდენტობა 21-ე საუკუნეში?

მიხალ ჰვორეცკი: ამ წიგნის დაწერის იდეა სწორედ პროტესტის წიაღში გაჩნდა, როცა ვხვდებოდი უამრავ ადამიანს, ვინც დემონსტრაციების ორგანიზებაში იყო ჩართული, აწყობდა დებატებს მთელი სლოვაკეთის მასშტაბით - ჩემთვის ეს ადამიანები არიან 21-ე საუკუნის დისიდენტები. მე მგონია, რომ ეს ტერმინი არ უნდა დავუტოვოთ მხოლოდ „ცივი ომის“ ეპოქას და თანამედროვე სამყაროშიც უნდა დავაბრუნოთ, რადგან ჩვენ ისინი ახლაც გვჭირდებიან. ვფიქრობ, სულ უნდა გვახსოვდეს მათი მემკვიდრეობაც და მათი დაწყებული საქმეც უნდა გაგრძელდეს.

ჩემი აზრით, საბჭოთა დროის დისიდენტები სუპერგმირები არიან და მათგან ბევრი რამის სწავლა შეიძლება. მათ შორის, ქალი დისიდენტებისგან, რომელთა სახელები დღეს დავიწყებულია. ბოლო ხუთი წელია რაც ამ ქალებზე - დისიდენტებზე პოლონეთიდან, ჩეხეთიდან თუ სლოვაკეთიდან, პირველი წიგნები გამოჩნდა, ზეპირი ისტორიები, უმაგრესი ამბები, რაც აქამდე არ გვსმენია იმ მარტივი მიზეზის გამოც, რომ აღმოსავლეთ ევროპაში დისიდენტობის ისტორია კაცების დაწერილია. ამიტომ დარჩნენ ეს ქალები ასე უჩინარები თავისი გაკეთებული უმნიშვნელოვანესი საქმეებით. დროა, მათზე ვილაპარაკოთ.

რადიო თავისუფლება: დისიდენტობა უფრო მსხვერპლობაა თუ არჩევანი?

მიხალ ჰვორეცკი: დიქტატურებში, მათ შორის, საბჭოთა კავშირის დროს, დისიტენტობა ერთგვარი ხვედრი იყო. მათ უტევდა სახელმწიფო და ან უნდა დანებებოდნენ ან დისიდენტები გამხდარიყვნენ და დღეს, მგონია, რომ ეს უფრო იმ ხალხის არჩევანია, ვისაც ესმის, რომ შეიძლება დავკარგოთ რაღაც, რისთვისაც ამდენი ხანია ვიბრძვით. რისთვისაც ძველი დისიდენტებიც იბრძოდნენ - რომ ჩვენ ვართ თავისუფალი სამყაროს ნაწილი, ევროპის ნაწილი, ლიბერალური საზოგადოების ნაწილი.

რადიო თავისუფლება: რაღაც თვალსაზრისით, თქვენც ხომ არ გელით დისიდენტობა? თუ კულტურის მინისტრის საჩივარს გავიხსენებთ...

მიხალ ჰვორეცკი: რისკი არის, თუმცა რაღაცნაირად, რადგან მე მას მოვუგე სასამართლო დავა, ჯერ კიდევ შემიძლია თავისუფლად მუშაობა, წერა, გამოსვლა, თუმცა, საფრთხეს მაინც სულ ვგრძნობ, რადგან დღეს სლოვაკეთში ძალიან ბევრი კრიტიკულად მოაზროვნე ავტორი, ჟურნალისტი ისჯება მათი მოსაზრებების გამო - ისინი კარგავენ სამსახურს, შესაძლებლობებს. ხოლო მეორე მხრივ, ბევრია ისეთი ადამიანი, ვინც მოქმედ მთავრობასთან კოლაბორაციას არჩევს...

რადიო თავისუფლება: როგორც ვიცი, „სულაკაურის გამომცემლობა“ გეგმავს „დისიდენტი“ მალე ქართულადაც გამოსცეს.

მიხალ ჰვორეცკი: ძალიან გამიხარდება. ამ წიგნის მოგზაურობა ახლა დაიწყო.

რადიო თავისუფლება: რამდენიმე კითხვა წერის პროცესზეც მაქვს. როდესაც წერთ, რეალობის აღწერას უფრო ცდილობთ თუ ახალი რეალობის შექმნას?

მიხალ ჰვორეცკი: მე რეალობა შთამაგონებს, მაგრამ ვქმნი გამოგონილ სამყაროს. თუმცა, ამას ვერ ვიტყვით „დისიდენტზე“, რომელიც დოკუმენტური პროზაა და სრულად ნამდვილ ამბებზეა.

რადიო თავისუფლება: წერისას თქვენს პერსონაჟებს “აკონტროლებთ” თუ ისინი თავად “ირჩევენ” თავიანთ გზას ტექსტში?

მიხალ ჰვორეცკი: ეს პოსტმოდერნულ ლიტერატურულ თეორიას კი ეწინააღმდეგება, მაგრამ მე მაინც მჯერა, რომ პერსონაჟებს თავისი სიცოცხლე და ბედი აქვთ. მათ შეუძლიათ ხანდახან გაგაკვირვონ კიდეც. ხანდახან, მაგალითად, მე არ ვიცი როგორი იქნება ფინალი და ამას პერსონაჟები წყვეტენ ხოლმე.

რადიო თავისუფლება: მიხალ, რა არის თქვენთვის ის, რამაც მწერლობა გადაგაწყვეტინათ?

მიხალ ჰვორეცკი: ალბათ, მაინც ის, რომ ჩემი ბაბუა და მამაც წიგნებს წერდნენ. ეს არ იყო მხატვრული ლიტერატურა, ეს იყო სამეცნიერო წიგნები, მაგრამ ჩემმა ბავშვობამ სულ წიგნების გარემოცვაში გაიარა. ჩემს ოჯახში ქალებიც - დედა, ბებია სულ კითხულობდნენ, სულ მესმოდა ძველ ჩეხურ საბეჭდ მანქანაზე კაკუნის ხმა - ეს იყო ჩემი ბავშვობის საუნდტრეკი. კვირადღეს, საოჯახო სადილზე შეკრებილები კი, ისევ წიგნებზე, ხელნაწერებზე, გამომცემლობებზე ვლაპარაკობდით. ასეთი იყო ჩემი სამყარო.

რადიო თავისუფლება: თუ არსებობს თქვენთვის ისეთი თემა, რომ მასზე წერას მოერიდებოდით? რამე, ძალიან პირადი თუნდაც.

მიხალ ჰვორეცკი: „დისიდენტში“ ისეთი პერსონალური რამეები დავწერე, რაც მანამდე არასოდეს დამიწერია. მათ შორის, ძალიან ინტიმურ ამბებზე, რამაც ჩემს ცხოვრებაზე დიდი გავლენა მოახდინა. მათ შორის, თინეიჯერობაში ჩემი მასწავლებლის მხრიდან სექსუალურ ძალადობაზე. არასოდეს ამაზე არ დამიწერია და ხმამაღლა სალაპარაკოდაც 25 წელი დამჭირდა. მაგრამ ეს ნაბიჯი გადავდგი. ასე რომ, ალბათ, „დისიდენტი“ ასეთი წიგნია. ეს არ იყო ადვილი.

რადიო თავისუფლება: როგორ ფიქრობთ, როგორ იცვლება მწერლის პასუხისმგებლობა ციფრულ ეპოქაში, სადაც ინფორმაცია ძალიან სწრაფად ვრცელდება და ხშირად დეზინფორმაციად იქცევა?

მიხალ ჰვორეცკი: მე მგონია, რომ ეს უდიდესი პასუხისმგებლობაა და ჩვენი საქმეცაა კრიტიკული აზროვნების შენარჩუნებაც, მანიპულაციის და მუდმივი სიცრუის წინააღმდეგ ბრძოლაც. ახლა უფრო მჯერა ამის. მე ვიცნობდი იან კუცეკს და ის არის მაგალითი, რომ წერით შეიძლება სამყარო შეცვალო. სამწუხაროდ, მის შემთხვევაში ეს ყველაფერი ტრაგიკულად დასრულდა, მაგრამ მისმა ტექსტებმა ბევრი რამ შეცვალა სლოვაკეთში. ეს ყველაფერი სიტყვამ გააკეთა.

რადიო თავისუფლება: როგორ გგონიათ, დღეს მწერალი მხოლოდ კულტურული ფიგურაა თუ უკვე პოლიტიკური აქტივისტი, რომელიც რეალური რისკის ქვეშაც შეიძლება აღმოჩნდეს?

მიხალ ჰვორეცკი: მე ყოველთვის ვიყავი პოლიტიკაში ჩართული ადამიანი, მაგრამ არა პოლიტიკოსი. მე ვარ სამოქალაქო საზოგადოების ნაწილი. მე ვარ აქტიური, თუმცა მესმის იმ კოლეგებისაც, ვისაც ეს არ შეუძლია. ვინც ასეთ დროში დუმილს არჩევს, მათზე არ მინდა ლაპარაკი, ეს მე ძალიან მტკენს გულს. მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ სულ უფრო მეტი ხელოვანი არჩევს თანამშრომლობას, მაგალითად სლოვაკეთის კულტურის სამინისტროსთან. ჩვენ ვეუბნებით, ნუ ეთანამშრომლებით მათ, ნეოფაშისტური იდეების მქონე ხალხს, ვინც ამ ინსტიტუტებს უდგას სათვეში. გვპასუხობენ ხოლმე, ეს მხოლოდ ხელოვნებას ეხება, ნახატებს... არა. ეს ასე არ არის. ეს არ ეხება მხოლოდ მხატვრობას. ეს პოლიტიკაა.

რადიო თავისუფლება: რამდენიმე დღის წინ შავი ზღვის ქვეყნების ლიტერატურული ფესტივალიდან დავბრუნდი, სადაც მწერლები ბოლოს იმაზე შევთანხმდით, რომ იმედი მაინც ერთმანეთთან ლაპარაკშია, თარგმანში და იდეების გაზიარებაში, რომ იზოლაციონიზმისგან ვიყოთ დაცულები. თქვენ რა გაძლევთ დღეს იმედს?

მიხალ ჰვორეცკი: ალბათ, ისეთ ხალხთან შეხვედრები, ვინც არ ნებდება. სლოვაკეთის პროტესტების დროს არაერთ ასეთ ადამიანს შევხვდი. და არა მხოლოდ „ბაბლიდან“ - მათ შორის იყვნენ ლიბერალებიც, კონსერვატორებიც, ახალგაზრდებიც და ხანში შესულებიც. უბრალოდ, ყველა გრძნობს, რომ არსებობს სერიოზული საფრთხე დავკარგოთ ის, რასაც ჩვენ, როგორც ქვეყანამ მივაღწიეთ 36 წლის განმავლობაში. მათ ძალიან ეშინიათ, რომ ჩვენი საგარეო პოლიტიკა მცდარია. მათ ეშინიათ, რომ დაკარგავენ სიტყვის და გამოხატვის თავისუფლებას, გადაადგილების თავისუფლებას, ეკონომიკურ სტატუსს, რაც ქვეყანას ევროკავშირში ყოფნამ მოუტანა და ამიტომ, ამ შიშების გამო, მათ სურთ ცვლილებები.

რადიო თავისუფლება: და ბოლოს, ერთი წინადადებით, რომ აღგეწერათ თქვენი თავი, როგორც ავტორი, როგორ დაახასიათებდით მას?

მიხალ ჰვორეცკი: მე მგონი, მწერლისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისებაა, ყოველთვის დაეჭვდე შენს შეხედულებებში და თვითკრიტიკული დარჩე. ნუ ჩათვლი, რომ მხოლოდ შენი აზრია მნიშვნელოვანი. ვცდილობ ასეთი ვიყო.

მიხალ ჰვორეცკი თბილისს სტუმრობს კონფერენციაზე „დებატები ევროპაზე“, რომელიც 2012 წლიდან იმართება სხვადასხვა ქვეყენაში. მისი დაარსებიდან, კონფერენცია სტუმრობდა ისეთ ქვეყნებს, სადაც ევროპის იდეა განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია და გამოწვევის წინაშე დგას. 12-13 ივნისს „დებატები ევროპაზე – თბილისი 2026“ თბილისში იმართება და ცნობილ მწერლებს, მეცნიერებს, მკვლევრებსა და ჟურნალისტებს მასპინძლობს - თავისუფლების, ისტორიისა და დემოკრატიის აქტუალურ საკითხებზე სამსჯელოდ.