Accessibility links

რას ვუყუროთ?

პარასკევი, 17 იანვარი 2020

კალენდარი
იანვარი 2020
ორშ სამშ ოთხ ხუთ პარ შაბ კვი
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2

”და გემი მიცურავს”

(1983, ” la nave va”, And the Ship Sails On, რეჟისორი ფედერიკო ფელინი)

მასტროიანი-გვიდო მიმართავს მოხუც კარდინალს:

”-თქვენო ბრწყინვალებავ, უბედური ვარ”

-რატომ უნდა იყო ბედნიერი? - უპასუხებს კარდინალი - ვინ გითხრა, რომ ადამიანი ამქვეყნად ბედნიერი უნდა იყოს?”

ფელინი ”რვანახევარი”

20 იანვარს 100 წელი გავა ფედერიკო ფელინის დაბადებიდან. მსოფლიოს კინოს მუზეუმებმა უკვე დაიწყეს დიდი მაესტროს ფილმების განმეორებით ჩვენება, იტალიაში აღადგინეს ”გზა”, ”კაბირიას ღამეები”, ”ტკბილი ცხოვრება”, ”რვანახევარი”, ”ამარკორდი”. ვფიქრობ, ისტორია ოდნავ უსამართლოდ მოექცა ფედერიკო ფელინის სხვა ფილმებს - ”დედიკოს ბიჭებს”, ”ორკესტრის რეპეტიციას”, ”კლოუნებს”... და განსაკუთრებით გვიანდელი ფელინის საუკეთესო სურათს ”და გემი მიცურავს”. ამ შედევრის დავიწყება როგორ იქნებოდა?ვფიქრობ, ფელინის ბიოგრაფიული რომანის ავტორისთვის ტექსტის შედგენა გაადვილდებოდა ”გემი მიცურავს” მაესტროს უკანასკნელი ფილმი რომ ყოფილიყო. ასე არ მოხდა. ფედერიკომ კიდევ 3 სრულმეტრაჟიანი სურათის გადაღება მოასწრო, მაგრამ სწორედ ”გემი მიცურავს” აღიქმება დღეს ფელინის ერთგვარ ავტორექვიემად, მის ყველაზე პესიმისტურ განაცხადად კულტურის უუნარიანობაზე, ყველა ხელოვანის ფუჭ სურვილზე, რაღაც მაინც შეცვალოს ამ სამყაროში.

”და გემი მიცურავს” თავის დროზე საბჭოთა ეკრანებზეც გავიდა. მახსოვს, როგორც დავცხეთ ”ვისკონტისტებმა” მაშინ ფილმის თაყვანისმცემლებს და საერთოდ, ”ფელინისტებს”; იტალიაშიც და ჩვენთანაც, ”გემი” ბევრმა აღიქვა იტალიურ კინოში ფელინის მთავარი კონკურენტის, მთავარი ოპონენტის ლუკინო ვისკონტის ფილმების პაროდიად, ვისკონტის ”ოპერული სტილის” გაშარჟებად.

განსხვავებით იგივე ვისკონტისგან, ფელინის შემოქმედება ”ისტორიზმით”არასდროს გამოირჩეოდა. ისტორიის დიალექტიკა მას არ აინტერესებს მაშინაც კი, როცა იღებს თავის სახელგანთქმულ ფილმებს ”რომი”, ”კაზანოვა”, ”სატირიკონი”. აქ წარსული, კონკრეტული დროის ფაქტურა მხოლოდ ნიღაბია, რომლის მიღმა წარმოჩინდება ამოუწურავი ფანტაზიით აღსავსე ავტორის, , ფედერიკო ფელინის ფანტასმაგორიული სამყარო. ზოგჯერ რჩება შთაბეჭდილება, რომ ფელინისთვის აბსოლუტურად სულ ერთია, სად და როდის ვითარდება ფილმის მოქმედება. ფელინი არასდროს მალავს, რომ რის შესახებაც არ უნდა გვიამბობდეს, თითქმის ყოვლთვის ქმნის ”საკუთარ ხილვას”, სამყაროს, რომელშიც დაუფარავად გამოიხატება მისი კომპლექსები, შიშები, ილუზიები.

არადა ”გემში” თითქოს ყველაფერი კონკრეტულ დროში ვითარდება. სახელგანთქმული მომღერალი ედმეა ტეტუა თავის მეგობრებს უტოვებს ანდარძს, რომელშიც სთხოვს მიმოფანტონ მისი ნეშტი იმ კუნძულის ნაპირზე, რომელზეც დაიბადა. ამ ანდერძის შესასრულებლად კომფორტული ხომალდით ”გლორია.ნ” კუნძულზე გარდაცვლილი მომღერლის მეგობრები, ნათესავები და კოლეგები მიემგზავრებიან. გზაში გემზე სერბი ლტოლვილები ამოდიან. მათ ქვეყანაში ომი იწყება. პირველი მსოფლიო ომი იწყება.

გაგახსენებთ, რომ მეოცე საუკუნის ათიანი წლები იტალიური ოპერის ხელახალი აღორძინებით ხასიათდებოდა. სწორედ ამ დროს გაჩნდნენ ”ახალი ხმები”, რომელთაც მთელი მსოფლიო ეტრფოდა. ვისკონტიმ ფილმში ”გრძნობა”, ააგო რა ფილმის სახელგანთქმული პროლოგი ვერდის ”ტრუბადურზე”, გაგვახსენა, რომ ოპერას ვერდის ეპოქაშო ადამიანთა გაერთიანება შეეძლო, რადგან ეს იყო მართლაც რომ ხალხური ხელოვნება. ფილმში ”და გემი მიცურავს” ოპერა ამ როლს ვეღარ ასრულებს. კულტურა უბრალო ტექნიკას, მხოლოდ და მხოლოდ თვითდამკვიდრების საშუალებად იცევა. ამ შემთხვევაში კი კულტურა (მოდერნი) სრულიად გაუცხოებულია ხალხისგან, თავის თავში ჩაკეტილი. ამიტომ ბუნებრივია, რომ საოპერო მუსიკა ადამიანთა გრძნობებს კი არ გამოხატავს, არამედ ხმის ტექნიკის დემონსტრაციად იქცევა. კულტურა - შეჯიბრს, სპორტს ემსგავსება (ფელინი ფილმს მაშინ იღებდა, როცა სატელევიზიო ეთერშიყველაზე რეიტინგული ხდებოდა სიმღერის კონკურსები, ჟიურის წევრებით, რომელთაც პირდაპირ ევალებოდათ გადაცემის რეიტინგის აწევის მიზნით ახალგაზრდა მომღერლების დამცირება)... ვინც უფრო მაღალ ნოტს აიღებს, ის გაიმარჯვებს კიდეც. მოდერნის ეპოქა, რომელიც ფელინისთვის უჩვეულოდ კონკრეტულადაა გამოხატული - ამ სტილის ავეჯი, ტანსაცმელი, მუსიკალური შლიაგერები, რეჟისორისთვისკულტურის კრიზისის უკანასკნელი გამოვლინება ხდება. ამის იქით სიცარიელეა, უნაყოფობაა. ხელოვნება ვეღარაფერს უშველის ამ სამყაროს. ის აღარავის ჭირდება. დღეს თუ არა ხვალ მაინც, ყველაფერი ჩაიძირება, ფსკერზე დაეშვება.

ფელინი, მოგეხსენებათ, თავის ფილმებში ხშირად გამოხატავს ხოლმე დღესასწაულს, კარნავალს. შემდეგ კი ამ დღესასწაულის დასრულებას - არეულ სუფრას, ჭუჭყიან ჭურჭელს, ძირს დაყრილ ბოთლებს. ”მეორე დილის” სევდა განსაკუთრებით საგრძნობია, როცა ძალიან ხმაურიან, ძალიან მხიარულ კარნავალს მოყვება ხოლმე. გვიანდელ ფელინის უყვარს დღესასწაულის გადაჭარბება, უტრირება, საგანგებოდ შერჩეული გროტესკული, სასაცილო პერსონაჟები, თითქოს მხოლოდ იმიტომ, რომ გააზვიადოს ეს კარნავალი, შემდეგ კი გააზვიადოს ის სიცარიელე და მოწყენილობა, რომელიც ნაძალადევად მოწყობილ დღესასწაულს მოყვება ხოლმე. ფილმში ”და გემი მიცურავს” ფელინი სწორედ ზედმეტად გახანგრძლივებული კარნავალის მეტაფორას ქმნის. აქ არა მარტო გემის ”ზედა ნაწილია” გარიყული ”ქვედასგან”, არამედ კულტურაა გარიყული სტიქიისგან, ისტორიისგან. ამიტომაც ასეთი კულტურა - უსიცოცხლო კულტურა, დაუყონებლივ იქცევა სტიქიის მსხვერპლად - მას ტალღები წალეკავს.

რამდენიმე წლის წინ იმხანად კონსერვატორიის რექტორმა მანანა დოიჯაშვილმა მითხრა კონსერვატორიაში საგუნდოზე სწავლა არავის უნდა, ყველა სოლისტობაზე ოცნებობსო. ჯერ ვიფიქრე, ქართული ამბავია მეთქი, მერე კი გვიანდელი ფელინის კიდევ ერთი შედევრი, ”ორკესტრის რეპეტიცია” გამახსენდა, ფილმი, რომელიც ერთგვარი ესკიზია ”გემისთვის”, თავისებური წინათქმა, გადაღებული ”გემამდე” რამდენიმე წლით ადრე. უკვე იქ ფელინი აღიარებს, რომ ჩვენს დროში, ინდივიდუალიზმის გაკერპების დროში, მუსიკალური ჰარმონიის შექმნა შეუძლებელია. თუკი რა თქმა უნდა დირიჟორი-დიქტატორი არ მოგვევლინა, რომელიც უბრალოდ დაგვაძალებს დავემორჩილოთ წესებს. ”ორკესტრის რეპეტიციაში”ნაჩვენებია საშიშროება, რომელიც ემუქრებოდა მომხარებელ საზოგადოებას, უღმერთოდ და უჰარმონიოდ დარჩენილ სამყაროს.”და გემი მიცურავს” უკვე აპოკალიფსია. ოღონდ არა პათეთიკური ორატორია, როგორსაც, ლარს ფონ ტრიერი, ან თუნდაც ტერენს მალიკი გადაიღებდა, არამედ ერთდროულად მხიარული და სევდიანი, ”ნეობაროკოს სტილში” გადაღებული სანახაობა”. კაცობრიობა რაც არსებობს, სულ აპოკალიფსის მოლოდინშია. ზოგჯერ ეს მოლოდინი იმდენად ძლიერია, რომ კაცობრიობა თავად ”აპროგრამებს” წარღვნას, თავად იწვევს მას. აგერ საქართველოს პატრიარქმა იმ დღეს, საერთოდ, ბრძანა, შესაძლებელია მეორედ მოსვლამდე სულ რამდენიმე დღე დარჩაო. მაგრამ ეს ოხერი აპოკალიფსი მაინც არ ხდება. არანაირად არ დადგა აღსასრული. სიცოცხლე გრძელდება!

ცხადია, სასაცილოები ვართ სამყაროს დასასრულის მოლოდინში ამ ჩვენი ”კარდინალებით”. მოწყენილი ცხოვრება ძლიერ ვნებებს მოითხოვს, კარნავალს მოითხოვს. ეგაა, რომ კარნავალს და თრობას აუცილებალდ მოყვება სიცარიელის განცდა და თავის ტკივილი.

თავგადასავალთა მაძიებლები (“Les aventuriers”, 1967, საფრანგეთი, რეჟისორი რობერ ენრიკო, მთავარ როლებში: ალენ დელონი, ლინო ვენტურა, ჯოანა შიმკუსი)

2019 წელი ისე მიიწურა, რომ ეს კარგი კაცი, ლინო ვენტურა, დაგვავიწყდა. 14 ივლისს დიდი ფრანგი მსახიობი 100 წლის გახდებოდა. „კარგი კაცით“ ტყუილად არ დავიწყე - არ არსებობს როლი, მათ შორის უარყოფითი (ასეთი ბევრი ითამაშა), ლინო ვენტურას ხასიათი რომ არ გამოჩნდეს. კარგი ხასიათი. არსებითად ესაა კინო - მსახიობი აქ თავის თავს ვერ დამალავს და ვერც ნიღაბს მოირგებს დიდხანს.

2 მამაკაცი და ერთი ქალი - სქემა, რომელიც არაერთხელ გამოუყენებიათ კინოში. განსაკუთრებით ფრანგულ კინოში. ფრანგებისთვის ფრანსუა ტრიუფოს ფილმი „ჟიული და ჯიმი“ ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია. რა თქმა უნდა, რობერ ენრიკო არაა ფრანსუა ტრიუფო, რომელმაც შეძლო ეს სქემა ყველანაირი მელოდრამატულობისგან გაეთავისუფლებინა და ლამის სამყაროს თუ „ახალი ოჯახის“ მოდელი წარმოედგინა „ჟიული და ჯიმში“. მაგრამ კარგმა სცენარმა (ფილმი გადაღებულია ჰოსე ჯოვანის პოპულარული რომანის მიხედვით) და, პირველ რიგში, კარგმა მსახიობებმა „თავგადასავალთა მაძიებლებიც“ გაათავისუფლა პრიმიტიული მელოდრამის შტამპებისგან. თქვენი არ ვიცი, მაგრამ ჩემი თაობა ამაში ნამდვილად დარწმუნებული იყო, როცა 60-იანი წლების ბოლოს და 70-იანების დასაწყისში მიაწყდა კინოთეატრებს, სადაც „თავგადასავალთა მაძიებლებს“ უჩვენებდნენ. ბევრმა სწორედ ამ ფილმით შეიყვარა ალენ დელონი და ლინო ვენტურა. ჰო, კიდევ, ფრანსუა დე რუბე არ დაგვავიწყდეს - კომპოზიტორი, რომელმაც არაერთი კარგი ფილმისთვის დაწერა მუსიკა, მაგრამ „თავგადასავალთა მაძიებლები“ განსაკუთრებული აღმოჩნდა მის ბიოგრაფიაში. გახსოვთ ლიტიციას „დაკრძალვის“ სცენა? არაჩვეულებრივი მელოდიით, ე.წ. ვოკალისით? ეს ეპიზოდი თავისებური წინასწარმეტყველება აღმოჩნდა - 1975 წლის ნოემბერში დაივინგით გატაცებულმა ფრანსუა დე რუბემ კანარის კუნძულების სანაპიროზე საკმაოდ სახიფათო სიღრმის „დაპყრობა“ გადაწყვიტა, ზღვის ფსკერზე ჟანგბადი გამოელია და 36 წლის ასაკში დაიღუპა.

მზე და ზღვის ფსკერი „თავგადასავალთა მაძიებლების“ სახეა. კიდევ ფორტ ბოიარდია, რომელიც ფილმის გადაღების დროს სრულიად მიტოვებული და უპატრონო იყო. მაგრამ მთავარი, რითიც დღესაც მოგხიბლავთ ეს უპრეტენზიო სურათი, არის ბოლომდე უთქმელობა, საიდუმლო... კი, მეგობრობა აქ თანდათან გადაიზრდება სიყვარულში და ამ პროცესზე დაკვირვება მართლაც სასიამოვნოა, მაგრამ გრძნობების საიდუმლო ფილმის ფინალურ კადრამდე ამოუხსნელი დარჩება. ლინო ვენტურა სწორედ ის არტისტია, რომელიც ამ „ბოლომდე უთქმელით“ ამდიდრებს საშუალო ნიჭისა და შესაძლებლობების ფრანგი რეჟისორის, რობერ ენრიკოს, ფილმს.

ლინო ვენტურას ხელოვნების ოპონენტები, როგორც ჩანს, განებივრებულნი ჰოლივუდის კინოვარსკვლავებისთვის დამახასიათებელი გარდასახვის უნარით („ჯოკერი“ და ხოაკინ ფენიქსის თამაში ხომ იხილეთ?), მუდმივად საყვედურობდნენ მსახიობს: „მუდამ ერთნაირია“, „ჟან გაბენს ბაძავს“. სხვათა შორის, თავის დროზე მსგავს შენიშვნებს გამოთქვამდნენ თავად ჟან გაბენის მიმართაც. ერთფეროვნების გამო იწუნებდნენ ანა მანიანის, ჟერარ ფილიპს, ზბიგნევ ციბულსკის... მაგრამ ეს ხომ კინოა! კინო ახლო ხედით გვიჩვენებს მსახიობის სახეს. ეს კი ორმაგ ესთეტიკურ განცდას ბადებს - გმირთან და თავად მსახიობთან, პიროვნებასთან შეხვედრის განცდას. უნიღბო ხელოვნება, ცხადია, განმეორების საშიშროებას ქმნის. მაგრამ განმეორება იწყება მხოლოდ მაშინ, როდესაც მსახიობი, როგორც პიროვნება, ამოიწურება, გაიყინება, აღარ განვითარდება.

ლინო ვენტურა მაყურებლის წარმოდგენაში დარჩა თავისი მონუმენტური, მონოლითური გმირებით. მაგრამ ეს მონუმენტურობა არასდროს ყოფილა ხელოვნური. ვენტურა არ თამაშობდა მონუმენტურს, ის საერთოდ არ თამაშობდა ეკრანზე. მისი მოქმედება კამერის წინ იმდენად ძუნწია, რომ მისი გმირების ყოველი მოძრაობა, ჟესტი ჩვეულებრივზე უფრო მნიშვნელოვანი ხდება. სწორედ გამომსახველობით საშუალებათა სიძუნწე ანიჭებს მის გმირებს იდუმალებას. კეთილშობილი როლანი „თავგადასავალთა მაძიებლებში“, ლინო ვენტურას გმირი, რომელიც მზად არის თავი გაწიროს მეგობრის ბედნიერებისთვის, გააზრებულად ბოლომდე „დაუხატავი“ სახეა. ეკრანზე მუდამ სიტყვაძუნწი და მუდამ აუღელვებელი ლინო ვენტურა „სიკეთის დემონსტრირებას“ არასდროს ცდილობს. ის უფრო ფიქრობს, ვიდრე მოქმედებს... სადღაც ფილმის ფინალისკენ კი „თავგადასავალთა მაძიებლების“ სამკუთხედის მთავარი გმირი ხდება.

„ძმაკაცობაზე ასეთი კარგი ფილმი არ გადაღებულა!“ - ბევრისგან გამიგია იმ დროს, როცა ჯერ კინოთეატრებში (განსაკუთრებით, ვაკეში, კინო „ყაზბეგში“), შემდეგ კი ტელევიზიით, „ილუზიონში“, რობერ ენრიკოს ამ ფილმს უჩვენებდნენ ხოლმე. ეს ის დროა, როცა ინდივიდუალიზმი ჯერ კიდევ არ იყო პრობლემა და „ადამიანი ადამიანისთვის მგელია!“ ჯერ კიდევ არ იყო დამკვიდრებული ჩვენში. სწორედაც, პირიქით. დღეს კი გვეცინება, როცა გვეუბნებიან, რომ „თბილისი იყო ურთიერთობა“, მაგრამ რაღაც ფორმით ხომ, ფაქტია, იყო. და არამარტო თბილისი. აგერ, კირილ სერებრენიკოვის „ზაფხული“ ვნახეთ ამას წინათ, ფილმი ვიქტორ ცოისა და 80-იანი წლების დასაწყისის რუსულ-საბჭოთა როკკულტურაზე. იმხანად, როცა რეჟიმი უკვე პათოლოგიურ ბრეჟნევიზაციას განიცდიდა, ეს ახალგაზრდები - გაჭირვებული, გალოთებული, სასოწარკვეთილი ახალგაზრდები - ერთმანეთს ეხმარებოდნენ, გამოცდილებას უზიარებდნენ. სიტყვა „ბაზარი“ და „კონკურენცია“ მათ ენაში ჯერ არ იყო დამკვიდრებული. ამ ხალხს „თავგადასავალთა მაძიებლებიც“ მოეწონებოდა, რა თქმა უნდა.

მაგრამ ეს არავითარ შემთხვევაში არაა საბჭოთა კავშირის და, მით უმეტეს, ბრეჟნევის მარაზმატული ხანის მონატრება. „თავგადასავალთა მაძიებლებში“, როგორც ჩანს, ხალხმა ის დაინახა, რაზეც ყველა ოცნებობს, ალბათ - სოლიდარობის ნამდვილი ძალა.

„თავგადასავალთა მაძიებლების“ პრემიერიდან ერთი წლის შემდეგ, 1968 წლის მაისში, პარიზის ქუჩებში თავგადასავლების მოყვარული ახალგაზრდები გამოვლენ სოლიდარობისა და თანასწორობის მოთხოვნით. ამბოხებულებს მაშინ ლინო ვენტურაც შეუერთდა.

თავგადასავალთა მაძიებლები ყოველთვის ქმნიდნენ ისტორიას. მათ უნდა შექმნან ისტორია დღევანდელ საქართველოშიც. ამიტომ რობერ ენრიკოს ამ ძველი ფილმის ნახვას, პირველ რიგში, სწორედ მათ ვურჩევდი.

ჩამოტვირთე მეტი

გიორგი გობრონიძე რუსეთში მიმდინარე ცვლილებებზე
please wait

No media source currently available

0:00 0:50:39 0:00
დილის საუბრები
უკანასკნელი ეპიზოდი
გიორგი გობრონიძე რუსეთში მიმდინარე ცვლილებებზე
დილის საუბრები
დილის საუბრები

გამოიწერეთ

ITunes Video Podcast
XS
SM
MD
LG