Accessibility links

რას ვუყუროთ?

პარასკევი, 3 ივლისი 2020

კალენდარი
ივლისი 2020
ორშ სამშ ოთხ ხუთ პარ შაბ კვი
29 30 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2
“ფერადი ფრინველი” ( "The painted bird”, “Nabarvené ptáče” 2019, რეჟისორი ვაცლავ მარჰოული, ჩეხეთი, უკრაინა, აშშ. როლებში: პიოტრ კოტლარი, სტელან სკარსგადი, უდო კირი, ჰარვი კეიტელი);

გასული წლის კინოსეზონის ერთ-ერთი საუკეთესო ფილმი, “ფერადი ფრინველი” (ასე გადათარგმნეს სათაური, მაგრამ მე “გაფერადებული ჩიტი” უფრო მომწონს), ქართულ ინტერნეტსაიტებზე რუსულადაა დუბლირებული. თუმცა ვაცლავ მარჰოულის სურათში ტექსტი თითქმის არაა, უფრო მეტიც, მუსიკაც არაა - სამსაათიანი ფილმის მოქმედება აბსოლუტურ სიჩუმეში ვითარდება. ამიტომაც “ფერადი ფრინველის” აღქმას განსაკუთრებული ძალისხმევა არ სჭირდება.

ამავე დროს, მინდა გაგაფრთხილოთ: ფილმი იმ შემთხვევაში დაგაინტერესებთ, თუკი მოგწონთ კინო, რომელიც ფიქრისთვის განგაწყობთ, თუ ე.წ. “ევროპულ არტჰაუზს” არ ემტერებით. მაგრამ თუკი ეკრანზე ძალადობის ხილვას ვერ იტანთ, ან მეტისმეტად მგრძნობიარე გული გაქვთ, “ფერადი ფრინველის” ნახვას არ გირჩევთ. თქვენ კი არა, გასული წლის ვენეციის კინოფორუმზე, სადაც ჩეხური სურათის პრემიერა გაიმართა, ზოგიერთმა კრიტიკოსმა დამატებითი განმარტება მოითხოვა ფესტივალის დირექციისგან ამ სურათის კონკურსში ჩართვის გამო. უფროსი თაობის კინომცოდნეებმა გაიხსენეს 1977 წლის დასავლეთ ბერლინის კინოფესტივალი, სადაც ჟიურის გადაწყვეტილებას “ოქროს დათვით” აღენიშნათ საბჭოთა რეჟისორის, ლარისა შეპიტკოს, ფილმი “ზეასვლა”, ამავე ჟიურის სამი წევრის, მათ შორის რაინერ ვერნერ ფასბინდერის, პროტესტი მოჰყვა. კინომცოდნეების ნაწილმა მაშინ “პოლიტიკურ კონიუნქტურად” მონათლა “ბერლინალეს” შედეგები.

სტილის თვალსაზრისით, “ფრინველი”, ცოტა არ იყოს, ჰგავს კიდეც ლარისა შეპიტკოს შავ-თეთრ ფილმს, რომელშიც საბჭოთა პარტიზანების გმირობა და ღალატი სახარების იგავის სახითაა წარმოდგენილი. ერთგვარი არქაულობა, “პირველყოფილი სიმკაცრე” დამახასიათებელია შავ-თეთრი “ფერადი ფრინველისთვისაც” - ვაცლავ მარჰოული ქმნის სამყაროს, სადაც ძალადობას არა იმდენად ისტორიული რეალობა (ამ შემთხვევაში მეორე მსოფლიო ომი) განსაზღვრავს, რამდენადაც კულტურისგან, მორალისგან, ყველანაირი ცივილიზაციისგან გამოჯნული გარემო.. ადამიანები პირუტყვებივით იმიტომ კი არ იქცევიან, რომ გაჭირვებამ მათ სახე დაუკარგა. არა, ადამიანები აქ თავად წარმოადგენენ პირუტყვებს. უბრალოდ, ომმა, შიმშილმა და სიკვდილის შიშმა მათში ყველა ველური ინსტინქტი გააღვიძა.

მაყურებელი, როგორც წესი, ასეთ კინოზე აგრესიულად რეაგირებს. მაყურებელიც და ზოგჯერ კრიტიკაც. “ფრინველის” პრემიერაზე ვენეციაში, მედიისთვის განკუთვნილ სეანსზე, დარბაზი ფილმის დაწყებიდან რამდენიმე წუთში სანახევროდ დაიცალა. ამავე დროს, ბევრი დარჩა და ბევრიც აღფრთოვანდა სურათით. პრემიერიდან ერთი თვის შემდეგ ჩეხეთმა “ფერადი ფრინველი” “ოსკარზე” წარადგინა. თუმცა იმის თქმა, რომ ვაცლავ მარჰოელის ფილმი ჩეხურია, მაინცდამაინც არ იქნება სწორი. “ფერადი ფრინველი” ისევე ჩეხურია, როგორც სლოვაკური, პოლონური, უკრაინული, გერმანული...ესაა დიდი საერთაშორისო პროექტი, რომლის გადაღებაში რამდენიმე სტუდია იყო ჩართული. მნიშვნელოვან როლებს ფილმში ჰოლივუდის ვარსკვლავები ასრულებენ - ის მსახიობები, რომლებმაც, როგორც ვენეციის კინოფესტივალზე გამართულ პრესკონფერენციაზე აღნიშნეს, კარგად იცოდნენ ფილმის ლიტერატურული პირველწყარო, პოლონური წარმოშობის ამერიკელი მწერლის, ეჟი კოსინსკის, წიგნი “ფერადი ფრინველი”, ახლა უკვე თანამედროვე ამერიკული ლიტერატურის კლასიკა, ჰოლოკოსტის თემაზე დაწერილი ერთ-ერთი ყველაზე სკანდალური ტექსტი, რომელსაც ავტორის ბიოგრაფია, კერძოდ კი, მისი ბავშვობის სახეშეცვლილი ისტორია დაედო საფუძვლად.

კოსინსკი პოლონელი ებრაელების ოჯახში დაიბადა. მეორე მსოფლიო ომი რომ დაიწყო, მშობლებმა გვარი გამოიცვალეს და მიყრუებულ სოფელს შეაფარეს თავი, პოლონეთ-უკრაინის საზღვარზე. მაგრამ “ფერად ფრინველში” მწერალი განსხვავებულად ჰყვება ამ ისტორიას: ებრაელი მშობლები ბავშვს მოხუც ნათესავს აბარებენ. დასაწყისში ბებია კვდება, სახლი იწვის. ბავშვი სოფელ-სოფელ იწყებს ხეტიალს თავშესაფრის ძიებაში. ამის მერე იწყება ჯოჯოხეთური ცხოვრება პატარა ბიჭისთვის, რომელიც ხან ბოშა ჰგონიათ, ხანაც ხვდებიან, რომ ებრაელია, მაგრამ ნაცისტებთან არ აბეზღებენ, რადგან სჭირდებათ, როგორც “დაბალი ღობე”, რომელსაც ამუშავებენ, დაამცირებენ, იძალადებენ. წიგნის გამოსვლის შემდეგ ავტორი “სპეკულაციაში”, “გადაჭარბებაში”, “ნატურალიზმში”, “მშრომელი ხალხის მასხარად აგდებაში” დაადანაშაულეს. 1991 წელს ეჟი კოსინსკიმ თვითმკვლელობით დაასრულა სიცოცხლე.

საგულისხმოა, რომ “ფერადი ფრინველის” ეკრანიზაცია, ბოლოს და ბოლოს, გადაწყვიტა არა პოლონელმა და არა ამერიკელმა რეჟისორმა, არამედ ჩეხმა, საშუალო ნიჭის კინემატოგრაფისტმა, რომელსაც, როგორც ჩანს, მაინც ლიტერატურული პირველწყარო დაეხმარა - “ფერადი ფრინველი” ძალიან ძლიერი ფილმი გამოვიდა. თუკი ნერვები არ გიღალატებთ და ბოლომდე გაუძლებთ, თქვენ იხილავთ სადად, ტექნიკური ტრიუკების გარეშე მოთხრობილ ამბავს, უფრო სწორად, პატარა ამბების კრებულს ბავშვზე, რომელმაც საშინელი სამსჯავრო გამოიარა.

სისასტიკეს უკვე კარგა მაგრად მიგვაჩვიეს - სულ ვიმეორებ ამას. არ ვიცი, რა შეიძლება ვნახოთ დღეს ეკრანზე, თვალის დახუჭვის სურვილი რომ გაგვიჩნდეს. ძალადობა ჩვენი ყოფის ნაწილი გახდა. ვუყურებთ ძალადობას და ჩაის ვსვამთ.

“ფერად ფრინველში” სისასტიკე არა მარტი ნატურალისტურადაა გამოხატული, არამედ ხელოვნურადაცაა გაძლიერებული. ასეთი “გახსნილი უტრირება” ბევრს აღიზიანებს ჩეხურ ფილმში, მაგრამ “ფრინველის” რეჟისორი დარწმუნებულია, რომ მოვიდა დრო თანამედროვე საზოგადოების გამოღვიძებისა -არ უნდა იჯდე სახლში მშვიდად და არ უნდა სვამდე ჩაის თუნდაც მაშინ, როცა შენს თვალწინ მედია არასრულწლოვან ადამიანებზე ძალადობს, მათ ცხოვრებას ასახიჩრებს.

ამ დიდი საერთაშორისო კინოპროექტის ავტორებს (უკრაინულმა მხარემ, როგორც გაირკვა, ყველაზე მეტი ჩადო “ფრინველის” წარმოებაში) ეს გულგრილობა სახიფათოდ მიაჩნიათ. ვენეციაში, “ფრინველის” პრემიერის შემდეგ გამართულ პრესკონფერენციაზე, რეჟისორმა აღნიშნა, რომ ჰოლოკოსტის თემის კომერციალიზაციამ, რასაც წლების მანძილზე ეწეოდა ჰოლივუდი, მხოლოდ და მხოლოდ დაგვაშორა მილიონი ადამიანის მიერ გადატანილ ტკივილს. ამიტომ “ფერადი ფრინველი”, დიახაც, უტრირებული სისასტიკეა, რომლის ყურება ნამდვილად არაა ადვილი. ესაა ევროპელების პასუხი ჰოლივუდს, თავად ჰოლივუდის ვარსკვლავების მონაწილეობით (რამდენი ხანია, ჰარვი კეიტელი არ გვინახავს კარგ როლში!), უფრო სწორად, აღმოსავლეთევროპელების პასუხი - იმ ხალხის პასუხი, რომელსაც ჰოლოკოსტის ტრაგედია წიგნებიდან და ფილმებიდან არ იციან. მათ მშობლებს, მათ პაპა-ბებიებს თავად გადახდათ ის ამბები, რომლებსაც გვიამბობენ “ფერადი ფრინველის” ავტორები.

ჩვენთვის ეს ამბები წარმოუდგენელი სისასტიკეა. არ გვჯერა, რომ ადამიანს შეუძლია ასე მოიქცეს. ასე მოექცეს ბავშვს! ამდენ რამეს მოვესწარით, ამდენი საშინელება ვიხილეთ, მაგრამ მაინც არა მარტო არ ვიმჩნევთ, არამედ ისევ ჯიუტად ვამტკიცებთ, რომ “თავისი ბუნებით ადამიანი კეთილია”, ხოლო სისასტიკის და ძალადობის ვნება შეძენილია, ხალხი არაა დაუნდობელი.

მათთვის ეს სიმართლეა. ჰოლოკოსტი ამ ხალხის ისტორიული ტრავმაა, რომელსაც არ სჭირდება “გაფერადება”.

“ქარწაღებულები” (Gone with the Wind, აშშ, რეჟისორი ვიქტორ ფლემინგი)

10 წელი ვწერდი წიგნს ცენზურის ისტორიაზე კინოში. ჩემთვის ცენზურა თავისებური “ჰორორია”, ბოროტებაა, რომელმაც არაერთი ნიჭიერი არტისტის ბედზე იმოქმედა, შეიძლება ითქვას, დაუნგრია ცხოვრება. ვიქტორ ფლემინგის ფილმი “ქარწაღებულები” მართლა რომ აეკრძალათ, მე ვინ დამასწრებდა ჩვენში გამოხმაურებას? თუმცა ონლაინ სერვისის, HBO- ს გადაწყვეტილება დროებით ამოეღოთ სურათი საძიებლიდან, საქართველოში (და ზოგიერთ სხვა ქვეყანაშიც) გაიგეს სწორედ როგორც “აკრძალვა”, “ცენზურის დაბადება”, “ახალი მორალი”.. რა ვიცი, რა აღარ წავიკითხე ამ დღეებში. უცნაურია, მაგრამ ცენზურის დაბადებასა და “ახალ ტოტალიტარიზმზე” ის ხალხიც წერდა, ვინც ჩემზე უკეთ იცნობს ამერიკულ კულტურას და მართლმსაჯულებას, ვინც არსებითად ძალიან კარგად იცის, რომ ამერიკაში მხატვრულ ნაწარმოებს (და სიტყვას) ასე ადვილად ვერავინ აკრძალავს.

”ისტორიის გადახაზვა” დაიწყესო, ნაცისტებივით იქცევიან, მათსავით წიგნებს წვავენო, წერენ შეშფოთებული ინტელექტუალები. არადა, ყველაფერი სწორედ პირიქით მგონია. ამერიკაში არაერთმა ამბოხებულმა ისტორიის სწავლა (!) დაიწყო. სხვა საქმეა, რომ, როგორც მოსალოდნელი იყო, ეს პროცესი მტკივნეულად, ძალიან მტკივნეულად მიმდინარეობს. აბა, როგორ გინდათ? სხვანაირად ცვლილებები არ გამოდის. დავამატებდი: სამწუხაროდ, არ გამოდის.

ბაზარმა, ცხადია, სასწრაფოდ ისარგებლა სიტუაციით. “ქარწაღებულები” - ფილმი, რომელმაც ყველაზე მეტი მოგება მოუტანა ჰოლივუდს - კიდევ უფრო პოპულარული გახდა. მაგრამ, ვეჭვობ, არა იმიტომ, რომ ფლემინგის მელოდრამას ბევრი დამცველი გაუჩნდა. უბრალოდ, მაყურებელს საშუალება მიეცა გადაემოწმებინა თავისი ემოციები, ენახა ფილმი ახალ ისტორიულ კონტექსტში და, თუ გნებავთ, თავად დარწმუნებულიყო, რამდენად მართებულია პრეტენზიები, რომლებიც წლებია უკვე ადამიანის უფლებების დამცველებს აქვთ როგორც მარგარეტ მიტჩელის რომანის, ასევე რომანის ეკრანიზაციის, “ქარწაღებულების”, მიმართ. ლუ ლუმენიკმა, მაგალითად, ჯერ კიდევ 2015 წელს “ნიუ იორკ პოსტში” დაბეჭდილ წერილში აღნიშნა: “ თუკი კონფედერაციის დროშა, ბოლოს და ბოლოს, ვაღიარეთ რასიზმის მახინჯ სიმბოლოდ, მაშ რატომ ითვლება დღემდე “ქარწაღებულები” ამერიკული კულტურის დროშად?”.

წარმოდგენა არა მაქვს, ვინ მიიჩნევს “ამერიკული კულტურის დროშად” ფილმს, რომელსაც კატასტროფულად აკლია ერთიანი რეჟისორული ხელწერა, რომელშიც არატოლფასოვანია“სამხედრო” და “მშვიდობიანი” ეპიზოდები, რომელშიც სოციალური თუ პოლიტიკური ფონი, განსაკუთრებით მეორე ნაწილში, თითქმის საერთოდ იგნორირებულია - ეპოსი გადადის მელოდრამაში და სტილისტური მთლიანობა სრულიად ინგრევა.

რასიზმი? კი, რა თქმა უნდა, “ქარწაღებულები”, როგორც მართებულად არის აღნიშნული HBO-ს კომენტარში, იმ რასობრივ აკვიატებებს გამოხატავს, რომლებიც უხვად იყო ამერიკულ საზოგადოებაში გასული საუკუნის 30-იან წლებში. და დღესაც არის. მათ შორის წრეებში, რომლებიც ასეთი გაშმაგებით იცავენ ფლემინგის სურათს. სხვათა შორის, “ქარწაღებულების” ერთ-ერთი მთავარი მოტივი, განთავისუფლებული მონების უარი თავისუფლებაზე და ბატონებთან დაბრუნების მოთხოვნა, ჯერ კიდევ 40-იან წლებში აღიქვეს როგორც რასიზმის გამოხატულება. მაშინაც აქტიურობდნენ, ძირითადად, ის ადამიანები, რომლებმაც 1915 წელს დევიდ უორკ გრიფიტის “ნაციის დაბადების” პრემიერა გააპროტესტეს. თავად გრიფიტი ლიბერალური მედიის შეტევებმა იმდენად გააბრაზა, რომ პრემიერიდან ცოტა ხნის შემდეგ სტატიაც კი გაავრცელა ბროშურის სახით, სათაურით “თავისუფალი სიტყვის აღმასვლა და დაცემა ამერიკაში”. რეჟისორმა წერილი “ნაციის დაბადებით” აღფრთოვანებული პრეზიდენტ ვილსონის სიტყვებით დაასრულა: “ეს სიმართლეა, სასტიკი ისტორიული სიმართლე, რომლის აღიარებაც გეშინიათ”.

კინემატოგრაფის პრეტენზია ისტორიულ სიმართლეზე, დიდი ხანია, უკვე საეჭვოდ ითვლება. იმაზეც შეთანხმდნენ, რომ ჩარჩოთი შემოსაზღვრული კინოკადრი მხოლოდ სამყაროს ერთ, მცირე ნაწილზე იძლევა ინფორმაციას, ხოლო კინემატოგრაფიული რაკურსი მაყურებლის მანიპულაციის გამოცდილი ხერხია. მიუხედავად ამისა, დიდი ოსტატებიც კი ვერ ელევიან წარმოდგენას კინოზე, როგორც “ობიექტურ ხელოვნებაზე”. თავის დროზე ჯერ ანდრეი ტარკოვსკიმ, შემდეგ ოთარ იოსელიანმა ეიზენშტეინი თაღლითობაში დაადანაშაულეს “ჯავშნოსანი პოტიომკინის” გამო: თითქოს მეფე თავის მეზღვაურებს ხიზილალას აჭმევდა, ეიზენშტეინმა კი ხიზილალა “მატლებიანი სუპით” შეცვალა და ამ სახეზე ააგო მთელი ფილმის კონფლიქტი. საქმეც ისაა სწორედ, რომ იოსელიანისა და, მით უმეტეს, ტარკოვსკისგან განსხვავებით, ისტორია ეიზენშტეინისთვის იყო პროცესი და არა გაყინული რეალობა. პროცესი მოძრაობაა. პროცესი ხშირად წარმოგვიდგენს ერთს და გულისხმობს სულ სხვას. პროცესი მტკივნეულია და, სამწუხაროდ, არც ნგრევას გამორიცხავს. მაგრამ განვითარება არასდროს ხდება პროცესის გარეშე, ე.ი. იმ ფასეულობების გააზრებისა და, შესაძლებელია, მათი უარყოფის გარეშე, რომლებიც განვითარებას უშლის ხელს.

“ქარწაღებულების” პრემიერის შემდეგ სამყარო განვითარდა. ამერიკაც განვითარდა. ხალხმა უფრო მეტი შეიტყო თავის წარსულზე, რომლის ნაწილია, სხვათა შორის, ფლემინგის ფილმი და ის ძეგლებიც, რომელთა განადგურებას ცდილობს ზოგიერთი ამბოხებული, ვერ ხვდება რა, რომ ძეგლის განადგურებით, წიგნის თუ ფილმის დაწვით რასიზმის პრობლემა ვერ გადაწყდება.

არა უშავს. მიხვდება. მთავარია კერპად არ ვაქციოთ ის, ვინც დღევანდელი გადასახედიდან უკვე რასისტად მოიაზრება. მთავარია “ამერიკული კულტურის დროშად” არ ვაქციოთ რასისტული მხატვრული ნაწარმოები, რომელშიც მშვენიერი სკარლეტ ო,ჰარა თითქმის 4 საათის განმავლობაში, ფერწერული პეიზაჟების ფონზე, გადის წინააღმდეგობებს, იბრძვის, უყვარს, წარმატებული ბიზნესვუმენი ხდება. სკარლეტ ო, ჰარას ოსტორიას აქვს ფონი - მას ქმნიან მონები, რომლებიც მთელი ეს 4 საათი... “განუვითარებლებად” რჩებიან - ერთგულები მონობაში და ლოიალურები თავიანთი ბატონების მიმართ. უჭკვიანესი და ულამაზესი სკარლეტისგან განსხვავებით, შავკანიანებს აქ ელემენტარული გადაწყვეტილების მიღება არ შეუძლიათ.

რაც შეეხება ფილმის პაციფისტურ ინტონაციებს და იმის მტკიცებას, რომ სამოქალაქო ომმა გაანადგურა სამხრეთის ეკონომიკა, გააუბედურა ოჯახები და იმსხვერპლა უამრავი უდანაშაულო ადამიანის სიცოცხლე, აქ ვიქტორ ფლემინგის, როგორც კინემატოგრაფისტის, უნარი უკვე ვეღარ ქაჩავს: გაანადგურა მონათმფლობელი პლანტატორების სივრცე! უფრო ღრმად ფლემინგი ვეღარ მიდის - პირველ რიგში, სწორედ რასობრივი სტერეოტიპების გამო, რომლებსაც წლების მანძილზე ამკვიდრებდა ამერიკული კულტურა. ნიჭიც ვერ ეხმარება - აკი აღვნიშნე: “ქარწაღებულები” არაა ეპიკური დრამა ომის საშინელებაზე, ესაა მელოდრამა ომისგან გაუბედურებულ “მაღალ კლასზე“. მარგარეტ მიტჩელი ნამდვილად არაა შექსპირი, ტრაგედიის თამასა ბოლომდე რომ დაიჭიროს, ვიქტორ ფლემინგი კი არც ეიზენშტეინია და არც ვისკონტი, ისტორიის “დრამატურგია” რომ ახსნას და მხოლოდ პლანტატორების “წვინტლებზე” არ აგვიჩუყოს გული.

ასე რომ, მე პირადად ვერანაირ პრობლემას ვერ ვხედავ “ქარწაღებულის” თავიდან ნახვაში. უბრალოდ, მოვერიდებოდი ფილმის ოპონენტების ნაცისტებთან შედარებას. არ გინდათ ეს ანალოგიები! უხერხულია!

მორიდებითვე შეგახსენებთ, რომ ნაცისტები წვავდნენ ყველაფერს, რაც “გერმანულ სულს” ეწინააღმდეგებოდა (“აფუჭებდა”), ამერიკაში კი დღეს ცდილობენ მითებისგან განთავისუფლებას - პირველ რიგში, კეთილი მონათმფლობელის მითისგან. და ძალიან უცნაურია, რომ ამას საქართველოში ვერ ხედავს ხალხი, რომელსაც სრულიად მართებულად აღიზიანებს, მაგალითად, ვინმე ვორონცოვის წარმოდგენა ადამიანად, რომელმაც “ველურ ქართველებს” ოპერა აუშენა და ევროპულ კულტურას აზიარა.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG