Accessibility links

რას ვუყუროთ?

სამშაბათი, 7 აპრილი 2020

კალენდარი
აპრილი 2020
ორშ სამშ ოთხ ხუთ პარ შაბ კვი
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 1 2 3

“რიჩარდ ჯიუელის საქმე” (2019, აშშ, რეჟისორი კლინტ ისტვუდი )

მგონი, დროა იმ მაყურებლის თხოვნა გავითვალისწინოთ, რომელიც დაჟინებით გვიმტკიცებს, რომ “ცხოვრება გრძელდება” და ჩვენი რუბრიკა “რას ვუყუროთ” აღვადგინოთ. არ არის აუცილებელი “აუცილებლად სანახავი ფილმები” თვითიზოლაციას მოუხდეს. უსამართლობა იქნება ამ პირობებში დავივიწყოთ გასული წლის ისედაც უსამართლოდ არაღიარებული კარგი ფილმები. ერთ-ერთი კლინტ ისტვუდის ეს სურათია - ახალი ნამუშევარი ამერიკული კინოს ცოცხალი კლასიკოსისა, რომელმაც გასული წლის ბოლოს უკვე მერამდენედ გაგვაკვირვა.

კლინტ ისტვუდმა აღადგინა ნამდვილი ამბავი, რომელიც 1996 წელს მოხდა შეერთებულ შტატებში. დაცვის ერთი კერძო კომპანიის თანამშრომლის, რიჩარდ ჯიუელის, დრამატული ისტორია: ერთ დღეს რიჩარდის ყურადღება საეჭვო ზურგჩანთამ მიიპყრო. მან დაჟინებით მოითხოვა, რომ პოლიციას ეს ტერიტორია ხალხისგან გაეთავისუფლებინა. თავისას მიაღწია თუ არა, გაისმა აფეთქების ხმა. მეორე დღეს რიჩარდმა ამერიკის გმირად გაიღვიძა. თუმცა მალევე გაჩნდა კითხვა: კი მაგრამ, საიდან იცოდა, რომ ზურგჩანთაში ასაფეთქებელი ყუმბარა იდო?

მთავარი გმირი, ცოტა შერეკილი, ერთ დროს რომ ამბობდნენ ხოლმე - “დარტყმული”, ჩაფსკვნილი, შეუხედავი, დედასთან ერთად რომ ცხოვრობს (რაღაცნაირი პირდაპირი პარალელია ჩარლზ ლოუტონსა და ჟან რენუარის შედევრთან - “ეს ჩემი მიწაა”), ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ადამიანი ხდება ამერიკაში, როცა აღმოჩნდება, რომ მან ასეულობით ადამიანი გადაარჩინა, რამდენიმე დღეში კი ანტიგმირად იქცევა - ხალხი, რომელიც მისი ძეგლის დადგმისთვის ემზადებიდა, მას ლამის ტერორისტად მონათლავს.

კლინტ ისტვუდმა გადაიღო სამართლიანობის ისტორია - ამბავი ადამიანზე, რომელიც ვერასდროს ვერ წარმოიდგენდა, რომ ჩვენება, რომელიც თავის საყვარელ პოლიციას მისცა, შეიძლებოდა მის წინააღმდეგ გამოეყენებინათ.

გასული წელი მდიდარი აღმოჩნდა ვეტერანი კლასიკოსების კარგი ფილმებით. 80 წლის იტალიელმა რეჟისორმა, მარკო ბელოკიომ, გააკვირვა კანის ფესტივალი ფილმით ”მოღალატე” - გვიჩვენა, როგორი არცთუ ისე წესიერი ხერხებით დამარცხდა მაფია იტალიაში. 86 წლის რომან პოლანსკიმ კინოს ენაზე აღადგინა დრეიფუსის საქმე და, მართალია, ბევრი გააღიზიანა

პარალელით პირადად მის ცხოვრებასა და დრეიფუსს შორის, ოპონენტებსაც კი აღიარებინა, რომ კარგი ფილმი გადაიღო (“მე ბრალს ვდებ”). 89 წლის (!) კლინტ ისტვუდმაც იგივე შეძლო, ფაქტობრივად. რაში არ ადანაშაულებდა მას ჰოლივუდი - მიზოგინიაში, ჰომოფობიაში, რასიზმში. თავს იმართლებდა, მაგრამ მაინც არ უჯერებდნენ. ახლა კი “რიჩარდ ჯიუელის საქმე” გადაიღო, ფილმი ადამიანზე, რომელიც მზადაა სამართლიანობისთვის თავი გაწიროს, მაგრამ თავად ხდება უსამართლობის, მე ვიტყოდი, უმრავლესობის მსხვერპლი! როგორ მიყვარს ეს ამერიკულ კინოში! სტენლი კრამერის, სიდნეი ლიუმეტის, ბილი უაილდერის ფილმებში! როცა ავტორი “უმრავლესობის ტერიტორიაზე” შედის და ერთი ადამიანის, არაპოპულარული აზრის დაცვას იწყებს. როგორ მიყვარს ჰენრი ფონდა “12 განრისხებულ მამაკაცში!! სწორედ ასეთ კინოს აღადგენს კლინტ ისტვუდი.

2010 წელს ისტვუდმა, რესპუბლიკელების ლამის უკანასკნელმა ელჩმა თანამედროვე ჰოლივუდში, ბარაკ ობამასგან მედალი მიიღო წარწერით “ნამდვილი ამერიკელი მოქალაქის ზუსტი ჩვენებისთვის”. მე ვფიქრობ, კარგი განმარტებაა. ისტვუდი ახერხებს გადაიღოს ფილმი “ჩვეულებრივ ამერიკელზე”, რომელიც “არაჩვეულებრივ საქციელს” სჩადის . ასე ერთიანდება ორი განსხვავებული მოცემულობა მის ფილმებში, ასე იქმნება წინააღმდეგობა, რომელიც სასაცილოსაც ხდის ამბავს და სევდიანსაც... თავის დროზე არაერთმა ამერიკელმა რეჟისორმა მოახერხა ეს (ბოლოს და ბოლოს, ჩაპლინის ქვეყანაა). მაგრამ ჰოლივუდს ახლა სხვა გამოწვევები აქვს და “რიჩარდ ჯიუელის საქმე” აქ, ცოტა არ იყოს, ძველმოდურად ითვლება (მით უმეტეს, კლინტ ისტვუდის პოლიტიკური სიმპათიების გათვალისწინებით). ამიტომაცაა, რომ გასული წლის ერთ-ერთი საუკეთესო ფილმი კინოაკადემიკოსებმა დელიკატურად გარიყეს “ოსკარის” სხვა ნომინანტებისგან, თუმცა ჯერჯერობით გაუგებარი რჩება კონკრეტულად რა დაუწუნეს კლინტ ისტვუდის სურათს. ნუთუ ისევ“განწყობის თეორიამ” და აკვიატებებმა იმუშავა? აი, სწორედ ამ აკვიატებებს შეგვახსენებს კლინტ ისტვუდი და პირდაპირ გვეუბნება, რომ ეგრე არაფერი გამოვა ცხოვრებაში, ეგრე ვერასდროს წავა ქვეყანა წინ.

დიახ, “რიჩარდ ჯიუელის საქმე” არის ფილმი სამართლიანობისთვის ბრძოლაზე, პოლ უოლტერ ჰაუზერი აბსოლუტურად გენიალურია რიჩარდის როლში. ერთი საშუალო კომიკოსისგან კლინტ ისტვუდმა შექსპირის თეატრის დონის მსახიობი გამოძერწა. როგორი ფრთხილი და შეშინებულია ფილმის დასაწყისში და როგორი ამაყი ფინალის მოახლოებასთან ერთად. შესაბამისად, პერსონაჟის მიმართ მაყურებლის დამოკიდებულებაც მუდმივად იცვლება. მაგრამ სუპერგმირი იგი მაინც არ ხდება. ლეგენდა, თითქოს “დემოკრატიულ დასავლეთში” კანონი კანონობს და აქ აუცილებლად მიაღწევ გამარჯვებას მაშინაც კი, როცა თითქოს მთელი ქვეყანა გებრძვის... ლეგენდად რჩება.

სურათის ავტორები ჩვენს თვალწინ შლიან, ანგრევენ თუ ნაკუწებად აქცევენ წარმოდგენას საშუალო ამერიკელზე. ეძახეთ ნეოკონსერვატორი კლინტ ისტვუდს! ყველაზე გაბედული, რადიკალურობით გამორჩეული ამერიკელი რეჟისორები ვერ ახერხებენ იმას, რაც ისტვუდმა მოახერხა. თვით წლევანდელი ”ოსკარის” მთავარი ნომინანტებიც კი, მარტინ სკორსეზე და კვენტინ ტარანტინო, ვერ გაექცნენ ჰოლივუდურ კლიშეებს. კლინტ ისტვუდი კი კლიშეებს ემიჯნება და ლეგენდებს რეალობით ცვლის - კი, სამართლიანობის გამარჯვება შესაძლებელია, მაგრამ ამისათვის მარტო არ უნდა იბრძოლო, სხვას უნდა “შეეკრა”, მაშინაც კი, როცა ეს “სხვა” წესიერებით მაინცდამაინც არ გამოირჩევა.

კანონის უზენაესობის გულუბრყვილო რწმენა, თუ გნებავთ, ადამიანის კეთილშობილების გულუბრყვილო რწმენაც ინგრევა ფილმში. ხაზს ვუსვამ, არა საკუთრივ რწმენა და იმედი, არამედ გულუბრყვილო რწმენა, რომელსაც წლების მანძილზე უმყარებდნენ ამერიკელ ობივატელს. ამ თვალსაზრისით, კლინტ ისტვუდის ფილმი არა მარტო კლასიკური ამერიკული კინოს გაცოცხლებაა, არამედ ძალიან მძაფრი სოციალური პამფლეტიცაა. “რიჩარდ ჯიუელის საქმეში” სურათის მთავარ გმირს, ამ “საძაგელ იხვის ჭუჭულს”, ორი ძლევამოსილი ინსტიტუტი უპირისპირდება - გამოძიების ფედერალური ბიურო და მედია. კი, მთლიანად ამერიკული საზოგადოება და ბრბოც, ცხადია, მაგრამ ეს საზოგადოება, პირველ რიგში, მედიისგან იქნება მართული. ერთი კაცი უსამართლობის წინააღმდეგ, სიმართლე კოლექტიური უსამართლობის წინააღმდეგ! არ მჯერა, რომ ამქვეყნად არსებობს ადამიანი,რომელიც ერთხელ მაინც არ შესჯახებია ცხოვრებაში ამ ტიპის უსამართლობას - როცა გაბრალებენ იმას, რაც არ ჩაგიდენია, იმას, რაც არ გითქვამს. გაბრალებენ იმიტომ, რომ ძალაუფლების ინსტიტუტების მიერ შექმნილ კონსტრუქციაში ვერ ჯდები. ნამეტანი “იხვის ჭუჭული” ხარ იმისთვის, რომ “ჩვეულებრივის” როლს მოერგო. დიდი, დიდი ხნის წინ კინემატოგრაფის პიონერმა, დევიდ უორკ გრიფიტმა, უსამართლობის ამ განცდას თავისი შედევრი, “შეუწყნარებლობა”, მიუძღვნა. კიდევ უფრო დიდი ხნის წინ კი იესო ქრისტე ჯვარზე გააკრეს.

P.S.

2019 წლის 10 დეკემბერს, ”ოსკარის” ნომინანტების გამოცხადებამდე ცოტა ხნით ადრე, ამერიკულ გაზეთში ”Atlanta Journal-Constitution” დაიბეჭდა წერილი, რომლის ავტორი კლინტ ისტვუდს სექსიზმში ადანაშაულებდა. მოგვიანებით გაირკვა, რომ ეს ის გაზეთია, რომელმაც 1996 წელს პირველმა გამოაქვეყნა სტატია ”ტერორისტ რიჩარდ ჯიუელზე”.

”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობა” ( 1984. კინოსტუდია ”ქართული ფილმი”. რეჟისორი გიორგი შენგელაია. ”ვერცხლის დათვი” დასავლეთ ბერლინის საერთაშორისო კინოფესტივალზე)

1984 წელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართული კინოს ისტორიაში. შეიძლება ითქვას, გარდატეხის წელია. იანვარში ეკრანებზე გამოდის ელდარ შენგელაიას ”ცისფერი მთები, ანუ დაუჯერებელი ამბავი”. წლის ბოლოს სრულდება გადაღება გიორგი შენგელაიას ფილმისა ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობა”, რომელსაც საფუძვლად ოთარ ჩხეიძის რომანი, ”ბორიაყი”, დაედო. ძმები შენგელაიების შემოქმედებას (და არამარტო შემოქმედებას) ხშირად ადარებენ ერთმანეთს, განუწყვეტლივ აღნიშნავენ, რომ ელდარ და გიორგი შენგელაიები - ესაა განსხვავებული ტემპერამენტი, სამყაროს აბსოლუტურად განსხვავებული აღქმა, ადამიანის მიმართ, კინოს მიმართ განსხვავებული დამოკიდებულება. ამ ორი სურათის ერთსა და იგივე დროს დასრულება უკეთ იძლევა შედარების საშუალებას - მით უმეტეს, რომ ორივე ფილმი ერთმა და იმავე ოპერატორმა, ლევან პაატაშვილმა, გადაიღო.

1984 წელი ასევე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჩვენი ქვეყნის ისტორიაში. წლის დასაწყისში საბჭოთა კავშირის კომპარტიის პირველი მდივნის პოსტზე დანიშნეს ასაკში შესული პარტჩინოვნიკი, კონსტანტინე ჩერნენკო, რომლის მმართველობის ხანმოკლე პერიოდში (ჩერნენკო 1985 წელს გარდაიცვალა), ფაქტობრივად, დაიწყო მეოცე საუკუნის ”მთავარი იმპერიის”, საბჭოთა კავშირის, დანგრევა.

”ცისფერი მთები” არის ფილმი-წინასწარმეტყველება. თბილისის რომელიღაც რედაქციის თანამშრომლები აქ იმდენად შეჰგუებიან საპყრობილეში ცხოვრების რიტმს, იმდენად ჩართული არიან ამაოებაში, რომ საერთოდ ვერ გრძნობენ მოახლოებულ კატასტროფას, იმ შენობის დანგრევის საფრთხეს, რომელშიც ფუსფუსებენ.

”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობა” ასევე ფილმი-საპყრობილეა. ოღონდ აქ უკვე არა აწმყო, არამედ წარსული, 1905 წლის საქართველოა აღბეჭდილი. დამარცხდა რევოლუცია. დამარცხდნენ ეროვნული გმირები. დამარცხდა მთელი ქვეყანა და თავის თავში ჩაიკეტა. ირგვლივ მძარცველთა რაზმები დათარეშობენ. ხალხი შეშინებულია, ჩაკეტილია თავის სახლებში, ქალაქიდან სოფელში გაღწევა თითქმის შეუძლებელია. თუკი გარემო, რომელიც აღწერილია ”ცისფერ მთებში” ყველასთვის ნაცნობია, ხოლო ავტორი, ელდარ შენგელაია, თავის თავს ამ გარემოს ან ხალხის ნაწილად წარმოგვიდგენს, გარემო, რომელიც იქმნება ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობაში” , პირიქით, ჩაკეტილია, სურათოვანი, გამიჯნული მაყურებლისგან, მთელი თავისი ბნელი კადრებით, უცნაური ქართულით (”ქალბატონი დედა ბრძანებს”), გუსტავ მალერის მუსიკით... ეს დისტანცია და სურათოვნება უჩვეულო ეფექტს ქმნის. კადრი განტვირთულია იმ დროის ამსახველი ყოფის დეტალებისგან, რადგან ისტორიული სიმართლის მიღწევა რეჟისორს არ აინტერესებს - სახვითი გადაწყვეტა სტილიზებულია მეცხრამეტე საუკუნის პეიზაჟური ფერწერით, პორტრეტებით.

ფილმის მსვლელობისას ნათელი ხდება: გიორგი შენგელაია პირობითად აღადგენს წარსულს, მაგრამ თავისი ძმის, ელდარის, მსგავსად, ცდილობს იწინასწარმეტყველოს მომავალი, როცა იმპერიის დანგრევას მოჰყვება ”განთავისუფლებული ქვეყნების” დანგრევაც, მოჰყვება შიმშილი, უიმედობა, ძალადობა. ფერისცვალების ზეიმი დასრულდება ხანძრით ეკლესიაში. დაიქცევა და და დაიშლება ისიც კი, რაც წმინდაა, რაც ღირებულია... და გიორგი შენგელაია, ელდარის მსგავსად, ვერ გაემიჯნება ამ პროცესებს, ამ სახიფათო მოგზაურობას. ის ისტორიის ”შიგნით” იქნება, თავისი ფილმის გმირივით, ნიკუშასავით.

ამბავი ინტელიგენტ კაცზე, რომელიც ხალხური სიმღერების ჩასაწერად მოგზაურობს, - მაგრამ ხალხს არ სჯერა, რომ ნიკუშა კომპოზიტორია (რევოლუციონერი ჰგონია, გმირი ჰგონია. - გმირის მოთხოვნილება საქართველოს ისტორიის ლამის ”მთავარი სიუჟეტია”), - ფაქტობრივად, იგავს ემსგავსება. რუკა, რომელზეც ის ადგილებია აღნიშნული, სადაც მუსიკა უნდა ჩაიწეროს, აღიქმება რუკად ქალაქებისა, სადაც აჯანყება მზადდება. თავისი მასწავლებლის სახლიდან გამოსვლისთანავე ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობის” გმირი შეეფეთება მომაკვდავ, ნაცემ ადამიანს, რომელიც მიწაზე გდია. ასე შეაღწევს გულუბრყვილო, თავმდაბალი, მორიდებული ახალგაზრდა ინტელიგენტის ცხოვრებაში პოლიტიკა, ასე შეაღწევს პოლიტიკა ხელოვნებაში. მთავარია ახლა ადამიანმა ღირსება, წესიერება შეინარჩუნოს ძალადობისა და შიშის გარემოში. ესაა ყველაზე ძნელი.

ინტელექტუალს უჭირს მიაგნოს საერთო ენას უბრალო ადამიანებთან.

ახალგაზრდა ინტელექტუალი იძულებულია მიატოვოს თავისი საქმე და ჩაერთოს ისტორიის ამოებაში.

ახალგაზრდა ინტელექტუალი მუსიკის, ბგერების სამყაროში ცხოვრობს. მაგრამ ხალხს ეს ”უცხო კაცი” ლამის მესია ჰგონია, რომელმაც ქვეყანა უნდა გადაარჩინოს.

ნაცნობი თემებია, არა? აკი ვამბობ, იგავია, რომელიც მუდმივად მეორდება, რომელიც არ ძველდება, რომელიც, აგერ რამდენი წელია უკვე, ჩვენი ცხოვრების აჩრდილად იქცა, არ გვანებებს თავს.

”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობა” - ესაა ჩრდილების სამყარო, აჩრდილების სივრცე. ესაა ისტორია, რომელსაც აჩრდილები ქმნიან. ლევან პაატაშვილი წერდა, რომ ”ფერადი ჩრდილის” ეფექტის მიღწევა ყველაზე რთული იყო ფილმში. დე ლატურისა და კარავაჯოს ფერწერის იმიტაცია, ღამის გადაღება, ფართოკუთხიანი ოპტიკა, შუქი, რომელიც ლამპიდან ეცემა და თითქოს ჩვენს თვალწინ ძერწავს სახეებს - ყველაფერი ეს ქმნის ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობის” უაღრესად საინტერესო სახვით გადაწყვეტას და, მართალი გითხრათ, მერიდება კიდეც, რომ გიორგი შენგელაიას ფილმის ნახვა თქვენს კომპიუტერებში უნდა გირჩიოთ. სხვა გზა არაა. ქართული კინოს კლასიკას დღეს კინოთეატრებში არ უჩვენებენ. არადა, დიდ ეკრანზე უკეთ შეიგრძნობდით გიორგი შენგელაიას შემოქმედების ყველაზე ძლიერ მხარეს - ატმოსფეროს შექმნის უნარს.

სწორედ ატმოსფეროს შესახებ წერს აკაკი ბაქრაძე თავის შესანიშნავ რეცენზიაში, რომელიც ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობას” მიუძღვნა. ”იწამე გადარჩენა!” - ასე ჰქვია სტატიას, რომელიც ასევე შეიძლება ჩაითვალოს წინასწარმეტყველებად (წერილი პირველად ჟურნალ ”საბჭოთა ხელოვნებაში” დაიბეჭდა 1984 წელს). ფაქტობრივად, აკაკი ბაქრაძე ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობას” წარმოგვიდგენს, როგორც სახეს ე.წ. ”ზასტოის” ეპოქისა, ბრეჟნევის, ანდროპოვოს, ჩერნენკოს ეპოქისა. ესაა სახე ”ავის მომასწავებელი მყუდროებისა”, რომელიც აუცილებლად უნდა შეიცვალოს რაღაც მნიშვნელოვანით. გაშეშებული, გაქვავებული ქვეყანა უნდა დაინგრეს. ზუსტად ისე, როგორც ინგრევა ”ცისფერ მთებში”.

”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობა” სათავგადასავლო ფილმია, თუმცა სათავგადასავლო ფაბულის მნიშვნელობა ფილმის მსვლელობის პროცესში სრულიად იკარგება. ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, რომ ავტორი განგებ აშორებს თავგადასავალს რომანტიკას და ”სასპენსს”, მას ეს ყველაფერი არ აინტერესებს, მას სურს თავგადასავალი გადაიზარდოს ფიქრში და იმაში, რასაც აკაკი ბაქრაძე ”მყუდროებას” უწოდებს. უფრო სწორად, სურს მაყურებელმა იგრძნოს ამ მყუდროებაში რაღაც საშიში, დამანგრეველი.

თუკი მოახლოებულ კატასტროფას ვერ ვიგრძნობთ, თუკი თავად არ ჩავერთვებით სახიფათო მოგზაურობის პროცესში, თუკი გმირების ძებნას დავიწყებთ და საკუთარ პასუხისმგებლობაზე უარს ვიტყვით, ისევ გვეყოლებიან ცრუგმირები და ფერისცვალების დღესასწაული მშვიდობით ისევ ვერ დასრულდება.

ისევ მოეკიდება ტაძრებს ცეცხლი. თანაც, შეიძლება, ისე მოეკიდოს, რომ მთელი ქვეყანა სამუდამოდ გაანადგუროს.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG