Accessibility links

ბლოგები

ლინჩის სიზმრები

წარმოიდგინეთ სიზმარი, რომელშიც რაღაც საშინელებას ჩადიხართ, ოღონდ, თქვენდა შესაზარად, ეს არ არის მთავარი პრობლემა. კიდევ უფრო უარესია, რომ თქვენ ამ საზარელ აქტს ჩადიხართ იმგვარად, თითქოს მანამდე ის ან კარგად გქონდეთ დაგეგმილი, ანაც - უკვე მრავალჯერ გაკეთებული. ამის გამო თქვენ იმდენად ის კი არ გაძრწუნებთ, რომ რაღაც წარმოუდგენელს შვრებით, ისეთს, რასაც ცხადში არასოდეს ჩაიდენდით, არამედ ის, რომ ეს თქვენი აქტი სიზმარში სრულიად ჩვეულებრივი რამ არის და თქვენი ხასიათიდან თითქოს ბუნებრივად და ლოგიკურად გამომდინარეობს.

სწორედ ამ დროს შეიძლება იფიქრო - ხომ არ აქვთ სიზმრებს თავიანთი წინაისტორია სხვა სიზმრებში და ხომ არ არის ღამეული ცხოვრება დღის ცხოვრების პარალელური ხაზი, ამ უკანასკნელზე არანაკლებ შეკავშირებული შინაგანად? შეიძლება სწორედ ამ გამოცდილების საფუძველზე დაწერეს უპანიშადებში: „ჩვენ ობობას ვგავართ. ჩვენ ვქსოვთ ჩვენს ცხოვრებას და შემდეგ მის შიგნით ვმოძრაობთ. ჩვენ ვგავართ მას, ვინც სიზმარს ნახულობს და შემდეგ ამ სიზმარში ცხოვრობს“.

დევიდ ლინჩის ფილმები ასეთი „ღრმა სიზმრების“ ეკვივალენტია. მათი ლოგიკა უცნაურია და შემაშფოთებელი. წლევანდელი წლის საუკეთესო ფილმი-სიზმარი ეჭვგარეშე ლინჩის თვრამეტსაათიანი „ტვინ პიქსი: დაბრუნება“ აღმოჩნდა, დაბრუნება, რომელმაც ოცდახუთი წლის წინ დახურულ სამყაროში გადაგვისროლა.

TP და СССР

საბჭოთა კავშირის ოფიციალური დანგრევიდან რამდენიმე დღეში რუსეთის პირველმა არხმა დაიწყო ამერიკული სერიალის „სანტა ბარბარას“ ჩვენება. რას აკეთებს ადამიანი მას შემდეგ, რაც „ისტორია დასრულდა“ ანუ - ცხადია, შემდეგ მენტალურ გადატრიალებამდე - დადგინდა, რომელი პოლიტიკური რეჟიმია უალტერნატივო? ა) იქარვებს დარდს, რომ მსოფლიოს ცენტრში დასრულებული ისტორია პერიფერიაზე ჯერ კიდევ მძვინვარებს სამოქალაქო თუ ეთნო-პოლიტიკური ომების ფორმით; ბ) ეცნობა იმ ცენტრის ცხოვრებას, სადაც ისტორია უკვე დასრულდა და მთავარი კონფლიქტები მიმდინარეობს არა ისტორიულ ძალებს, არამედ ინდივიდებს შორის, რომლებსაც ერთმანეთი უყვართ, სძულთ, და მერე კიდევ უყვართ მდიდრულად მორთული ინტერიერების ფონზე. დასრულებული ისტორიის ჰორიზონტზე პრივატული ბედნიერება თუ უბედურება ცხოვრების ერთადერთი შინაარსია. ალბათ ეს იყო „სანტა ბარბარას“ მიერ შესრულებული ორი ფუნქცია ნგრევის პროცესში მოყოლილ პოსტსაბჭოთა სივრცეში.

„სანტა ბარბარამ“ ჰომო სოვიეტიკუსი სერიალების წარღვნისთვის მოამზადა. ამიტომ, როდესაც კიდევ წელიწადნახევრის შემდეგ, 1993 წლის ნოემბერში, „სანტა ბარბარას“ გვერდზე გამოჩნდა დევიდ ლინჩისა და მარკ ფროსტის „ტვინ პიქსი“, პოსტსაბჭოთა მაყურებელს უკვე ჰქონდა ჩარჩო სერიალების გასაგებად. ორივე სერიალს მცირე ქალაქის სახელი ერქვა; ორივე სერიალი ამ ქალაქების მაცხოვრებელთა პრივატული ცხოვრების ისტორიებით იყო სავსე. მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ლინჩის სერიალის მთავარი გამოცდილება იმას გვეუბნებოდა, რომ ისტორია არ დასრულებულა. არა იმიტომ, რომ არსებობს ალტერნატივა, რომელიც დღევანდელი ცხოვრების მოდელს შეცვლიდა, არამედ იმიტომ, რომ ყველაფერი იხრწნება. ეს არის corruptio - ამ სიტყვის უფართოესი აზრით: დაცემა, გაფუჭება, გახრწნა, როგორც თანმდევი მომენტი ყოველივე ადამიანურისა.

ცოდნა მოგვიანებით მოვიდა. იმისათვის, რომ „ტვინ პიქსი“ დაგვეფასებინა, უნდა შეცვლილიყო სერიალის, როგორც ჟანრის სტატუსი. ეს ბოლო ოც წელიწადში მოხდა, როდესაც გამოჩნდა „სოპრანოები“, „მოსმენა“, „დაკარგულები“, „ფიცარნაგის იმპერია“, „ბანქოს სახლი“, „საყვარლები“, „გონებაზე მონადირე“ და მრავალი სხვა. სერიალის ყურება დღეს სულ სხვა გამოცდილება და პრაქტიკაა, ვიდრე 90-იანების დასაწყისში. და მაინც - „ტვინ პიქსი“ რჩებოდა მიუღწეველ სიმაღლედ, პირველ გარღვევად, რომლის გამეორებაც შეუძლებელი გახდა. სანამ თავად ლინჩმა არ აჯობა თავის თავს - „ტვინ პიქსის“ მესამე სეზონი პირველ ორზე საგრძნობლად უკეთესია.

სერიალი თავიდანვე შეიმოსა ლეგენდებით. ერთ-ერთი მათგანის მიხედვით, გორბაჩოვს იმდენად აინტერესებდა, ვინ მოკლა სერიალის მთავარი გმირი ლორა პალმერი, რომ თავის კოლეგა ბუშსაც კი ჰკითხა ამის შესახებ. თეთრმა სახლმა თითქოს ამ ამბის არაოფიციალური გამორკვევა დაიწყო და დაასკვნა, პასუხი თავად ლინჩმაც კი არ იცოდაო. ძნელი არ არის იმის მიხვედრა, რომ ამ ლეგენდას რეალური საფუძველი არ აქვს - როდესაც რუსეთში ლინჩის სერიალის გაშვება დაიწყეს, აღარც გორბაჩოვი იყო პრეზიდენტი და აღარც საბჭოთა კავშირი არსებობდა. ცხადია, მას მაინც შეეძლო ეკითხა თავისი ყოფილი კოლეგისათვის ლორას მკვლელის ვინაობა, თუმცა ამ დროისთვის აშშ-ში სერიალი უკვე დასრულებული, ხოლო ეს ინტრიგა გარკვეული იყო - ლორა მოკლა მამამისმა, რომლის სხეულშიც დემონი ბობი იყო ჩასახლებული.

და მაინც, ძალიან საინტერესო ლეგენდაა. ამერიკული მხარისთვის ის გლობალიზაციის დასტურია - სსრკ-შიც კი ის აინტერესებთ, რაც ჩვენთან, რადგან მსოფლიოს გაყოფა აღარ არსებობს; ხოლო საბჭოთა აღქმაში, როგორც ჩანს, ბუში, როგორც ქვეყნის პრეზიდენტი, ლინჩის უფროსი იყო - არათავისუფალი ქვეყნების მცხოვრებლებს უჭირთ იმის გაგება, რომ არსებობს ქვეყნები, სადაც პოლიტიკური ძალაუფლების მპყრობელი ყველაფრის ბატონ-პატრონი არ არის.

ენის ფლობა

ვერგაგება პირველი სივრცეა, სადაც მაყურებელი ლინჩის ფილმებს ხვდება. თავად ლინჩის კომენტარები - უფრო სწორად, კი, მათი არარსებობა - საქმეს არ შველის. ის, რომ ამ ცოტა ხნის წინ ლინჩის საქართველოში ჩამოსვლამ არაფერი შემატა სერიალის ჩვენეულ გაგებას, ჩვენი ბრალი ნამდვილად არ ყოფილა. ჯერ კიდევ ორმოცი წლის წინ შენიშნეს, რომ ლინჩი „მოკლებულია ინტელექტუალური დისკუსიის უნარს“, ხოლო მის მიერ ორმოცდაათი წლის წინ გადაღებული მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „ანბანი“ სწორედ ენის სწავლის სიძნელეებს აჩვენებდა აბსტრაქტული და სიურეალისტური ფორმით. მართლაც, ლინჩს სრულიად განსაკუთრებული დამოკიდებულება აქვს დისკურსიულობასთან, საჯარო მსჯელობის უნართან. მაგალითისთვის, კომენტატორები აღნიშნავენ, რომ სიტყვა „აბსტრაქტულს“ ლინჩი იმ მნიშვნელობით იყენებს, რომელიც შორსაა დამკვიდრებული საზრისისგან. მე იმასაც დავამატებდი, რომ დაახლოებით ასევეა გაუგებარი, რას უწოდებს ლინჩი „იდეას“, მიუხედავად იმისა, რომ ის თითქმის გაუჩერებლად იდეების ძიებაზე საუბრობს. რაც შეეხება მის სინტაქსს, გავბედავ მკრეხელობას და ვიტყვი, რომ ის რეტროსპექტიულად მაგონებს ტრამპის მეტყველების მანერას: „ძალიან, ძალიან კარგი“, „ძალიან, ძალიან მშვენიერი“, იმეორებს ის თავის გამოსვლებსა და ინტერვიუებში. ყოველ ჯერზე იმის განცდა გრჩება, რომ ლინჩისთვის არსებობს რაღაც გამოუთქმელი, რომლისთვისაც სიტყვები საკმარისი არ არის და ეს რაღაც ბევრად უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ნებისმიერი თქმული ან თქმადი (აქვე კიდევ ერთი პარალელი ტრამპთან - ფასტფუდის ობსესიური სიყვარული, სიყვარული, რომელიც სრულიად შეუსაბამოა ორივე მათგანის ეკონომიკურსა და სოციალურ სტატუსთან).

ეს ლინჩის ხელოვნებას არაფერში უშლის ხელს. შეიძლება პირიქითაც. შედარებისთვის - ბრიტანელ რეჟისორ პიტერ გრინუეისა და ლინჩს შორის მრავალი მსგავსებაა: ორივე ერთი თაობის წარმომადგენელია, ორივე მხატვრობას სწავლობდა, ორივემ დაიწყო ექსპერიმენტული ფილმებით, რომლებიც პრივატული აკვიატებების თემებზე იყო აგებული, მაგრამ ამის შემდეგ ორივემ დაიწყო ნარატიული ფილმების გადაღება, სადაც ეს ობსესიები ფართო მაყურებეათან მივიდა უფრო გაზავებული ფორმით. ოღონდ, განსხვავებით ლინჩისაგან, გრინუეიმ ახალ საუკუნეში ვერ შემოაღწია. თუ დღეს მის ახალ ნაწარმოებებს ვუყურებთ, მხოლოდ მისი ძველი ფილმების ხათრით. არადა, სწორედ გრინუეი არის უაღრესად ინტელექტუალური და არტიკულირებული მოსაუბრე, უზარმაზარი ლიტერატურულ-თეორიული კულტურითა და ოქსფორდული აქცენტით. ასე რომ, არ არის გამორიცხული, დისკურსიულ ენასთან, ზოგადი და საჯარო მსჯელობის უნართან პრობლემური დამოკიდებულება ზოგ შემთხვევაში ყოფიერებისა თუ ფსიქიკის ბევრად უფრო ღრმა პლასტებთან კავშირზე მიუთითებდეს.

ოჯახური ჰორორი

სიზიფე მარტოხელაა, წერდა კაფკა, რომლის სურათიც კედელზე უკიდია როგორც „საშლელთავას“, ლინჩის პირველი სრულმეტრაჟიანი ფილმის, მთავარ გმირს (და ლინჩისავე ალტერ ეგოს), ისე „ტვინ პიქსის“ მესამე სეზონის ეფ-ბი-აის ბოსს გორდონ კოულს (რომელსაც თავად ლინჩი განასახიერებს). „საშლელთავა“ (1977) ერთ-ერთი ყველაზე ანტიოჯახური ფილმია, რომლის წარმოდგენაც კი შეიძლება. ფილმი მთავრდება იმით, რომ მამა თოთო შვილს / შვილის მსგავს არსებას კლავს, რათა გათავისუფლდეს კოშმარიდან, რომლადაც მისი ცხოვრება იქცა დაოჯახების შედეგად. ამის შემდეგ ის უერთდება რადიატორის უკან ‘მდებარე’ თეატრის სცენაზე სასტიკად გრიმირებულ ქალს, რომელიც ერთსა და იმავე დროს სასურველსა და სასაცილო ესთეტიკურ იდეალს განასახიერებს.

ეს არის ოჯახური ჰორორი, რომლის სწორუპოვარი მოდელიც კაფკამ მოგვცა. ოღონდ კაფკა ოჯახში ვერტიკალური ძალადობისა და ტრავმის მწერალია; მარტივად რომ ვთქვათ, მისი კორპუსის მთავარი პრობლემა მშობლებია, შვილის პერსპექტივიდან დანახული. ლინჩს კი ოჯახში ჰორიზონტალური ვერშეხვედრების კატასტროფებიც აინტერესებს. ოჯახი მისი ფილმების ცენტრალურ თემად დარჩება: „ლურჯი ხავერდი“ (1986) მამის ფიგურის გაქრობისა და პერვერტირების ვარიაციებს გვაჩვენებს, „დაკარგული შოსე“ (1997) - მამაკაცის მიერ ქალის ფანტაზმის მოუხელთებლობას, მათ შორის, ოჯახის ინსტიტუტის შიგნით. „ტვინ პიქსი: დაბრუნება“ თემას აგრძელებს, ოღონდ ბევრად უფრო მსუბუქი გადაწყვეტით. ლინჩს ეტყობა, რომ პოზიცია არ შეუცვლია, მაგრამ შეცვალა ამ პოზიციის ემოციური შეფერილობა. ოჯახური ცხოვრება მახეა, რომელშიც დეილ კუპერი აღმოჩნდება ოცდახუთწლიანი ტყვეობის შემდეგ. მაგრამ ეს სინტაგმატური სიახლოვე გვიბიძგებს იმისკენ, რომ მთელი მისი ტყვეობა ოჯახურ ცხოვრებას დავუკავშიროთ. ლინჩი ცინიზმნარევი იუმორით აჩვენებს, როგორ ბუნებრივად აღიქვამენ ოჯახის წევრები და თანამშრომლები ბოსტნეულად თუ ავტომატად ქცეული კუპერის ქცევას და საბოლოო გამოსავალსაც გვთავაზობს: არა ოჯახის განადგურებას, როგორც უწინ, არა ოჯახიდან გაქცევას, არამედ სიმულაკრს - კუპერი შეაქმნევინებს თავის ასლს, რომელიც გააგრძელებს ოჯახურ ცხოვრებას, თავად კი ნამდვილ საქმეებს - ბოროტების დევნასა და სიყვარულის ძიებას - მიხედავს. სიყალბეს არავინ შეიმჩნევს.

ოკულტიზმი თუ თეოსოფია?

„ტვინ პიქსს“ თავისი მითოლოგია აქვს: დემონები, ორეულები, ზებუნებრივი ძალები მის სიუჟეტში ცენტრალურ როლს ასრულებენ. ბუნებრივია, გვაინტერესებდეს, სად უნდა ვეძიოთ ამ მითოლოგიის წყაროები.

პასუხი ამ შეკითხვაზე ერთმნიშვნელოვანია, თუმცა არა საყოველთაოდ ცნობილი. „ტვინ პიქსის“ მითოლოგია ოკულტისტური და თეოსოფიური კონცეფციებიდან მომდინარეობს.

მაგალითისათვის, მივყვეთ ერთ ცენტრალურ თემას. „ტვინ პიქსი“ აგებულია თეთრი და შავი ლოჟების დაპირისპირების მოტივზე. საიდან მოდის ეს მოტივი?

ალისტერ კროული, მე-20 საუკუნის ყველაზე სკანდალური ოკულტისტი, არის ავტორი რომანისა „მთვარის ჩვილი“, რომელიც 1929 წელს გამოქვეყნდა და ასევე შავი და თეთრი მაგების და ლოჟების კონფლიქტზე მოგვითხრობს. ცოტა უფრო ადრე, 1926 წელს გამოვიდა ტალბოტ მანდის თეოსოფიური რომანი „ეშმაკის მცველი“, რომელსაც თეთრი და შავი ლოჟების დაპირისპირება ტიბეტში გადააქვს. თუმცა კროული ამბობდა, რომ რომანი ჯერ კიდევ 1917 წელს დაწერა. ვის ეკუთვნის ქრონოლოგიური პირველობა? ვენდოთ კი ამ მოშარლატანო ფიგურას? არ ვიცი.

მაგრამ ნათელია, რომ ეს მითოლოგია სერიალში ლინჩს არ შეუტანია. აქ უნდა გავიხსენოთ, რომ სერიალს მეორე ავტორიც ჰყავს - დევიდ ფროსტი. შეგვიძლია დიდი ეჭვების გარეშე ვივარაუდოთ, რომ სწორედ მას ეკუთვნის თეოსოფიურ-ოკულტისტური წიაღსვლები, რაც დასტურდება ფროსტისავე სხვა ნაწარმოებებით, რომლებიც მან ლინჩთან თანამშრომლობის გარეშე დაწერა და რომლებშიც ხშირად არის საუბარი კროულიზეც და თეოსოფიის დამფუძნებელ მადამ ბლავატსკიზეც.

სწამს თუ არა თავად ლინჩს ამ მიმდინარეობების? მაღალი ალბათობით, არა. ყოველ შემთხვევაში, მის იმ ფილმებში, რომლებიც ფროსტის გარეშეა გადაღებული, მათ კვალს ტყუილუბრალოდ დავუწყებთ ძებნას. მეტიც, არ ღირს იმავე ფროსტის სხვა რომანების (მაგ., „შვიდის სია“) ან კროულისა და სხვა ოკულტისტების წიგნების წაკითხვა - ამაზე მოსაწყენი საქმიანობა რთული წარმოსადგენია. „ტვინ პიქსის“ ბრწინვალება გადაკვეთაშია - იდეაში საინტერესო, მაგრამ რეალობაში მოსაბეზრებელი მითოლოგია იკვეთება ლინჩის პირად ოჯახურ-ესთეტიკურ მითოლოგიასთან. შედეგად ვიღებთ ოჯახურ ტრაგედიას, რომლის უკანაც კოსმიური თუ ზებუნებრივი დრამა იმალება. კინოენაში ეს გამოიხატება მაიორ ბრიგსის მოკვეთილი თავის ფარფატით უსასრულო კოსმოსში. დაბოლოს, ლინჩს ამ მითოლოგიის გარეშეც შეუძლია ფილმების გადაღება. აი, ლინჩის მასშტაბის ფიგურის გარეშე კი (იეიტსი, მორგენშტერნი და ბელი მეტ-ნაკლებად მსგავსი შემთხვევებია) ეს მითოლოგია მკვდარია და მასში საფუძვლიან გარკვევას მაზოხიზმის დიდი მუხტი სჭირდება.

ბოროტების სავანე

ერთი ფუნდამენტური ცვლილება, რომელსაც ვხედავთ სერიალში მეოთხედი საუკუნის გასვლის შემდეგ, არის ბოროტების ლოკალიზაციის საკითხი - „ტვინ პიქსის“ მესამე სეზონში ბოროტების ცენტრი იქ აღარაა, სადაც პირველ ორ სეზონში გვეგულებოდა.

თავიდან სერიალში ბოროტების ადგილი ნათელი იყო - ეს იყო ბობი, რომელიც მამაკაცურ აგრესიას, ძალადობისა და სექსუალური დომინაციის ჟინს უკეთებდა სიმბოლიზაციას. ლორა პალმერი წარმოადგენდა მსხვერპლს ამ მასკულინური ძალადობისა და შევიწროებისა; მას, საბოლოოდ, ფილმში „ცეცხლო, წამოდი ჩემთან“ (1992), როგორც ტანჯულ ფიგურას, მიეცემა ცად ამაღლებული ანგელოზის ხილვა, რის შედეგადაც მაყურებელი აკვირდება მისი სახის ‘ტრანსფიგურაციას’ (ლამის თეოლოგიური აზრით). ეს ბოლო კადრი ქალი პერსონაჟის ფერიცვალებისა თუ აპოთეოზისა ლინჩის საუკეთესო ფილმების სტანდარტული დასასრულია - გავიხსენოთ „ლურჯი ხავერდისა“ და „მალჰოლანდ დრაივის“ (2001) ფინალური სცენები. ბოროტება კი, სერიალის მიხედვით, მამაკაცში აგრძელებდა ცხოვრებას - მაყურებლის შესაზარად ეს მამაკაცი დეილ კუპერი აღმოჩნდებოდა, ყველაზე დადებითი გმირი, ვისი წარმოდგენაც კი შეიძლება.

„ტვინ პიქსი: დაბრუნება“ სრულიად განსხვავებულ სურათს გვთავაზობს. ბობი უკვე აღარაა ბოროტების მთავარი ფიგურა. ის მხოლოდ პროდუქტია უფრო საშიში ძალისა, რომელსაც ერთმნიშვნელოვნად ქალის კონტურები აქვს. დაწყებული სახელიდან „ჯუდი“ და დამთავრებული ექსპერიმენტის ქალური ფიგურიდან და დედის ფუნქციიდან, ძალადობის ლოკალიზაცია იცვლება. ახლა მთავარი პრობლემა ლორას მამა კი არა, ლორას დედაა.

მეტიც, თავად ლორა, სიკეთისა და იმედის პრინციპი, მამაკაცის თავიდან წარმოშობილი ფიგურა აღმოჩნდება. ის ისევე იბადება „ცეცხლის კაცის“ თავიდან, როგორც ათენა - ზევსისგან.

რაც შეეხება დედას, ის სავარაუდოდ კროულის ოკულტისტური თეორიიდან არის აღებული, რომლის ერთ-ერთი ცენტრალური კომპონენტი იყო „სიბილწეთა დედის“ გამოძახების ექსპერიმენტი. „სიბილწეთა დედა“ სხვა არავინაა, თუ არა ბაბილონის მეძავი, როგორც ის იოანეს გამოცხადების მე-17 თავშია აღწერილი. სერიალი მიგვანიშნებს, რომ ბოროტების ამ ფიგურის აქტივაცია ატომური ბომბის აფეთქებას უკავშირდება და მის წინააღმდეგ არის მიმართული ლორა პალმერის გაჩენა და დედამიწაზე გაგზავნა.

აქ ლინჩის პერსონალური მითოლოგია გადაიკვეთება ფროსტის ოკულტისტურ მითოლოგიასთან, „საშლელთავა“ შეხვდება ალისტერ კროულის და ვიღებთ პერსონალურ-კოსმოლოგიურ სიმბოლოს, რომელიც საკმარისად ღრმა და ბუნდოვანია იმისათვის, რომ ფიქრი დავიწყოთ.

ხოლო ამ ფიქრის პროცესში ორივე ავტორის განზრახვის მიღმა გამოიკვეთება კიდევ ერთი საშიში პოლიტიკურ-თეოლოგიური სიმბოლო, რომელსაც განათლებული მკითხველი ჩემი დახმარების გარეშეც მიხვდება.

სხვა სცენა

რაში სჭირდება ლინჩს მთელი ეს დემონოლოგია? ჩემი აზრით, ამ შეკითხვაზე პასუხი ჩვენ კინოენის სიღრმეებში ჩაგვახედებს.

საქმე ისაა, რომ ფილმისა და ლიტერატურის განსხვავება ფუნდამენტურია: ფილმს არ შეუძლია უშუალოდ დაგვანახოს ადამიანის შინაგანი ცხოვრება, ხოლო ლიტერატურას არ ძალუძს, უშუალოდ მოგვცეს გარე რეალობა. კინოში ადამიანის ფსიქოლოგია ჩვენ ისევე მოგვეცემა, როგორც ცხოვრებაში - გარეგნული ნიშნების გავლით; ლიტერატურაში კი ცნობიერება ყველგანაა, მათ შორის, იქაც, სადაც თითქოს შიშველი რეალობის აღწერას უნდა ჰქონდეს ადგილი.

„ტვინ პიქსში“ ლინჩი ახერხებს კინემატოგრაფის ამ ფუნდამენტური შეზღუდულობის გადალახვას და კინოენის გამოგონებას, რომელსაც არ სჭირდება ფსიქოლოგია. მაგალითად, როგორ უნდა აღწეროს მან მამის მიერ ქალიშვილის მოკვლის მოტივაცია? ან დედის სურვილი, არ გაცოცხლდეს მოკლული ქალიშვილი? ლინჩი მარტივსა და გენიალურ გამოსავალს ნახულობს - შემოჰყავს დემონი ბობი, რომელიც პერსონაჟს საშინელ აქტებს ჩაადენინებს, ან კიდევ უფრო გაუგებარი ბოროტების პრინციპი ჯუდი, რომელიც დედის დამოკიდებულებებს განსაზღვრავს. ლინჩი გვთავაზობს სხვა, მეორე სცენას; სწორედ იქ თამაშდება ნამდვილი დრამა, რომელიც ჩვენს სამყაროში ოდენ ასახვას ჰპოვებს. ეს სიმბოლოების სცენაა, ხოლო გადაწყვეტის გენიალობა იმაშია, რომ სინამდვილეში ჩვენი ქმედებების ლოგიკა შესაძლოა ბევრად ახლოს იყოს ამ მოდელთან, ვიდრე ჩვენს ყოველდღიურ ცოდნასთან. ჩვენი ფსიქოლოგიური მოტივების უკან ხომ იმალება საზოგადოებრივის, კულტურულის, სიმბოლურის უზარმაზარი განზომილება, რომელიც ხშირად ჩვენი თანხმობისა თუ გააზრების გარეშე იწვევს ჩვენს ქმედებებსა თუ რეაქციებს.

ფსიქოანალიზით დაინტერესებულებისათვის დავამატებ, რომ ლინჩი ყველაზე ლაკანიანელი რეჟისორი მგონია, რაც იმას კი არ ნიშნავს, რომ ლინჩის გასაგებად ლაკანი უნდა წავიკითხოთ; პირიქით - თუ გვინდა ჟაკ ლაკანის აბსტრაქტული თეორიის კონკრეტიზაცია, ლინჩს უნდა ვუყუროთ.

სილამაზე და საშინელება

მაგრამ ნებისმიერი მაყურებლისათვის ცხადია, რომ ლინჩს მისი თემატიკის გამო არ უყურებენ. დაფიქრებულხართ იმაზე, რატომ არ გამოიწვია ლინჩის სამსაათიანმა და სიუჟეტურად და იდეურად უაღრესად ჩახლართულმა „შინაგანმა იმპერიამ“ (2007) ისეთი უზარმაზარი ინტერესი, როგორიც ტვინ პიქსის დაბრუნებას ხვდა წილად ათი წლის შემდეგ? პასუხი მარტივია - იმიტომ, რომ „შინაგანი იმპერია“ დიგიტალურ ვიდეოზეა გადაღებული და კადრის ფაქტურით დოგმის დანიურ სკოლას (ლარს ფონ ტრიერი) უფრო გვაგონებს, ვიდრე ლინჩის სხვა ფილმებს.

ჩემი აზრით, მთავარი, რითაც ლინჩი მაყურებელს იზიდავს, არის შესაძლებლობა, დატკბეს კიტჩთან მიახლოებული (ხანდახან - იგივეობრივი) სილამაზით, ოღონდ დანაშაულის განცდით გამოწვეული გულისრევის შეგრძნების გარეშე. ჩვენ ხომ დღეს იმ ეპოქაში ვცხოვრობთ, როდესაც მშვენიერება კიტჩს დაემთხვა. არადა, ჩვენ მას მაინც ისე ვესწრაფვით, როგორც გუმილიოვის ერთ ლექსში აღწერილი პატარა ბიჭი ცდილობს მდინარეში მობანავე შიშველი ქალების დანახვას, მიუხედავად იმისა, რომ არ იცის, საიდან მოდის ეს სურვილი („მეექვსე გრძნობა“).

ჰოდა, ლინჩი ახერხებს ზუსტად იმდენი ძალადობა შეურიოს სილამაზეს, რომ ჩვენ ამ სინთეზით სრულად ვტკბებით. ეს არის non-guilty pleasure.

ოღონდ რითი დავტკბებით, სანამ გაირკვევა, იღებს თუ არა ლინჩი „ტვინ პიქსის“ მეოთხე სეზონს?

თუნდაც დიდი ქართველი პოეტით, რომელმაც ლინჩის სერიალი არა 25 ან, თუნდაც, 40, არამედ მთელი 90 წლით ადრე იწინასწამეტყველა:

მე მძინარე ვარ... ვწევარ და მძინავს,
დაე, მძინავდეს,
ხედავ ჩემს შუბლზე ღიმილს დამცინავს...
ბევრს ეშინოდეს
ჩემი სასტიკი, ულმობელი გამოღვიძების...
მე ვხედავ სიზმრებს არა თქვენებურს.

ერთმა მოვლენამ შეიძლება რეალობას ნიღაბი ჩამოჰგლიჯოს. პოეტი ზვიად რატიანი 24 დეკემბერს კარგად დავიწყებულ ძველ რეიდში, ახლებურად კი, საპოლიციო ოპერაციაში მოყვა. პოლიციელები რამდენიმე საათის განმავლობაში უმოწყალოდ სცემდნენ რატიანს, აწამებნენ და აგინებდენ მას, რასაც საპოლიციო ოქმის ენაზე ჰქვია „აყენებდნენ მძიმე ფიზიკურ და მორალურ შეურაცხყოფას“. სისტემამ, იმის მაგივრად, რომ დამნაშავეები დაესაჯა, თანამედროვე საქართველოს ისტორიაში უკვე მერამდენედ სცადა მსხვერპლის დამნაშავედ გადაქცევა.

ამ ამბავმა გამოაჩინა:

რომ ჩვენ დღემდე მოქალაქეზე მოძალადე სახელმწიფოში ვხოვრობთ;

რომ სახელმწიფო არ ეკუთვნით საქართველოს მოქალაქეებს;

რომ მოქალაქე სახელმწიფოს წინააღმდეგ დაუცველია;

რომ რაც უფრო (სოციალურად, პოლიტიკურად, კულტურულად) დაუცველია მოქალაქე, მით უფრო უდანაშაულოდ შეუძლია სახელმწიფოს იძალადოს მასზე;

რომ სახელმწიფოს თუ დასჭირდა, მის წინააღმდეგ აამოქმედებს მთელ სისტემას, ფიზიკურად და მორალურად იძალადებს მასზე;

რომ სახელმწიფო ჩინოვნიკის და მოქალაქის დაპირისპირებაში სახელმწიფო ყოველთვის და ყოველ მიზეზ გარეშე დადგება საკუთარი აპარატის წევრის მხარეს მოქალაქის წინააღმდეგ.

ასეთი სახელმწიფო ჩვენ მემკვიდრეობით გვერგო საბჭოთა კავშირისაგან. სახელმწიფოს პატრონის გაგებით „მოქალაქე“ საბჭოთა კავშირს არ ჰყოლია. მას ჰყავდა ქვეშევრდომები, უფრო სწორად კი - ყმები, რომლებსაც სახელმწიფო ეპყრობოდა, როგორც პატრონი: აჭმევდა, მაგრამ მათი სიკვდილ-სიცოცხლის ამბავს წყვეტდა. სახელმწიფო გაიგივებული იყო სახელმწიფო აპარატთან. ვინც ამ აპარატში იყო, მართავდა, ვინც მის გარეთ იყო, იმართებოდა.

„მოქალაქესთან“ სახელმწიფოს ურთიერთობის ერთადერთი ფორმა იყო ძალადობა. ადამიანი, რომელიც სახელმწიფოს წინააღმდეგ გამოთქვამდა პოლიტიკურ პროტესტს, გაუჩინარდებოდა. ისინი, კი ვინც ასეთ პროტესტს არ გამოთქვამდნენ, ცხოვრობდნენ თანასწორობის და კეთილდღეობის ილუზიაში იქამდე, სანამ სისტემასთან რაიმე წინააღმდეგობაში არ მოყვებოდნენ.

სიტემა ნიშნავდა იმას, რომ სახელმწიფოს ძალაუფლების ყველა შტო -

აღმასრულებელი, საკანონმდებლო, სასამართლო, ეკონომიკური და მედიური - ერთმანეთზე იყო გადაბმული, ერთად იყო შეკრული და ერთი (პარტიული) ცენტრიდან იმართებოდა.

ასეთი სახელმწიფო გვერგო მემკვიდრეობად და მისი რეფორმირება დღემდე ვერ შევძელით. და ასეთ, მოქალაქისგან გაუცხოებულ სახელმწიფოში ვიცხოვრებთ მანამდე, სანამ ვერ შევძლებთ.

პოლიციის ძალადობა სახელმწიფოს ძალადობის მხოლოდ ყველაზე ხილული და ყველაზე სასტიკი მხარეა. სახელმწიფოს ადამიანზე ძალადობის სხვა, უფრო დახვეწილი, მათ შორის ეკონომიკური ფორმები აქვს. ასობით მუშა დაიღუპა მშენებლობაზე და მაღაროებში იმის გამო, რომ ჩვენი კანონი არ იცავს შრომით უსაფრთხოებას. სახელმწიფო, ამ კანონის მიუღებლობით, ასობით ადამიანს სწირავს სასიკვდილოდ. „უბედური შემთხვევა“, „ეს პროფესია მან აირჩია“ ამ ძალადობის ევფემიზმებია. ეს სიტყვები არსებობს იმიტომ, რომ დანარჩენებმა რეალობა ვერ დაინოხან ან თვალი აარიდონ მას.

მოალაქეები ჯანყდებიან, როდესაც ძალადობა პირდაპირი და ხილული ხდება, ამიტომ სისტემა ძალადობას მალავს.

ასი და ათასი ასეთი შემთხვევა პოლიციისათვის უკვალოდ ჩაივლის. მსხვერპლი ვერ უჩივის პოლიციას. ეშინია მისი, ეშინია დაშინების, ზეწოლის, უარესის. მსხვერპლი ხმას კარგავს.

ზვიად რატიანის ამბავი გახმაურდა. გახმაურდა იმიტომ, რომ ზვიად რატიანი პოეტია. მწერალი საქართველოში მდიდარი არ არის. ლიტერატურა, განსაკუთრებით პოეზია, დაბალანაზღაურებადია. მაგრამ მწერალს და პოეტს საქართველოში ტრადიციულად აქვს ავტორიტეტის ფორმა, რომელსაც სოციოლოგები „სოციალურ კაპიტალს“ ეძახიან. ხალხი იცნობს მწერალს. ამიტომ ზვიად რატიანის ცემა სისტემამ ვერ დამალა.

რას აკეთებს სისტემა, როდესაც ვერ მალავს თავის დანაშაულს? მან მსხვერპლი დამნაშავედ უნდა გადააქციოს. მეთოდი ნაცადია.

24 დეკემბერს სისტემას ჯერ მარტო ერთი სახე აქვს: შინაგან საქმეთა სამინისტრო. მინისტრის მოადგილე განცხადებაში ცდილობს ბრალი მსხვერპლს დასდოს. ის ნასვამი იყო და იგინებოდაო. ასევე დაემუქროს: ჩუმად თუ არ იქნები(თ), ვიდეომასალას გავასაჯაროებთო.

პირველივე ეტაპზე სახელმწიფო ცდილობს საკუთარი ბრალი ტყუილით გადაფაროს. ტყუილი კი ესაა: რაც უნდა მთვრალი იყოს მოქალაქე, იგინებოდეს ან გინდაც ცდილობდეს წინააღმდეგობა გაუწიუს პოლიციელს, პოლიციელს არა აქვს მისი ცემის, წამების და შეურაცხყოფის უფლება. ეს დანაშაულია. ამ დანაშულს ვერ გააბათილებს მოქალაქის საქციელი, თუნდაც ბრალი.

გაჩუმებას არავინ აპირებს. მწერლები, გამომცემლები და ავტორები პრესკონფერენციაზე შსს-ს მოუწოდებენ, დასაჯონ დამნაშავეები და გაასაჯაროონ ვიდეომასალა, ანუ თავი დაანებონ მოქალაქეთა შანტაჟს და ილაპარაკონ სამართლის ენაზე.

რას აკეთებს სისტემა? ის ცდილობს გადაიბიროს საზოგადოებრივი აზრი და აგრესია მიმართოს მსხვერპლისაკენ. ესაა ჯერჯერობით ყველაზე დაუნდობელი და ცინიკური ნაწილი მოქალაქეზე სახელმწიფოს ძალადობის ტრაგედიაში.

ამ ეტაპზე უკვე პოლიცია აღარ გველაპარაკება თავის მუქარანარევ ენაზე. უკვე გამოსულია შინაგან საქმეთა მინისტრი და გაკეთებული აქვს ბუნდოვანი განცხადებები: რომ „საპოლიციო ოპერაცია“ შესაძლოა არაა კრიმინალის პრევენციის საუკეთესო ფორმა; რომ 40 000 პოლიციელის ერთდროულად სამსახურიდან დათხოვნა ძნელია და ახალ პოლიციას დრო დასჭირდება. მოგვიანებით, მწერლებთან, გამომცემლებთან და ავტორებთან შეხვედრაზე მოულოდნელად მოსული, ის დაჰპირდება მათ, რომ რეიდები აღარ იქნება, რომ შესაბამისი საკანონმდებლო ინიციატივით მიმართავს პარლამატს (რეიდების კანონიერება ისედაც არაერთმნიშვლოვანია. თან აღმოჩნდება, რომ პოლიცია კანონით დაკისრებულ ვალდებულებებსაც ვერ ასრულებს: მაგალითად, არ აქვს საკმარისი სამხრე კამერები, რომლებიც აუცილებელია საპოლიციო ოპერაციის ჩატარებისათვის). მინისტრი შესთავაზებს მათ თანამშრომლობას. მაგრამ თანამშრომლობა ვერ იქნება ერთ ჯგუფთან თანამშრომლობა, ის საჯარო უნდა იყოს და პირველ რიგში გულისხმობს მმართველი პარტიის პოლიტიკურ ნებას, გაატაროს რეფორმები.

პოლიციის მაგივრად ალაპარაკდება საზოგადოებრივი მაუწყებელი. საზოგადოებრივი მაუწყებელი იქნება ერთადერთი (კიდევ ერთხელ გავუსვამ ამას ხაზს) ტელევიზია, რომელიც უკომენტაროდ გაუშვებს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ დამონტაჟებულ მასალას, სადაც ზვიად რატიანის გინება ისმის. ეს მასალა ფაბრიკაციაა: ფაბრიკაციაა არა იმიტომ, რომ დადგმულია. აქ რამდენიმესაათიანი ვიდეომასალიდან ისეთი სამწუთნახევარია ამოკრებილი, რომელიც ზვიად რატიანს ადანაშაულებს. ადანაშაულებს იმით, რომ ასიათასობით ქართველის აგრესიას მისკენ მიმართავს. „ესაა პოეტი?“, „მართლა საცემი ყოფილა“ - არის ის რეაქციები, რომლის გამოწვევაც საზოგადოებრივი მაუწყებლის ხელმძღვანელობას მიზანმიმართულად სწყურია. ის მართავს მაყურებლის აგრესიას. რატომ აკეთებს ამას? რომ ყურადღება გადაიტანოს მოძალადე პოლიციელებიდან მსხვერპლზე, ზვიად რატიანზე და ის ამჯერად განრისხებული ადამიანებს მიუგდო საჯიჯგნად.

საზოგადოებრივი მაუწყებელი სისტემის ნაწილი ხდება. ის არ ასრულებს თავის მოვალეობას, მისი მიზანი არა ინფორმაცია, არამედ პროპაგანდა ხდება. ამ მომენტში ის იქცევა სახელმწიფო ტელევიზიად და შსს-ს ძალადობაში მოქალაქის წინააღმდეგ შსს-ს მხარეს დგას. გავიმეორებ: ესაა ერთადერთი ტელევიზია, რომელსაც ამას უკომენტაროდ და მიზანმიმართულად, აგრესიის რატიანისკენ მისამართად აკეთებს (თუმცა გინება სხვაგანაც ისმის და ესეც დიდი შეცდომა და სენსაციისმოყვარეობა იმ კერძო ტელევიზიებისა, რომლებმაც ეს გააკეთეს). საზოგადოებრივის საქციელი ამასობაში უკვე დაგმო როგორც მისმავე სამეთვალყურეო საბჭომ, ასევე ეთიკის ქარტიამ. მწერლებმა, გამომცემლებმა და ავტორებმა ბოიკოტი გამოუცხადეს ანტისაზოგადოებრივ მაუწყებელს. მინდა ამ ბოიკოტისაკენ თქვენც მოგიწოდოთ იქამდე, სანამ საზოგადოებრივი მაუწყებელი საკუთარ პასუხისმგებლობას საჯაროდ არ აღიარებს და არ გამოიტანს ამ პასუხისმგებლობიდან გამომდინარე დასკვნებს.

მოქლაქის წინააღმდეგ ბრძოლაში საზოგადოებრივი მაუწყებლის სამარცხვინო ჩართვაც ვერ აჩერებს პროტესტს. სასამართლო რატიანს ათავისუფლებს. მოსამართლე ცინიკურად დააყვედრის მას 2000-ლარიან ჯარიმას, მადლობა თქვი, რომ ახალ წელს სახლში შეხვდებიო. დამნაშავე პოლიციელების საქმე ჯერ „ძიების პროცესშია“.

სისტემა ამჯერად თავის ყველაზე ბნელ ძალებს, ტროლებს აამოქმედებს. ტროლების ამოცანა ამჯერად ზვიად რატიანის მხარდამჭერების დისკრედიტაციაა: „რა მწერლები ეგენი არიან, მწერლები ილია და აკაკი იყვნენ“, „სად იყვნენ ესენი სისხლიანი ცხრა წლის დროს“, „ესენი ჩანერგილი ნაცები არიან“, - ესაა ტროლების გზავნილები. თავი დავანებოთ იმას, რომ საზოგადოებრივი მაუწყებლის დღევანდელი ხელმძღვანელი 2005-2008 წლებში მცხეთა-თიანეთის გუბერნატორი იყო, შესაბამისად აღმასრულებელი ხელისუფლების ნაწილი და ამ ხელისუფლების პასუხისმეგბლობას უნდა იზიარებდეს. მწერალთა და ავტორთა უმეტესობა ყოველთვის აპროტესტებდა სწორედ სისტემურ ძალადობას, ოღონდ ამას არ აკეთებდა პარტიული ნიშნით და რომელიმე პარტიის ინტერესებში (ზედმეტ შეკითხვებს წინასწარვე რომ ვუპასოხო, შემიძლია მივუთითო მკითხველს ჩემს ბლოგზე და რადიო თავისუფლების ჩემსავე ბლოგზე, ხოლო ვისაც გუგლში ძებნაც ეზარება, შევთავაზებ ამ ორ წერილს: „May violence be with you“ და „საქართველოს დამოუკიდებლობა. ოცი წლის შემდეგ“.

ტროლების გამოყენება სისტემის (ამ კონკრეტულ შემთხვევაში) მარცხის ნიშანია. ის უკვე ვეღარ ბედავს ვერც პოლიციური მუქარის ენაზე ლაპარაკს, ვერც „ობიექტურ ჟურნალისტიკაზე“ აქვს პრეტენზია და პირდაპირ მიმართავს უბინძურეს ფაბრიკაციებს.

ზვიად რატიანის შემთხვევა ტესტია მთავრობისათვის. სანდრო გირგვლიანის შემთხვევაში, სახელმწიფომ, მკაფიო არჩევანი გააკეთა: ის იცავს სისტემის ნაწილს (ამ შემთხვევაში) დამნაშავე პოლიციელებს და არა უდანაშაულო მოქალაქეს. ეს ტესტი თავის დროზე ნაციონალურმა მოძრაობამ ვერ ჩააბარა. უახლოესი დღეები გამოაჩენს, რამდენად შეუძლია დღევანდელ მმართველ პარტიას სხვისი და საკუთარი შეცდომებიდან გაკვეთილის გამოტანა და რამდენად შესწევს სწავლის უნარი.

სისტემის მარცხი ერთ კონკრეტულ საქმეში მაინც არ ნიშნავს სისტემის შეცვლას ან ნგრევას. ჩვენ უკვე ვხედავთ, რომ სისტემა პარტიული არაა - ის მოქმედებდა და მოქმედებს ყველა პარტიის პირობებში. სისტემა, მოქალაქეებისგან გაუცხოებული სახელმწიფო აპარატი, დაინგრევა მაშინ, როდესაც მოქალაქეები დაიბრუნებენ კონტროლს სახელმწიფო აპარატზე; როდესაც დამთავრდება ერთპარტიული მთავრობები და არაფორმალური მმართველობები; როდესაც ამოქმედდება ნამდვილი ადგილობრივი თვითმმართველობები; როდესაც ყველა მოქალაქეს, ვისაც ექნება ამის სურვილი, საშუალება მიეცემა, რეალურად განახორციელოს თავისი ინტერესები. ჩვენ იმასაც ვხედავთ, რომ ამის ნება არცერთ მთავრობას არ ჰქონია. ამიტომ ეს ჩვენ, მოქალაქეებმა უნდა გავაკეთოთ. სოლიდარობით. ერთმანეთის მხარდაჭერით. ერთი მოქალაქე სისტემის წინააღმდეგ ყოველთვის დამარცხებულია.

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG