Accessibility links

ჯიმშერ რეხვიაშვილი

ორშაბათი, 28 მაისი 2018

კალენდარი
იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი
მაისი 2018
ორშ სამშ ოთხ ხუთ პარ შაბ კვი
30 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 1 2 3

წლების წინ, საბჭოთა ბავშვობაში, როცა პატარა ბიჭები ომობანას თამაშობდნენ, არავის სურდა „გერმანელი“ (ანდა „ნემეცი“, სამეგრელოში „ლემეცი“) ყოფილიყო. არადა, თოფიანი ბიჭები უთუოდ ასე უნდა გაყოფილიყვნენ: ჩვენიანები და გერმანელები. „ჩვენიანები“ (წითელარმიელები) უპირობოდ კარგები იყვნენ, „გერმანელები“ (ფაშისტები) - უპირობოდ ცუდები.

დრომ „გერმანელების“ ჩადენილ საშინელებას ვერაფერი დააკლო, ვერ გაახუნა, „ჩვენიანებს“ კი ბოლომდე ჩამოჰგლიჯა ნიღაბი და გამოაჩინა, რომ „სახელოვანი წითელი არმია“ არა მხოლოდ „განმათავისუფლებელი“ იყო, არამედ ასევე იყო სხვათა დამოუკიდებლობის შემმუსვრელი, სისხლიანი რეპრესიების მომწყობი, ტერიტორიების მიმთვისებელი და თავისუფლების მტერი. არადა, ამ „ჩვენიანებში“, მეორე მსოფლიო ომის დროს, ჩვენი წინაპრებიც ერივნენ. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი დაიღუპა, ნაწილი კი საერთოდაც უგზოუკვლოდ დაიკარგა, როგორც ჩემი ბაბუა ვახტანგი და მისი ძმები გრიგოლი, ტარასი, ვარლამი.

ოთხი ძმიდან მხოლოდ ერთი დაბრუნდა. უმცროსი, მოხალისედ წასული ვარლამი, რომელიც ტყვედ ჩავარდა, მერე გაიქცა და ფრანგ პარტიზანებთან ერთად იომა, უფროსი ძმები კი უგზო-უკვლოდ დაიკარგნენ. მათ დედას სიცოცხლის ბოლომდე სჯეროდა რომ გამოჩნდებოდნენ, დაბრუნდებოდნენ. მამას დიდხანს არ უცოცხლია. თავი მოიკლა სანადირო თოფით, ვენახის ბოლოში, სადაც შვილებთან ერთად ბევრჯერ ჩამომჯდარა დასასვენებლად და პაპიროზის მოსაწევად.

ვახტანგი რომ გაიწვიეს ჯარში, ჯერ შვილი არ ჰყავდა. ბებია ფეხმძიმედ იყო მამაჩემზე. ომმა დასავლეთ უკრაინაში მოუსწრო, ლვოვში. ბოლო წერილიც 1941 წლის ივნისითაა დათარიღებული. მეტი აღარ მოსულა, გაცრეცილი, ნაკეცებზე გახსნილი და თითქმის დაშლილი ექვსი ფურცელი დღემდე ინახება ჩვენს ოჯახში. ამ წერილების გარდა, ბაბუის სახსოვრად დაგვრჩა გაწვევის წინ გადაღებული ერთადერთი ფოტო, რომელიც სოფლის სახლში კედელზე გვეკიდა - გადიდებული და ჩარჩოში ჩასმული. მთელი ბავშვობა მივჩერებოდი ამ ახალგაზრდა კაცს და არ მჯეროდა, რომ ბაბუაჩემი იყო. სრულებით არ ჰგავდა სხვების ბაბუებს, რომლებიც გაჭაღარავებული და სახედანაოჭებული იყვნენ.

რიგითი ვახტანგ იასონის ძე რეხვიაშვილი. უგზო-უკვლოდ დაკარგული
რიგითი ვახტანგ იასონის ძე რეხვიაშვილი. უგზო-უკვლოდ დაკარგული

ამ სხვების ბაბუებისგან ხშირად მომისმენია, რომ „ჩემი ვახტანგი ბაბუა“ ყველაზე მშრომელი იყო, რომ ყველაზე დიდი ნამგალი და სამკალი სათითურები ჰქონდა, რომ საოცრად მარდი იყო ჭიდაობისას და, რომ მის მიერ სოფლის ერთი ბოლოდან ნასროლი მოზრდილი ქვა სოფლის მეორე ბოლომდე აღწევდა.

ცხადია, გულგრილს არ მტოვებდა „ჩემი ვახტანგის“ ასეთი ქება, მაგრამ განსაკუთრებულად მახარებდა ხაზგასმა ბაბუასთან ფიზიკურ მსგავსებაზე. ზედგამოჭრილი ვახტანგიაო, იტყოდნენ ხოლმე ჩემზე, როცა მათი სახლების წინ გავივლიდი.

ბებია ერთგვარ იმერელ ოთარაანთ ქვრივად იქცა. არ გათხოვდა, ორის მაგივრად იშრომა, ააშენა დიდი, აგურის სახლი, მარტომ გაზარდა შვილი, რომელსაც, როგორც თვითონ უყვარდა თქმა, ასწავლა და უმაღლესი დაამთავრებინა.

გარდაიცვალა ვახტანგის ბოლო წერილის მიღებიდან 55 წლის თავზე. დავკრძალეთ სახლთან ახლოს, სოფლის სასაფლაოზე. გამოგვადგა ვახტანგის ის ერთადერთი ფოტოსურათი, რომელიც ახლა საფლავის ქვაზეა გადატანილი იმ ილუზიის შესაქმნელად, თითქოს საყვარელი მეუღლის გვერდითაა დასაფლავებული, თუმცა, ცხადია, ვერაფრით ვივიწყებ, რომ ჩემი შინმოუსვლელი ბაბუის საფლავი ცარიელია!

სწორედ ამ შინმოუსვლელის საფლავსა ჰგავს გამარჯვების დღეც, რომელიც პერსონალურად ძვირფასი და ტკივილიანია, მაგრამ არსებითად პირობითი და ცარიელია, რადგანაც ჩვენმა წინაპრებმა კი გაწირეს თავი და სიცოცხლე, მაგრამ გამარჯვების მათი წილი სრულად მიითვისა სხვა ქვეყანამ. ამ ომში საქართველოს ჯარსა და მისი არმიის ჯარისკაცებს რომ ებრძოლათ, ქართულ დროშას რომ ეფრიალა ბრძოლის ველზე, მაშინ, ცხადია, „გამარჯვების დღეც“ სხვა შინაარსით შეივსებოდა, მაშინ ჩვენი წინაპრების ბრძოლასა და თავდადებას სულ სხვა განზომილება მიეცემოდა, მაგრამ, საუბედუროდ, ასე არ მოხდა. საქართველო ამ ომში არ ყოფილა. საუბედუროდ, ვიდრე დასავლეთ უკრაინაში ბაბუაჩემს „გერმანელები“ მოკლავდნენ, ბევრად ადრე „ჩვენიანებმა“ საქართველო მოკლეს!

როცა დედაენას ახსენებენ, გინდა თუ არა, აუცილებლად გაგახსენდება სიფრიფანა წიგნი - „დედა ენა“ და გენიალური პალინდრომი: აი ია. „აი ია“-ზე გაგახსენდება აი იაკობ გოგებაშვილი - კაცი, რომელმაც შექმნა ქართულის სწავლების უნიკალური მეთოდი: ანბანის მხოლოდ ორი ასო-ნიშნის გაცნობის შემდეგ ბავშვს შეუძლია დაწეროს მთელი წინადადება: აი ია; გაგახსენდება კაცი, რომელმაც ასკეტივით იცხოვრა, მთელი თავისი დრო და ენერგია მოახმარა ცოდნისა და წერა-კითხვის გავრცელებას, სიცოცხლის ბოლოს კი მთელი თავისი კაპიტალი - მატერიალური თუ ინტელექტუალური - ანდერძით შესწირა ამ საქმეს.

ცხოვრების წესით ის არ ჰგავდა თავისი ეპოქის არც ერთ საჯარო ქართველ ინტელექტუალს: არც მოხეტიალე და ჭორების მოყვარულ აკაკის, არც დაუდგრომელ და აზარტულ ილიას, არც მოჩხუბარ ვაჟას, არც ორთაჭალის ბაღებში ჩასხდომის მოყვარულ გრიგოლ ორბელიანს... ის იყო ზედმიწევნით მოკრძალებული, ანგარიშიანი, პუნქტუალური, ქეიფებისა და ხმაურიანი წვეულებების მოძულე, საქმიანი ადამიანი. დღის უმეტეს ნაწილს მთაწმინდაზე, მამადავითის ბაღის მახლობლად ატარებდა, სადაც ყარაევის სახლში „ეჭირა ბინა“ (ორი მოზრდილი ოთახი აივნითა და სამზარეულოთი) და საიდანაც ყოველდღე დაიარებოდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებაში. როგორც შიო მღვიმელი წერს, „ყოველი დრო განაწილებული და განიხრული ჰქონდა - ადგომის, დაწოლის, სადილის, საუზმის, ჩაის დალევის, მნახველთა მიღების, მუშაობის, გაზეთების გადათვალიერების და გარეთ გამოსვლა-გამოსეირნების. 12 საათზე ან პირველის ნახევარზე, დასაუზმების შემდეგ, უეჭველად გამოდიოდა გარედ და ბრუნდებოდა სახლში სრულ ოთხ საათზე“.

იაკობ გოგებაშვილი
იაკობ გოგებაშვილი

და აი, ეს, ერთი შეხედვით, ჩუმი და უწყინარი ადამიანი ჩართული იყო უსასტიკეს ბრძოლაში სამთავიან გველეშაპთან, რომლის ყველაზე შხამიანი და მრისხანე თავი, რა თქმა უნდა, რუსიფიკაცია იყო, რასაც ლამის ფიზიკურად შეეწირა, როცა თბილისის სასულიერო სასწავლებლის გამგედ ყოფნისას წმინდა სინოდის ობერპროკურორის რწმუნებულ კერსკის დასკვნის საფუძველზე („მსმენელებს აკითხებს უარყოფითი მიმართულების წიგნებს“, „უნერგავს ანტირელიგიურ შეხედულებებს“, „უნერგავს აზრს ქართული ენის კათედრის გახსნის თაობაზე“, „ქართველ სემინარისტებს ელაპარაკება ქართულად“ და ა.შ.) „საზოგადოებრივი სამსახურისათვის არაკეთილსაიმედო პირად“ გამოაცხადეს და 1874 წელს, ტუბერკულოზის მძიმე ფორმით დაავადებული, სასწავლებლიდანაც გააძევეს და სახელმწიფო ბინიდანაც.

...მტკვარში თავის დახრჩობა სცადა. ერთი ხანობა მძიმე დეპრესიითაც იტანჯებოდა, მაგრამ ბოლოს მაინც მოერია სხეულისა და სულის სისუსტეს, უარი თქვა სახელმწიფო სამსახურზე (რომ არ გადაეფიქრა, ცეცხლში დაწვა ყველა საჭირო საბუთი: სემინარიის ატესტატი, აკადემიის მოწმობა და ა.შ.) და მთელი ცხოვრება მიუძღვნა ქართული სახელმძღვანელოების შექმნას და ქართველთა შორის წერა-კითხვის გავრცელებას.

„დროა, ყველამ თავის წრეში უკანონო დაბრიყვება ითაკილოს, შეებრძოლოს მას და აღადგინოს თავის ადამიანური ღირსება. დროა, გავაჩაღოთ დაუღალავი, ფხიზელი დაცვა ყოველის ჩვენის დათრგუნულის უფლებებისა“, - წერდა იაკობ გოგებაშვილი იმ დროს, როცა ქართული სასწავლებლები „პირწავარდნილი რუსიფიკატორების ბიუროკრატიზმისა და ბოროტმოქმედების“ ასპარეზს წარმოადგენდა.

იაკობ გოგებაშვილის საფლავი
იაკობ გოგებაშვილის საფლავი

გველეშაპის მეორე თავი წერა-კითხვის მასობრივი უცოდინრობა იყო, რომელსაც ებრძოდა როგორც ინდივიდუალურად, ასევე ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან ერთად. 22 წლის განმავლობაში იყო საზოგადოების გამგეობის წევრი და, თანამედროვეთა გადმოცემით, არ გაუცდენია არც ერთი სხდომა, არ დაკლებია არც ერთ მნიშვნელოვან წამოწყებას. 1890 წელს საზოგადოებას შესწირა ყველა თავისი წიგნი, ხოლო გარდაცვალების შემდეგ ანდერძით დაუტოვა მთელი თავისი უძრავ-მოძრავი ქონება, წიგნებზე საავტორო უფლებების ჩათვლით.

გველეშაპის მესამე თავი ავადმყოფობა (ტუბერკულოზი) იყო, რომელმაც კვალი დაამჩნია მის ცხოვრებას, უარი ათქმევინა ცოლის შერთვაზე და გაუჩინა ცუდად გახდომის, გაცივების პათოლოგიური შიში. უამინდობაში გარეთ არ გავიდოდა, ერიდებოდა ორპირქარიან ქუჩებს (პირზე შალახვეული სწრაფად გაივლიდა ხოლმეო) და იმ თავის საყვარელ ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებაშიც მშიშარა კურდღელივით უეცრად შეხტებოდა და კარს მიიხურავდა, რომ ნიავი არსაიდან სცემოდაო. ღამით, დასაძინებლად რომ წვებოდა, წინდებს არასოდეს იხდიდა... სჯეროდა, რომ თუ თავს ჯეროვნად მოუვლიდა (არ ეწეოდა, არ ლოთობდა, მხოლოდ ცოტა წითელ ღვინოს თუ მოსვამდა (თეთრი უვარგისად მიაჩნდა), ჰიგიენას იცავდა), ავადმყოფობის მიუხედავად, საუკუნეს გაძლებდა, თუმცა, ყველასთვის სამწუხაროდ, საუკუნემდე ბევრი დააკლდა, გარდაიცვალა 72 წლისა, არა ტუბრეკულოზით, არამედ სულ სხვა დაავადებით, როგორც ჩანს, ონკოლოგიურით, ნაწლავებში კუ გასჩენოდაო, წერს ერთგან შიო მღვიმელი.

გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე ნინო შარაშიძისადმი მიწერილ წერილში წუხილს გამოთქვამს დაუმთავრებელი საქმეების გამო:

„პიროვანი ინტერესის მხრივ სიცოცხლის საღამოს მოახლოვება ჩემთვის არ არის სამძიმო სრულად - მე დიდი ხანია პიროვან არსებობას ჩალათაც აღარ ვაგდებ, რადგანაც სიცოცხლე წვალებისა და ტანჯვის მეტს აღარაფერს იმეტებს ჩემთვის. მაგრამ ვწუხვარ, რომ სამკალი ბევრია და მომკელები კი არასადა სჩანან. რის გაკეთებაც შემეძლო, მისი მეასედიც კი არ შემისრულებია და გადამეტებული სიცოტავე ნამოქმედარისა ხდის უსიამოვნო საგნად სიცოცხლის საღამოს კარზედ მოდგომასა“.

დედაენის ძველი გამოცემების გამოფენა საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. 2015 წელი
დედაენის ძველი გამოცემების გამოფენა საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. 2015 წელი

მაინც რა არის ეს „ნამოქმედარის გადამეტებული სიცოტავე“?

1865 წელს გამოქვეყნდა იაკობ გოგებაშვილის საანბანო წიგნი „ქართული ენის ანბანი და პირველი საკითხავი წიგნი“, რომელიც 1876 წლამდე 13-ჯერ გამოიცა. 1868 წელს გამოდის „ბუნების კარი“, რომელიც 1918 წლამდე 27-ჯერ გამოიცა. 1872 წელს - „დარიგება მასწავლებელთათვის, თუ როგორ უნდა წაიყვანოს სწავლება წერა-კითხვისა ქართულ ანბანში“; 1872 წელს - „დედა ენის“ პირველი ნაწილი, ხოლო 1878 წელს - მეორე ნაწილი. ამ სახელმძღვანელოების პირველი ნაწილი 47-ჯერ, მეორე კი 27-ჯერ გამოიცა. იაკობ გოგებაშვილი ავტორია საბავშვო საბუნებისმეტყველო ჩანაწერების („კონა“), ლექსებისა („ხომლი“) და მოთხრობების („აკიდო“) კრებულებისა და სხვა არაერთი წიგნისა თუ მაშინდელ პერიოდიკაში გამოქვეყნებული ცალკეული ტექსტების. აუწონავია მისი, როგორც პედაგოგისა და მეცენატის, ღვაწლი...

ვინ იცის, რომ არა იაკობ გოგებაშვილის ეს ნამოქმედარი, რომ არა მისი „დედა ენითა“ და „აი ია“-თი გაღვივებული სიყვარული მშობლიური ენისა, იქნებ 1978 წლის 14 აპრილიც არ დასრულებულიყო ისე, როგორც დასრულდა?!

ძნელი სათქმელია, თუმცა ის კი აშკარაა, რომ 40 წლის წინ, 14 აპრილს, თბილისის ქუჩაში გასულ ახალგაზრდებში იაკობ გოგებაშვილიც ერია, აი იაკობი!

ჩამოტვირთე მეტი

XS
SM
MD
LG