Accessibility links

რადიო თავისუფლება რადიო თავისუფლება

ბლოგები

ორშაბათი, 20 სექტემბერი 2010

გახსოვთ მრავალი წლის წინ მატარებელში ჩაძინებული და დეპოში ჩარჩენილი გრიშა ბიძია? მან დაიძინა, როგორც საბჭოთა მოქალაქემ და გაიღვიძა, როგორც დამოუკიდებელი, თავისუფალი ქვეყნის შვილმა. ოღონდ, ყველა სადგური გამოტოვა. ამიტომ, სანამ ეძინა, გრიშა ბიძიამ დაკარგა ერთი იდენტობა და ვერ შეიძინა მეორე.

გრიშა ბიძია მეტაფორაა. არ ვიცით, ვინ არის იგი, რა ფერის თმა და თვალები აქვს, რა ცოდნისა და გამოცდილების პატრონია, რა უყვარს და რა ეჯავრება... მხოლოდ ის ვიცით, რომ მისგან კარგი მოქალაქე ვეღარ დადგება, რადგან მოქალაქეობა შეუთავსებელია ძილთან, როცა პირადად შენი და შენი ქვეყნის ბედი წყდება.

ლამის ოცი წელი გავიდა, რაც საქართველო დამოუკდებელი ქვეყანა გახდა. მისი მოქალაქეები კი დღემდე ვკითხულობთ: „გვეშველება რამე?“ თან გვიკვირს, რით ვერ დავაღწიეთ თავი პრობლემებს... რით ვერ ავაშენეთ უკეთესი ქვეყანა... რით ვერ ჩამოვყალიბდით სამოქალაქო საზოგადოებად...

ვინმემ დათვალა, რამდენი გრიშა ბიძია ცხოვრობს დღეს საქართველოში? ან ვინმემ შეაფასა ჩვენი მღვიძარების ხარისხი? ერთი მხრივ, დეპოში ნამდვილად არ გვძინავს: მიტინგების რაოდენობას ვერავინ დაგვიწუნებს, ვერც აქტიურობის ხარისხს. არც ომი დაგვიკლია ჩვენი თავისთვის და არც რევოლუცია. მაგრამ არჩევანი მაინც ცუდსა და უარესს შორის გვიწევს. ალბათ, უნდა ჩამოვყალიბდეთ, რა არის მოქალაქეობის კრიტერიუმი – საპროტესტო მიტინგებზე სიარული თუ სხვა რამ.

ჩემი აზრით, თავისუფალ ქვეყანას ქმნიან ადამიანები, რომლებსაც ჰყოფნით კომპეტენცია, ზუსტად განსაზღვრონ, რა არის მათთვის კარგი და რა – ცუდი; შემდეგ კი ამ ცოდნის შესაბამისად იმოქმედონ. მაგალითად, მე, როგორც დამოუკიდებელი ქვეყნის მოქალაქეს, მევალება, მქონდეს მინიმალურად საკმარისი ცოდნა იმის შესახებ, თუ რა არის ჩემი (ჩემი ოჯახის, სანათესავოს, სამეგობროს) ინტერესების შესაბამისი და რომელი პოლიტიკური ნაბიჯი, რომელი არჩევანი მაძლევს საშუალებას, უკეთესად განვახორციელო საკუთარი (ოჯახის, სანათესავოს, სამეგობროს) ინტერესები.

ვიცი, რომ მინდა ცხოვრება უკეთეს საქართველოში. მინდა, იმ საქართველოში, დღევანდელისგან განსხვავებით, ძლიერი იყოს დემოკრატიული ინსტიტუტები და ხელისუფლების სხვადასხვა შტო რეალურად აბალანსებდეს ერთმანეთს. რაკი ეს ვიცი, ახლა მჭირდება, ვიცოდე, რა წერია რეფორმირებული კონსტიტუციის პროექტში, რომელმაც ახალი პოლიტიკური რეალობა უნდა შექმნას საქართველოში; შემდეგ კი, ამ ცოდნის შესაბამისად ვიმოქმედო.

გამოვტყდები, რომ ცვლილებების პროექტი არ წამიკითხავს. თუმცა, ჩემს მეგობარს, რომელიც საკონსტიტუციო კომისიაში მუშაობს, განმარტებები ვთხოვე და ორი საათი ვაზუსტებინებდი დეტალებს. მოგვიანებით კი, ამავე თემაზე სასაუბროდ, „ინტერაქტიული დიალოგის“ სტუმრად იურისტი გიორგი მშვენიერაძე მოვიწვიე.

გამოდის, რომ არ მძინავს. ოღონდ, თუ მკითხავთ, რეფორმირებულ კონსტიტუციაში რა კონკრეტული საფრთხეებია ჩემთვის, მაინც გამიჭირდება ზუსტი პასუხის გაცემა. აშკარად არ მაკმაყოფილებს ცოდნა, რომელიც დავაგროვე. ერთი-ორ სატელევიზიო გამოსვლასაც ვუსმინე, ერთი-ორი ინტერვიუც წავიკითხე, მაგრამ კონსტიტუციის კრიტიკოსებისგან მხოლოდ ის გავიგე, რომ ძალთა გადანაწილების ახალი მოდელი არ ვარგა. გავიგე შეფასება, მაგრამ ბოლომდე ვერ გავიგე ამ შეფასების შინაარსი. არადა, არ მინდა, საკითხს პრიმიტიულად მივუდგე – რაკი მიშამ კონსტიტუცია თავის თავზე მოირგო, ესე იგი, ჩემთვის საზიანოა.

ახლა მინდა გკითხოთ თქვენ, ბლოგის მკითხველებს, ჩვენი ქვეყნის მოქალაქეებს: წაიკითხეთ კონსტიტუციის ახალი ვერსია? გაიგეთ, რა არის მასში თქვენთვის სასარგებლო ან ზიანის მომტანი? ვცადოთ, ერთად დავძებნოთ ის თანამოქალაქეები, რომლებმაც ცვლილებების შინაარსი კარგად გაიაზრეს. მე საკუთარ თავს ამ კატეგორიას ვერ მივაკუთვნებ. დასაბუთებული ეჭვი მაქვს, რომ დღევანდელი ქართული საზოგადოება, დიდწილად, ჩემ მდგომარეობაშია, ან კიდევ უარესში.

ის, რაც ჩვენ დასავლური ქვეყნების მოქალაქეებისგან განგვასხვავებს, სწორედ კომპეტენციაა – ადეკვატური მოქალაქეობის აუცილებელი ნიშანი. კომპეტენციის პრობლემა კი, ფაქტობრივად, ცოდნის პრობლემაა.

ხელისუფლება ცდილობს, შემოგვთავაზოს მზამზარეული ათვლის წერტილები („მესიჯები“) და უკრიტიკოდ გაგვაზიარებინოს, რომ, მაგალითად: „მიშა მაგარია!“, ან „საქართველოში აღმოიფხვრა კორუფცია!“ ან „მანდატური უსაფრთხო სკოლის გარანტია!“ ან „ახალი კონსტიტუციით, ჩვენ ძლიერი პრეზიდენტი გვეყოლება!“. ასეთ მზამზარეულ პოსტულატებს მაღალი კომპეტენციის საზოგადოება უპირისპირებს განსჯას, გააზრებას და, ბოლოს, ქმედებას. სწორედ ეს განასხვავებს შეერთებული შტატების ან ნორვეგიის მოქალაქეს გრიშა ბიძიასგან და ჩვენგანაც.

ჩვენ რომ კომპეტენტური მოქალაქეები ვიყოთ, ვიკითხავდით: როგორ არის მიშა მაგარი, თუ მშვიდობის ფონდის 2010 წლის სახელმწიფოებრივი წარუმატებლობის ინდექსში საქართველო ისევ ყველაზე მაღალი რისკის ჯგუფში რჩება? როგორ აღმოიფხვრა კორუფცია, თუკი პერიოდულად, ასი ათასობით და მილიონობით ზარალის ბრალდებით, უმაღლესი რანგის ჩინოვნიკებს იჭერენ? როგორ უზრუნველყოფს სკოლის უსაფრთხოებას მანდატური, თუკი თავად სასწავლო პროცესი არ გაუმჯობესდა? როგორ გვეყოლება ძლიერი პრეზიდენტი, თუკი მას, ახალ საკონსტიტუციო რეალობაში, სახელმწიფო ბიუჯეტზე ხელი სრულებით არ მიუწვდება?

ამგვარი და მსგავსი კითხვები რომ გაუჩნდეს, მოქალაქემ შესაბამისი ინფორმაცია მასმედიით უნდა მიიღოს. სანდო ახალი ამბები, საგამოძიებო და ანალიტიკური ჟურნალისტიკა, სიღრმისეული რეპორტაჟი, მრავალმხრივი დისკუსია მოქალაქის კომპეტენციას ზრდის, რადგან აძლევს საფუძველს, სწორად შეაფასოს, რა არის მისთვის კარგი და რა – ცუდი.

კარგია რეფორმირებული კონსტიტუცია ჩვენთვის – საქართველოს მოქალაქეებისთვის – თუ ცუდი? თუ კარგია – რატომ? თუ ცუდია – რატომ? ვინ გაგვცემს სანდო და კომპეტენტურ პასუხს დღეისათვის უაღრესად საჭირბოროტო ამ კითხვებზე? ამჯერად არც „რუსთავი 2“-ზე ვსაუბრობ, არც „იმედზე“, არც საზოგადოებრივ მაუწყებელზე და არც „რეალ ტვ“-ზე. რომელმა გაზეთმა ან ტელევიზიამ შესთავაზა საზოგადოებას სტატიების თუ გადაცემების ციკლი, რომელიც მკაფიოდ განგვიმარტავდა ჩვენ, მოქალაქეებს, რა წერია რეფორმირებულ კონსტიტუციაში და, ამის შემდეგ, სიღრმისეულად შეგვიფასებდა ცვლილებების რეალურ შინაარსს? იგრძნობა საქართველოში რაიმე ინტერესი იმ არსებითი ცვლილების მიმართ, რაც ჩვენი ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში უნდა მოხდეს? ნუ ვიტყვით, რომ არ აქვს მნიშვნელობა, ქაღალდზე რა წერია. დარწმუნებული ვარ, მიხეილ სააკაშვილისთვის აქვს, ვანო მერაბიშვილისთვისაც, ზურაბ ადეიშვილისთვისაც. ისინი კითხულობენ, სად იქნება მათი ადგილი ახალი მოდელის მიხედვით აწყობილ ქვეყანაში. ჩვენ რატომ არ ვკითხულობთ?

დავაკვირდეთ: იმ სიუჟეტების დიდი უმრავლესობა, რომლებიც საკონსტიტუციო ცვლილებებს ეხება, ხელისუფლების მიერ არის ინსპირირებული. ზედაპირულად გვიყვებიან, რომ კონსტიტუცია განიხილეს ამა და ამ ქალაქში, ამა და ამ ორგანიზაციაში, ამა და ამ საერთაშორისო ექსპერტთან. ზოგადად, საქართველოში საინფორმაციო სივრცე უზრუნველყოფს კავშირს მხოლოდ ერთი მიმართულებით – ზევიდან ქვევით. ეს ხელისუფლებას აძლევს საშუალებას, რომ საზოგადოება აკონტროლოს, ხოლო საზოგადოებას არ უტოვებს შანსს, რომ აკონტროლოს ხელისუფლება. საინტერესო იქნებოდა, ანალიტიკოსებს გამოეკვლიათ – ქართული სატელევიზიო მაუწყებლობის რა წილი ეთმობა ხელისუფლების ცალმხრივ კომუნიკაციას საზოგადოებასთან და რა წილი – ხელისუფლების მაკონტროლებელ პროგრამებს. პროცენტული შეფარდება ზუსტად ასახავდა ჩვენი სამოქალაქო კომპეტენციის ხარისხს და ბოლო 7 წელიწადში ჩატარებული არჩევნების შედეგებსაც ახსნიდა: როცა ადამიანებს არ ჰყოფნით საკუთარი კომპეტენცია, მზად არიან, პასუხისმგებლობა სხვას გადააბარონ, უფრო აქტიურს.

ჰოდა, ჩვენს ქვეყანაში მუდმივად პროაქტიური პრეზიდენტია, გრიშა ბიძიას დეპოში ძინავს, ჩვენ კი უნუგეშოდ და უფუნქციოდ ვართ ჩამწკრივებული მათ შორის: მიშადან გრიშამდე.

დასაწყისისთვის, საკონსტიტუციო ცვლილებების პროექტი ხომ არ წაგვეკითხა?
მერაბ მამარდაშვილი ტატა თვალჭრელიძემ გამაცნო.

მის ლექციებზე დავდიოდი უნივერსიტეტში. ვესალმებოდოთ კიდეც ერთმანეთს. მაგრამ ახლოს არ ვიცნობდი. უფრო სწორად, ხელი არ ჩამოგვირთმევია ერთმანეთისთვის, არ გვისაუბრია. თორემ გამორიცხული იყო, მის ლექციას დასწრებოდი და ძალიან ახლობელი არ გამხდარიყო შენთვის. ამბობდა, ფილოსოფია ხმამაღალი აზროვნებააო. ჰოდა, ლექციაზე ასე - „ხმამაღლა“ - აზროვნებდა; პრუსტზე საუბრობდა და, ამავე დროს, თვალებით „პანორამას“ აკეთებდა აუდიტორიაში, რითაც „აქ და ახლას“ ეფექტს ქმნიდა; მსმენელს შეიძლებოდა ეფიქრა, რომ სწორედ მან მიაწოდა ეს აზრი, მან უბიძგა, ემოგზაურა ფიქრის დაუსრულებელ გზაზე.

ასე იქცეოდა აზროვნება სასიამოვნო ლივლივად როგორც ფილოსოფოსისთვის, ისე მისი მსმენელისთვის.

„ქართველი სოკრატესა“ და მისი აუდიტორიის კომუნიკაციის ეს უჩვეულო ფორმა კარგ კინოს მაგონებდა. ვიცოდი, რომ კარგი კინო მასაც უყვარდა – ჩემი მეგობარი თამრიკო დულარიძე, რომელმაც მოგვიანებით ფილმიც გადაიღო მერაბზე, საათობით მიყვებოდა მამარდაშვილის ლექციებზე ВГИК-ში.

ტატამ ჩემთან სწორედ კინოს საყურებლად მოიყვანა. თბილისში ერთ-ერთი პირველი ვიყავი, ვისაც ვიდეომაგნიტოფონი და, რაც მთავარია, კარგი ფილმები ჰქონდა. ტატამ უთხრა, გოგის იშვიათი კოლექცია აქვს – „ახალი ტალღის“ ფილმები, იტალიური კონტესტაცია... რას ნახავო, ჰკითხა.

„ჯონ ფორდს ვნახავდი სიამოვნებით!“ – გააწყვეტინა ტატას, რომელსაც, თავის მხრივ, ძალიან გაუკვირდა, ჩემს კოლექციაში ფორდის „ახალგაზრდა მისტერ ლინკოლნი“ რომ აღმოჩნდა. უფრო ეიზენშტეინის ხათრით, და არა იმიტომ, რომ ჯონ ფორდზე ჭკუას ვკარგავდი.

ჩაი დავლიეთ. ბევრი მოვწიეთ. აღარ მახსოვს რაზე ვიქაქანეთ. ფილმის მსვლელობის დროსაც ვლაპარაკობდით. საშინლად ახმოვანებდა ვიღაც ამ „პირატულ“ ჩანაწერს, რაზეც არაერთხელ გაამახვილა ყურადღება მერაბმა. ფილმი რომ დამთავრდა, ფორდზე და ამერიკულ კინოზე დავუწყე საუბარი. არ დავმალე ჩემი გაკვირვება – ფრანგულ კულტურაზე შეყვარებულ კაცს ვესტერნი რამ შეგაყვარათ-მეთქი?! ცოტა ირონიულად შემომხედა და მითხრა, ასაკთან ერთად ყველაფერი სასიამოვნო ხდება, რაც ადვილად იღეჭებაო.
მერაბ მამარდაშვილი

ცხადია, იხუმრა. მერაბ მამარდაშვილს არ შეიძლებოდა, ვესტერნი არ ჰყვარებოდა. არ შეიძლებოდა, არ ჰყვარებოდა სწორედაც რომ ამერიკული კინო, რომელიც ყოველთვის, თავისი ისტორიის ყველა ეტაპზე, ერთ თემას უტრიალებს – ადამიანის ღირსების თემას.

იმხანად მერაბი აქტიურად იყო ჩართული პოლიტიკაში. რა თქმა უნდა, ხედავდა, რომ ქართველები დამოუკიდებლობისთვის იბრძოდნენ არა დემოკრატიული იდეების, არამედ ანტიაფხაზური, ანტიოსური ლოზუნგების დამკვიდრებით. სახალხო ფრონტის იმ ისტორიულ ყრილობაზე, სადაც თქვა, ჭეშმარიტება ჩემთვის სამშობლოზე მაღლა დგასო, ე.ი. სადაც, ფაქტობრივად, პავლე მოციქულის სიტყვები გაიმეორა, ეტყობა, მწყობრიდან გამოიყვანეს პატრიოტულ ვნებებს აყოლილმა აქტივისტებმა.

არ აცალეს, უსტვინეს. თორემ, დარწმუნებული ვარ, იმასაც იტყოდა, რომ დამოუკიდებლობა ადამიანს პირველ რიგში იმისთვის ჭირდება, რომ საკუთარი თავი დაინახოს და რომ ადამიანი ვერასდროს იქნება თავისუფალი, თუ საკუთარი სივრცე არ შექმნა, თუ თავისი „მარშრუტით“ არ იმოგზაურა და თავისი გზის გავლის შეეშინდა.

მერაბი პოლიტიკურ მოძრაობაში ჩაერთო არა იმდენად საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის, რამდენადაც საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქის დამოუკიდებლობისა და თავისუფლებისთვის. მაგრამ იქ, სადაც ჯოგურად აზროვნებენ და ტომის ბელადები ჰყავთ, პიროვნების თავისუფლებისთვის მებრძოლებს ჯერ უსტვენენ, მერე კი, უბრალოდ, აიძულებენ, მოკვდეს.

„რუსია. ეგ არაა ქართველი ფილოსოფოსი!“ მერაბზე ამბობდნენ და ამბობენ ამას! იმ კაცზე ამბობდნენ, რომელმაც თქვა, ანტირუსული საწყისი ჩემში უფრო ძლიერია, ვიდრე ანტირუს პოლიტიკოსებშიო. თქვა არა იმიტომ, რომ თავს იმართლებდა. მამარდაშვილს სჯეროდა, რომ ეს ჯოგური ცნობიერება, „კეთილი მეფის“ ეს ისტერიული მოთხოვნილება, სწორედაც რომ ჩრდილოეთიდან გავრცელდა საქართველოში. სჯეროდა და უყვარდა ეს ქვეყანა. თორემ დაიხურავდა ქუდს და წავიდოდა აქედან. თუნდაც საფრანგეთში.

ფილმი რომ დამთავრდა, კიდევ დავლიეთ ჩაი. მე პარიზიდან ახალჩამოსული ვიყავი - ქართული ფილმების რეტროსპექტივაზე ვუამბე. ბოლოს გავბედე და ვკითხე, აქედან რატომ არ მიდიხართ-მეთქი. ცხადია, ევროპა ვიგულისხმე.

"მე რატომ უნდა წავიდე, ვითომ? ეგენი წავიდნენ, თუ კარგია!" - ღიმილით მიპასუხა.

ეს სიტყვები არასდროს დამავიწყდება. „მთელი მერაბია“ ამ სიტყვებში – კაცი, რომელმაც ყველაზე მაღლა პიროვნების თავისუფლება და პიროვნების პასუხისმგებლობა დააყენა. კაცი, რომლისთვისაც ფილოსოფია ცხოვრების მთავარი ნაწილი გახდა, რადგან სჯეროდა, ფილოსოფია გვეხმარება გავიაზროთ ჩვენი გრძნობები და არ ვიცხოვროთ მხოლოდ გრძნობებით. აზროვნება გვეხმარება, მუდმივად შევინარჩუნოთ კონტაქტი სინდისთან და ვმართოთ ჩვენი არსებობა. ბოლოს და ბოლოს ფილოსოფია ხომ სხვა არაფერია, თუ არა მეცნიერება თავისუფლებაზე. ბოლოს და ბოლოს ხომ არსადაა ადამიანი ისე თავისუფალი, როგორც ფიქრის პროცესში.

ამიტომ, რა მნიშვნელობა აქვს, სად იცხოვრებ და სად მოკვდები? ფიქრს ხომ მაინც ვერ დაგიშლიან?!

ეგ არის, რომ ადამიანს არ უყვარს საკუთარ ფიქრებში მოლივლივე ბრძენი. ეშინია მისი. არ ენდობა. ეჭვიანობს. შურს.

აგერ, მერაბ მამარდაშვილის 80 წლის იუბილეა. მაგრამ „ქართველი სოკრატე“ მხოლოდ ახლად დაბადებულ ქართველ სოციალ-დემოკრატებს მოაგონდათ. არც დღევანდელ საქართველოში აძლევთ ხელს მამარდაშვილის ლექციების გახსენება. აქ დღეს სხვა გმირებია მოდაში; აქ დღეს არავინ ატარებს „აზროვნების გაკვეთილებს“, სადაც „აქ და ახლას“ ეფექტი ადამიანში უნიკალურობის განცდას დაბადებდა. აქ დღეს „პატრიოტიზმის გაკვეთილებს“ და ქართული ცეკვის გაკვეთილებს ატარებენ.

ჩამოტვირთე მეტი

ბლოგერები

ყველა ბლოგერი
XS
SM
MD
LG